kardeş
(isim, ünlem, sıfat, mecaz)
· 5 anlam
Ortak ebeveyne veya değer verilen bağa sahip kişi; yakınlık bildiren seslenme.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · Dede Korkut Kitabı · PDF s. 96
hikâyelerin yazıya geçirilme dönemi. Kaynak, hikâyelerin tespitinin 15. yüzyılın ortalarında veya ikinci yarısında olduğunu; eldeki iki nüshanın ise 16. yüzyılda istinsah edildiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 76 ve 87
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1350–1500 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: ses değişimi ve yan biçimlerin ayrışması
-
1
Tarihsel kaynak
1350–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: kardaş / kartaş, kardaş, kardaşum, kardaşumun, kardaşumdan, kardaşun, kardaşı, kardaşa, kardaşını, kardaşına, kardaşları, kardaşların, kardaşlarına, kardaşlu, kardaşsuz, kartaş, kartaşda, kartaşum, kartaşumı, kartaşun, kartaşı, ḳardaş · ad
Dönem anlamı
Aynı anne veya babadan doğan kişilerden her biri; yakın soy ya da dayanışma bağı bulunan kimse.
ses değişimi ve yan biçimlerin ayrışmasıDede Korkut'ta kız ve erkek kardeşlerin ayrılık, kurtarma ve yas bağlamları hem kardaş hem kartaş biçimleriyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
İç ünlünün değişmesiyle kardaş > kardeş yaygınlaşmış; kartaş yan biçimi genel dilden çekilmiştir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
kara buğur görklü. Sevgülü kardaş görklü. Yanal ala2 iv yanında dikilse gerdek görklü, uzunça tenefi görklü. Oğul3 görklü. Ka-
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 96
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Çoban 11 kara kayğulu vâki'a gördi. Vâki‘asından sermürdi örü turdı. 12 Kıyan Güçi, Demür Güçi bu iki kardaşı yanına aldı, ağılun 13 kapusını berkitdi, üç yirde depe gibi taş yığdı, ala
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 117
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: kardeş
1. güncel anlam
Ebeveynlerinden en az biri ortak olan kişilerden her biri; ilgili: → akraba.
2. güncel anlam
Ailede kendisinden daha geç dünyaya gelmiş çocuk; ilgili: → evlat.
3. güncel anlam
Adıyla seslenilmeyen bir kimseye doğrudan yöneltilen yakınlık bildiren hitap; ilgili: → seslenme.
4. güncel anlam
Ortak amaç veya değer nedeniyle kendine yakın ve bir aile üyesi gibi görülen kişi; ilgili: → dost.
5. güncel anlam
Kaynağı veya gelişme yolu ortak olduğu için birbirine yakın; ilgili: → akraba.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Eski Anadolu Türkçesikardaş / kartaşad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: kardaş, kardaşum, kardaşumun, kardaşumdan, kardaşun, kardaşı, kardaşa, kardaşını, kardaşına, kardaşları, kardaşların, kardaşlarına, kardaşlu, kardaşsuz, kartaş, kartaşda, kartaşum, kartaşumı, kartaşun, kartaşıSüheyl ü Nev-bahâr: ḳardaş
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: kardaş, kardaşum, kardaşumun, kardaşumdan, kardaşun, kardaşı, kardaşa, kardaşını, kardaşına, kardaşları, kardaşların, kardaşlarına, kardaşlu, kardaşsuz, kartaş, kartaşda, kartaşum, kartaşumı, kartaşun, kartaşı; Süheyl ü Nev-bahâr: ḳardaş. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Aynı anne veya babadan doğan kişilerden her biri; yakın soy ya da dayanışma bağı bulunan kimse.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kız ve erkek kardeşlerin ayrılık, kurtarma ve yas bağlamları hem kardaş hem kartaş biçimleriyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: İç ünlünün değişmesiyle kardaş > kardeş yaygınlaşmış; kartaş yan biçimi genel dilden çekilmiştir.
Çağdaş arama bağı: kardeş · ses değişimi ve yan biçimlerin ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- kardaş (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 6-4, 7-1, 43-6, 59-13, 91-13, 96-9, 102-5, 150-2, 222-13, 223-2, 223-3, 223-4, 223-5, 223-6, 223-7, 223-8, 223-9, 224-5, 257-4, 268-9, 269-12, 269-13, 270-1, 271-7, 289-1 (metin sayfası–satır) - kardaşum (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 48-8, 71-10, 93-5, 104-12, 232-9, 240-13, 257-3, 258-13, 269-8 (metin sayfası–satır) - kardaşumun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 257-1 (metin sayfası–satır) - kardaşumdan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 223-9 (metin sayfası–satır) - kardaşun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 83-11, 96-7, 214-8, 222-1, 234-13, 269-13 (metin sayfası–satır) - kardaşı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 39-12, 41-12, 81-9, 91-12, 93-1, 106-3, 107-12, 123-8, 183-4, 218-8, 221-12, 263-4, 268-7, 269-11, 281-11, 300-12 (metin sayfası–satır) - kardaşa (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 98-3 (metin sayfası–satır) - kardaşını (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 82-4, 262-9 (metin sayfası–satır) - kardaşına (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 269-5 (metin sayfası–satır) - kardaşları (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 105-3 (metin sayfası–satır) - kardaşların (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 42-4 (metin sayfası–satır) - kardaşlarına (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 86-4 (metin sayfası–satır) - kardaşlu (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 259-8 (metin sayfası–satır) - kardaşsuz (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 257-3, 258-13, 259-8 (metin sayfası–satır) - kartaş (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 56-5, 91-13, 99-9, 155-11, 223-7, 258-10, 268-5, 268-6 (metin sayfası–satır) - kartaşda (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 68-1 (metin sayfası–satır) - kartaşum (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 124-12, 281-1 (metin sayfası–satır) - kartaşumı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 143-11 (metin sayfası–satır) - kartaşun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 256-13 (metin sayfası–satır) - kartaşı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 59-12, 64-11, 150-1, 185-8, 249-12 (metin sayfası–satır) - ḳardaş (yalın biçim)
Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 2170. beyit; 2200. beyit; 2332. beyit; 3864. beyit; 3868. beyit; 3872. beyit; 3903. beyit; 3920. beyit; 4216. beyit; 4237. beyit; 4262. beyit; 4604. beyit
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · kardeş
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
kardeşli
kardeşçe
kardeşlik
kardeşsiz
kardeşlenme
kardeşleşme
kardeş olmak
kardeş parti
kardeşlenmek
kardeşsizlik
kardeşleştirme
kardeş kromatit
kardeşlik etmek
kardeşlik duygusu
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.