Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

2 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Maddebaşı Gönderme e-posta Sözlük e-postayı elektronik postaya gönderirken yazanlar hangi biçime yöneliyor? Eklendi:

Kısa biçime. Derlemde e-posta, elektronik postadan birkaç kat daha sık geçer; oysa uzun biçim derlemde birkaç yıl önce görünür. Sözlükteki gönderme açık ve tam adı gösterir; kullanımın hangi biçimi benimsediğini göstermez.

Bitigçi e-postayı tanımlamaz, onu elektronik posta maddesine gönderir. Tanım oradadır: bilgisayar ağı üzerinden bir hesaptan başka bir adresin hesabına gönderilen, yazı ve dosya taşıyabilen ileti. Bu düzen sözlükçülükte sık görülür; kısa biçim, anlamın tam olarak açıklandığı uzun biçime bağlanır. Derlem ise öbür yönde ilerler. Sözcük yaşam eğrilerine göre elektronik posta derlemde birkaç yıl önce belirir; e-posta onu kısa sürede yakalar ve sonra açık farkla geçer. Bugün e-posta, elektronik postadan birkaç kat daha sık kullanılır. Kısa biçim özellikle adres, hesap ve doğrulama bağlamlarında yerleşmiştir; derlemdeki bir tümce, kurtarma e-posta adresi olarak kaydedilen adrese gelen kodun girilmesini ister. Aynı gerilim başka bir iletişim aracının adında da vardır. Bitigçi faksı belgegeçer maddesine gönderir; belgegeçer, kâğıt üzerindeki yazıyı ve görüntüyü telefon hattı üzerinden başka yerdeki aygıta aktararak orada kopyasını oluşturan iletişim aracıdır. Derlemde ise faks belgegeçerden onlarca kat sık geçer; belgegeçer daha çok kitaplarda, tezlerde ve akademik yayınlarda görülür. İki örnek aynı şeyi gösterir: sözlükteki gönderme bir sıklık bilgisi değildir. Gönderme okuru anlamın açıklandığı yere ve sözlükçe önerilen biçime götürür; kullanım ise kısalığa ve alışkanlığa yaslanır. E-posta kendi içinde bir uzlaşma da taşır: elektronik sözünün yalnızca baş harfini koruyup postayı olduğu gibi bırakan bir kısa biçimdir.
Canlı geçiş
75620
Milyon başına
13.4468
Tanıklı cümle
66017
Belge yayılımı
1060
Yaşam eğrisi: 1996–2026 · yükselen

Bağlam

Kurtarma e-posta adresi olarak kaydettiğiniz adrese gelen kodu girin.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, e-posta ile elektronik posta arasındaki sözlük göndermesini derlemdeki kullanım sıklığıyla karşılaştırır ve aynı durumu faks ile belgegeçer çiftinde de gösterir.

Sınırlılık: Sıklık karşılaştırması yüzey biçimlerine dayanır; eposta ve e-mail gibi öteki yazımlar sayılmamıştır. Hangi biçimin ne zaman öne geçtiği derlemin yıllara göre bileşimine bağlıdır.

Anlam / Tanım Çok anlamlılık adres Bir sorunun doğru adresi her zaman bir ev midir? Eklendi:

Değildir. Bitigçi adresin bir mecaz anlamını, bir sorunun çözümü ya da bir isteğin karşılanması için başvurulması gereken asıl muhatap ve en elverişli kaynak diye tanımlar. Bu anlamda adres bir kişi, bir kurum ya da bir yer olabilir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir sorunun çözümü, bir bilginin öğrenilmesi, bir isteğin ya da gereksinimin karşılanması için başvurulması gereken, o işin asıl muhatabı ve en elverişli kaynağı sayılan kişi, kurum, ortam ya da mekân.
Bitigçi adrese altı anlam verir. İlki bir kişiye, konuta ya da kuruluşa ulaşmak için il, ilçe, semt, yol adı ile bina ve kapı numarasını sırasıyla veren yer tanımıdır. İkincisi bilişim ağlarında bir e-posta hesabını, internet sitesini ya da ağa bağlı aygıtı tekil olarak tanımlayan dizidir. Öteki anlamlar mecazdır: bir çevrenin düzenli olarak uğradığı gözde mekân, bir sorunun çözümü için başvurulması gereken asıl muhatap, bir eleştirinin yöneltildiği hedef ve bir topluluğun buluştuğu yer. Doğru adres öbeği dördüncü anlama aittir. Bu anlamda adres bir yer bildirmez, bir yön bildirir: soruyu kime götürmek gerektiğini söyler. Etimoloji kartı bu anlamın sözün kökündeki düşünceye ne kadar yakın olduğunu gösterir. Söz Fransızca adresse sözünden alınmıştır; Tietze'ye göre Fransızca söz de ad- ön eki ve *direct- kökünden kurulduğu varsayılan Latince *addrictiare ‘doğru yolu göstermek’ fiiline dayanır. Yani adres, adı konmadan önce de bir doğru yolu gösterme işiydi. Türkçe metinlerdeki bilinen en eski tanık Nâmık Kemal'in 1867 tarihli bir metnidir; Toven sözü önce mektubun gönderileceği yeri gösteren yazı, ardından birinin oturduğu yer diye tanımlar. Söz Türkçeye iki kez girmiştir: Tietze'ye göre Almanya'daki Türk işçileri onu Almanca Adresse'ten adrese biçimiyle yeniden almıştır. Bugünkü derlemde bilişim anlamı çok güçlüdür; internet adresi, e-posta adresi ve IP adresi en güçlü eşler arasındadır. Doğru adres ise reklamlarda ve gündelik konuşmada sık geçer; derlemdeki tümcelerde bir iş arayan için ya da bir tatlı molası isteyen için doğru adres bir mekândır.
Canlı geçiş
329228
Milyon başına
58.5434
Tanıklı cümle
294613
Belge yayılımı
3439

Bağlam

Eğer bir iş bulabilecekse, doğru adres burasıydı işte.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, adres sözcüğünün ‘asıl muhatap’ anlamını sözlüğün öteki anlamlarından ayırır, sözün Latince ‘doğru yolu göstermek’ kökenine ilişkin görüşü aktarır ve sözün Türkçedeki tarihini ve bugünkü eş kullanımlarını gösterir.

Sınırlılık: Latince *addrictiare biçimi yazılı olarak tanıklanmamış, yeniden kurulmuş bir biçimdir. Doğru adres öbeğinin Türkçede ilk ne zaman kullanıldığı tarihlendirilmemiştir.