Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

2 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü sobe Saklambaçta sobe ne zaman söylenir ve Kastamonu'daki söbü ona ne katar? Eklendi:

Oyuncu güvenli noktaya eriştiğinde ya da birini orada yakaladığında söylenir. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası, Kastamonu'dan söbü biçimini saklambaç oyununda belirlenen yere ebenin ya da oyunculardan birinin önce gelmesi anlamıyla kaydeder.

İncelenen Bitigçi tanımı
Çocukların gizlenme ve ebe tarafından aranma esasına dayalı etkinliğinde oyuncunun kararlaştırılan güvenli noktaya eriştiğini ya da başkasını orada yakaladığını bildiren ünlem olup bu anın oyun içinde geçerli sayılmasını sağlar.
Bitigçi sobe sözünü çocukların gizlenme ve ebe tarafından aranma esasına dayalı oyununda oyuncunun kararlaştırılan güvenli noktaya eriştiğini ya da başkasını orada yakaladığını bildiren ünlem diye tanımlar; bu ünlem o anın oyun içinde geçerli sayılmasını sağlar. Söz bir sesten çok bir karardır: söylendiği anda oyunun durumu değişir, biri kurtulur ya da yakalanır. Bitigçi saklambaç maddesinde de bir kişinin sayarken ötekilerin gözden uzak yerlere çekildiği, sonra arayanın onları bulmaya çalıştığı oyunu tanımlar. Ağız sözlüğü sözün yakın biçimlerini de kaydeder. Kastamonu'da söbü, saklambaç oyununda belirlenen yere ebenin ya da oyunculardan birinin önce gelmesidir; ünlemin bildirdiği an orada bir adla anılır. Aynı yazılışın başka anlamları da vardır: söbü yirmi dört ilde ‘yumurta biçimi, oval’, dokuz ilde ‘uzun, dar, ince’ demektir; Zonguldak'ta sobe de ‘uzun, dar, ince’ anlamında kayıtlıdır. Bu biçim anlamlarının oyun ünlemiyle köken bağı kaynaklarda açıklanmamıştır. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde ise sobe maddesi bulunmaz. Oyunun dili böylece birkaç sesle bir kuralı, bir kazancı ve bir kaybı aynı anda bildirir.
Canlı geçiş
1164
Milyon başına
0.2051
Tanıklı cümle
1108
Belge yayılımı
210

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, sobe ünleminin saklambaçtaki işlevini sözlük tanımıyla açıklar; Kastamonu'daki söbü biçimini ve öteki ağız kayıtlarını ağız sözlüğüyle gösterir.

Sınırlılık: Sobe sözünün kökeni ve ağızlardaki biçim anlamlarıyla ilişkisi bu yanıtta çözümlenmemiştir; sobe için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Anlam / Tanım Türetme körebe Körebe oynayan çocuğun gözünü bağlayan oyun, adını kimden alır? Eklendi:

Gözü bağlanan ebeden alır: körebe, kör ve ebe sözlerinin birleşmesiyle kurulmuştur. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de oyunu ebenin gözlerini bağlayarak oyundakilerden birini yakalaması ve oyunu ona devretmesi esasına dayanan çocuk oyunu diye tanımlar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Görmesi bağla engellenen bir katılımcının seslerden ve yön değiştiren adımlardan yararlanarak ötekilere dokunmaya uğraştığı, başarılı olduğunda dokunduğu kişinin onun yerini aldığı hareketli grup eğlencesi.
Bitigçi körebe sözünü, görmesi bağla engellenen bir katılımcının seslerden ve yön değiştiren adımlardan yararlanarak ötekilere dokunmaya uğraştığı, başarılı olduğunda dokunduğu kişinin onun yerini aldığı hareketli grup eğlencesi diye tanımlar. Adın yapısı oyunu özetler: kör ve ebe. Bitigçi'ye göre ebe, oyunlarda başı çeken ve yükü tek başına taşıyan çocuktur; körebede bu çocuğun gözleri bağlanır. Ağız sözlüğü iki sözün yakınlığını başka bir yönden gösterir: Hatay'da ebe sözü tek başına körebe oyununun adıdır. Derlemde körebe en çok körebe oyunu öbeğiyle geçer ve sık sık saklambaç ile birlikte anılır. Bir araştırma, öğretmenlerin saydığı kırk üç kültürel oyun arasında en çok anılanın körebe olduğunu bulmuştur. Söz benzetmelerde de yaşar: bir tümcede bilinmeyen bir konukla yapılan konuşma körebe oyununa benzetilir. Tanımın son parçası oyunun ahlakını da anlatır: yakalanan kişi ebenin yerini alır, yani sorumluluk el değiştirir.
Canlı geçiş
1693
Milyon başına
0.2983
Tanıklı cümle
1640
Belge yayılımı
637
Serbestlik: %61.2 · yarı serbest

Bağlam

Öğretmenlerin 43 farklı kültürel oyun ismi söyledikleri ve en fazla tekrar eden oyunun ise 18 öğretmen tarafından söylenen körebe oyunu olduğu belirlenmiştir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, körebe sözcüğünün kör ve ebe sözlerinden kuruluşunu sözlük tanımları, Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve ağız sözlüğüyle açıklar; derlemdeki kullanımı eş kullanım ölçüleri ve tümcelerle gösterir.

Sınırlılık: Körebe adının hangi dönemde ortaya çıktığı bu yanıtta tarihlendirilmemiştir; körebe için etimoloji kartı bulunmamaktadır.