Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

Tümü Maddebaşları Anlamlar / Tanımlar Yeni Eklenen Sözcükler

6 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü testi Anadolu'da testiye kaç ayrı ad verilir? Eklendi:

Ağız atlasına göre kırk beş. Ağız atlası testi için kırk beş karşılık kaydeder; bunların en yaygınları arasında habene on beş ilde, penter altı ilde ve gılgıl beş ilde ‘testi’ anlamıyla geçer.

İncelenen Bitigçi tanımı
Dar ağızlı bir sıvı kabını dolduracak miktarda; ilgili: → ölçü.
Bitigçi testi için iki anlam verir: ağzı gövdesine göre dar, sıvı taşımaya ya da saklamaya elverişli, kulplu da olabilen kap ve sıfat olarak böyle bir kabı dolduracak miktar; bir testi su gibi. Söz Farsça destī kökenlidir. Ağız atlası testinin Anadolu'daki adlarını ayrıntılı kaydeder: habene Amasya'dan Erzurum'a on beş ilde, penter Adana'dan Çanakkale'ye altı ilde, gılgıl Ankara, Erzincan, Erzurum, Sivas ve İzmir'de, kerez Diyarbakır, Elazığ, Kütahya ve Sivas'ta ‘testi’ demektir. Ağızlar başka adlar da sıralar: Bursa ve Sakarya'da safa, Aydın ve Bilecik'te poduş, Tokat ve İzmir'de gelihen. Gılgıl adı, dar boğazdan dökülen suyun sesini andırıyor görünür. Bitigçi'deki ölçü anlamı da gündelik dilin içindedir: bir testi su, dar ağızlı bir kabın alabildiği kadar sudur. Derlem testiyi çoğunlukla su taşıma sahnelerinde gösterir: yakın çiftliklerde beyler adamlarına o çeşmeden testiyle su aldırırdı. Testi sözü derlemde bir tuzak da taşır: testisini yazılışı, kabın yanında anatomiye ait başka bir sözün çekimli biçimiyle de eşleşir. Bu yüzden testinin derlem sayımları, aynı yazılışlı sözlerden ayıklanarak okunmalıdır.
Canlı geçiş
12884
Milyon başına
2.3976
Tanıklı cümle
18057
Belge yayılımı
6606

Bağlam

Yakın çiftliklerde beyler adamlarına testiyle su aldırırlardı o çeşmeden.

İlgili sözlük aramaları

kap çeşme testici
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, testinin Anadolu ağızlarındaki adlarını ağız atlasıyla sıralar; Bitigçi'deki ölçü anlamını, derlemdeki kullanımı ve sayımdaki eş yazım tuzağını gösterir.

Sınırlılık: Testi için etimoloji kartı yoktur; ağızdaki adların kökeni ve gılgıl adının ses benzetmesi kaynaklarla sınanmamıştır.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Maddebaşı Eş yazım tebeşir Osmanlıca bir sözlükte tebâşîr arayan öğretmen kaç ayrı madde başıyla karşılaşır? Eklendi:

İki madde başıyla. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde Farsça tebâşîr kireçli kayayı ve yazı çubuğunu anlatır; Arapça tebâşîr ise ‘müjde’ ve ‘bir şeyin öncesi, ilk zamanı’ demektir.

Bitigçi bugün tebeşir için iki anlam verir: sürtüldüğü yüzeyde parçacıklarını bırakan, açık tonlu ve ince taneli bir kalker çeşidi ve koyu yüzeyde iz bırakan yazı gereci. Söz Farsça tebāşīr kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde aynı yazılışla iki ayrı madde başı vardır. Farsça tebâşîr, toz parçacıklarından oluşan ve çizdiği yerde iz bırakan kireçli kayayı, bu maddeden yapılan yazı çubuğunu ve Hindistan'da kamışlardan elde edilen bir tür ilacı anlatır. Arapça tebâşîr ise ‘müjde’ ile ‘her şeyin öncesi, ilk zamanı’ anlamlarını taşır. Kara tahtanın tebeşiri ile bir işin ilk zamanını Osmanlıcada aynı yazılış taşır, ama bunlar ayrı dillerden gelen iki sözdür. Ağız atlası tebeşire başka adlar da verir: Kayseri'de aklık, Isparta'da göreke, Elazığ'da tıram; Konya'da bor ‘kireç, tebeşir, beyaz toprak’ demektir. Aklık adı nesneyi rengiyle anar. Konya'da tebeşir sözü bambaşka bir eşyayı da adlandırır: ibriği ve topraktan su testisini. Atlasın örneği gündelik bir istektir: Şu tebeşiri doldur. Derlemde sözün en güçlü eşleri sınıfı anlatır: tebeşir tozu, tahtaya tebeşirle, elinde tebeşir ve beyaz tebeşirle öbekleri öndedir. Etkileşimli tahtayı değerlendiren veliler de onun tebeşir tozu çıkarmamasını bir yarar sayar.
Canlı geçiş
6573
Milyon başına
1.2232
Tanıklı cümle
6374
Belge yayılımı
3075
Serbestlik: %92.5 · serbest

Bağlam

Veliler etkileşimli tahtanın, yazma süresini kısaltılması ve tebeşir tozu oluşturmaması bakımından yararlı bulmaktadırlar.

İlgili sözlük aramaları

kireç silgi kalem
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, tebeşirin Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki Farsça ve Arapça iki ayrı karşılığını açıklar; ağızlardaki adları, Konya'daki su kabı anlamını ve derlemdeki eşleri gösterir.

Sınırlılık: Tebeşir için etimoloji kartı yoktur. Farsça sözün daha eski kökeni ve kalker anlamının ilaç anlamıyla ilişkisi bu yanıtta araştırılmamıştır.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Anlam / Tanım Köken laklak Leylek takırtısının adı neden boş ve uzun konuşmayı da anlatır? Eklendi:

Çünkü leyleğin takırtısı uzun ve anlamsız bir konuşmaya benzetilmiştir. Bitigçi laklakı Arapça laḳlāḳ sözüne bağlar ve iki anlam verir: leyleğin gagasını art arda vurmasıyla çıkan kuru takırtı ve uzayıp giden önemsiz konuşma. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ne göre laklak Arapçada leyleğin kendisidir.

İncelenen Bitigçi tanımı
İçeriği önemsiz bulunarak küçümsenen ve uzayıp giden konuşma; ilgili: → gevezelik.
Laklak, Bitigçi'de iki anlamlı bir addır. Birincisi uzun bacaklı beyaz göçmen kuşun iki gagasını art arda birbirine vurmasıyla oluşan kuru takırtıdır. İkincisi mecazdır: içeriği önemsiz bulunarak küçümsenen ve uzayıp giden konuşma. Bitigçi sözü Arapça laḳlāḳ sözüne bağlar. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu kökenin bir adım gerisini gösterir. Söz orada لقلق diye yazılır ve üç anlam taşır: önce leyleğin kendisi, sonra leyleğin gagasını birbirine vurarak çıkardığı ses, en son mecaz olarak boş lakırdı, gevezelik ve aralıksız söylenen anlamsız söz. Arapçada kuşun adı olan söz, Türkçede önce kuşun sesine, sonra o sese benzeyen konuşmaya kaymıştır. Leylek de bir alıntıdır; Bitigçi onu Farsça legleg sözüne bağlar. Kuşun Arapça ve Farsça adlarının ikisi de yinelenen hecelerden kurulmuştur. Mecaz anlamın gücü leyleğin takırtısının niteliğinden gelir: ses uzun sürer, art arda yinelenir ve bir şey anlatmaz. Boş ve uzun konuşma da tam böyle algılanır; laklak etmek, gevezelik eden kişiyi küçümseyen bir söyleyiştir; derlemde telefonda laklak eden ya da başkalarıyla laklak edip zamanını harcayan kişilerden söz edilir. Ağızlarda aynı biçimde yazılan başka laklaklar da vardır. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası'na göre laklak yedi ilde testi ya da toprak sürahi, Afyonkarahisar'da küçük su testisi, Ankara ve Isparta'da taş oyuklarında biriken yağmur suları demektir; bu sözler ayrı maddelerdir ve leylekle ilişkileri kaynaklarda gösterilmez. Derlemdeki çocukluk anılarında laklak, şaklatılarak ses çıkarılan bir oyuncağın adı olarak da geçer; ses yine adın merkezindedir.
Canlı geçiş
520
Milyon başına
0.0968
Tanıklı cümle
493
Belge yayılımı
282

Bağlam

Başkalarıyla laklak edip zamanını boşa harcama hiç.
Orada laklakla yitirdiği zamanı kapatmak için daha bir hızla dosyalarına döndü.

İlgili sözlük aramaları

leylek gevezelik takırtı
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, laklak sözcüğünün gevezelik anlamını leylek takırtısı anlamından türeyişiyle açıklar, sözün Arapça kökenini Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'yle izler ve ağızlardaki eş yazımlı sözleri ayırır.

Sınırlılık: Kuş adının Arapçada sesten gelip gelmediği bu yanıtta incelenmemiştir; laklak için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Ağızlardaki laklakların kökeni ayrıca araştırılmamıştır.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü kumpir Kumpir bir sokak yemeğinin adı olmadan önce neyi anlatıyordu? Eklendi:

Patatesin kendisini. Bitigçi kumpirin ağızlardaki anlamını doğrudan patatese gönderir. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası'nda da kumpir, gumpir, gümpür, kumpil ve gompir gibi değişkeler birçok ilde patates karşılığı olarak kayıtlıdır.

İncelenen Bitigçi tanımı
→ patates
Bugün kumpir denince akla, fırında kabuğuyla yumuşatılmış patatesin içinin yağ ve peynirle ezilip üzerine garnitürler eklenerek hazırlanan sıcak sokak yemeği gelir. Bitigçi bu anlamı kumpir maddesinin başına koyar. Hemen ardından ağızlardan gelen ikinci bir anlam yer alır ve sözcüğü doğrudan patatese gönderir. Yani yemek, adını içindeki patatesten almıştır. Madde sayfasında açılan ağız sözlüğü kartı bu ikinci anlamın ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterir. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası, patates için yirmiyi aşkın ad kaydeder. Bunların en yaygını kartoldur ve otuz ilden derlenmiştir. Hemen ardından bir aile gelir: gumpir, gümpür, kumpir, kumpil, gompir ve komper. Bu biçimler Konya'dan Kastamonu'ya, Kayseri'den Kars'a uzanan geniş bir alanda patatesin kendisini anlatır. Patata, patike, patika ve baduka gibi biçimler ise patatesin ölçünlü adına daha yakındır. Trabzon'da kayıtlı yerelması, eski bir tanımın izini taşır. Kâmûs-ı Türkî patatesi Amerika'dan çıkmış bir yer elması türü diye tanıtır. Derlem iki anlamı yan yana tutar. Bir anlatıda biri, bir yıl boyunca bulgurun, kumpirin ve kıymanın kendisinden olacağını söyler; burada kumpir, kilerde duran patatestir. Bir gezi yazısında ise yazar, kumpir satanların coşkusuna kapıldığını anlatır; burada kumpir bir yemektir. Bitigçi sözcüğün kökenini Bulgarca olarak kaydeder.
Canlı geçiş
1005
Milyon başına
0.187
Tanıklı cümle
970
Belge yayılımı
127

Bağlam

Komşular karışmasın; bir yıl süreyle bulgurun, kumpirin, kıyman benden!
Ortaköy'ün girişinde kumpir satanların coşku seline kapıldım.

İlgili sözlük aramaları

patates kartol yer elması
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, kumpir sözcüğünün sokak yemeği anlamının yanındaki ağız anlamını Bitigçi'nin tanımları, ağız sözlüğü kartındaki patates karşılıkları ve derlem tümceleriyle açıklar.

Sınırlılık: Ağız sözlüğündeki il listeleri derleme yapılan yerleri gösterir, sözcüğün kullanıldığı bütün yerleri değil. Kumpir biçimlerinin Türkçeye hangi yollardan girdiği bu yanıtta incelenmemiştir.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Anlam / Tanım Tanım pabucu dama atılmak Pabucu dama atılmak deyiminde dam neresidir? Eklendi:

Evin damı, yani çatısı. Bitigçi deyimi, yerini alan yeni bir kişi ya da seçenek daha çok ilgi topladığı için önceki önemini kaybetmek diye tanımlar. Dama atılan pabuç el altından çıkar; eskiyen seçenek de böyle bir kenara bırakılır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yerini alan yeni bir kişi veya seçenek daha çok ilgi topladığı için önceki önemini kaybetmek; ilgili: → önemsizleşmek.
Pabucu dama atılmak, Bitigçi'de nesnesiz ve mecaz bir deyim olarak yer alır: yerini alan yeni bir kişi ya da seçenek daha çok ilgi topladığı için önceki önemini kaybetmek. Sözlük deyimi önemsizleşmek maddesine bağlar. Deyimdeki dam, dam maddesinin ilk anlamıdır; yapıların üzerini dış etkilerden korumak için yapılan, çoğu kiremit kaplı bölüm. Pabuç da Farsça pāpūş kaydıyla yer alır ve ayakkabıya gönderilir. Görüntü yalındır. Pabuç ayağa giyilir, kapının önünde ya da eşikte durur. Dama atılan pabuç ise el altından çıkar ve ona kolayca ulaşılamaz. Derlemde deyim en çok etken kalıpla, birinin ya da bir şeyin pabucunu dama atmak biçiminde geçer. Kullanım alanı geniştir. Bir yazıda termosun ve buzdolabının yaygınlaşması testilerin de küplerin de pabucunu dama atar. Teknoloji haberlerinde cep telefonlarının gelişiyle orta düzey kameraların pabucu dama atılır. Yemek tariflerinde yeni bir kek eski ıslak kek tariflerinin, yeni bir salata çoban salatasının pabucunu dama attırmaya adaydır. İnsanlar için kullanıldığında deyim bir kırgınlık da taşıyabilir; bir ruh bilimi metni, başka birinin kendilerinin önüne geçirildiğini ve pabuçlarının dama atıldığını hisseden kişilerin bu duruma çok duyarlı olduğunu anlatır. Derlemde deyimin kökenini Ahilik geleneğine bağlayan yazılar da görülür; Bitigçi bu konuda bir köken kaydı vermez.
İncelenen kanıt geçişi
0
Milyon başına
0.0
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Termosun ve buzdolabının yaygınlaşması testilerin de küplerin de pabucunu dama attı.
Cep telefonlarının gelmesiyle her ne kadar orta seviye kameraların pabucu dama atılsa da, birileri halen yeni jenerasyon kameralar üzerinde kafa yoruyor.

İlgili sözlük aramaları

dam pabuç önemsizleşmek
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, pabucu dama atılmak deyimini dam maddesinin çatı anlamıyla açıklar ve deyimin derlemdeki etken ve edilgen kullanımlarını gösterir.

Sınırlılık: Deyimin kökenine ilişkin görüşler derlemdeki yazılara dayanır ve doğrulanmamıştır; görüntünün açıklaması yanıtın yorumudur.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç
Anlam / Tanım Tanım Bitigçi'ye yeni eklenen dağılım varsayımı “Dağılım varsayımı” verilerin belirli bir olasılık yapısına kesinlikle uyduğu anlamına mı gelir? Eklendi:

Hayır; bu, seçilen istatistiksel yöntemin geçerliliği için sınanan veya çalışma koşulu olarak kabul edilen bir model ön kabulüdür.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir istatistiksel yöntemin geçerli sonuç üretebilmesi için gözlemlerin, hata terimlerinin veya incelenen değişkenin normal, binom ya da başka belirli bir olasılık yapısına uyduğu yönünde başlangıçta kabul edilen koşul.
İstatistiksel yöntemler gözlem, hata terimi veya değişken hakkında belirli koşullara dayanabilir. Normal yapı kabulü bunlardan yalnız biridir; binom, Poisson veya yönteme özgü başka olasılık yapıları da söz konusu olabilir. Bu kabul, verinin gerçek doğası hakkında değişmez bir hüküm değildir. Grafikler, uygunluk testleri, artık çözümlemeleri ve alan bilgisiyle değerlendirilir; ciddi sapma görülürse dönüşüm, farklı yöntem veya daha esnek bir model seçilebilir. Bu nedenle kavram sonuç değil, çözümlemenin hangi koşul altında yorumlanabileceğini açıklayan başlangıç dayanağıdır.
İncelenen kanıt geçişi
300
Milyon başına
0.0558
Tanıklı cümle
300
Belge yayılımı
263
Sözcük ağı: 9 düğüm, 10 bağlantı Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Bir sonraki adımda, çok değişkenli normal dağılım varsayımı incelenmiştir.
Ayrıca değişkenlerin çarpıklık ve basıklık değerleri literatürde belirlenen alt ve üst sınır içerisinde olduğundan normal dağılım varsayımı kabul edilmektedir.

İlgili sözlük aramaları

normallik hata terimi uygunluk testi
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt parametrik ve olasılıksal yöntemlerde ön kabul, sınama ve yöntem seçimi arasındaki ilişkiyi açıklar.

Sınırlılık: Tek bir uygunluk testi bütün koşulları kanıtlamaz; örneklem büyüklüğü ve yöntemin sapmalara duyarlılığı ayrıca incelenir.

Sözlük maddesini aç Derlemde sorgula Yaşam eğrisini aç