İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 30
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Orhon Türkçesibegad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yönetme yetkisi bulunan kişi için kullanılan unvan ve saygı sözü.
Çağdaş arama bağı: bey · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- beg (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır - begin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır - begli (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 6. satır
Karahanlı Türkçesibegad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: beg, begde, begdin, begi, begig, begim, begin, beginde, begiñg, begiñge, begke, begler, begleri, beglerke
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir ülke, topluluk veya görev alanı üzerinde buyurma ve yönetme yetkisi bulunan erkek yönetici ya da ileri gelen.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de beg; yönetim, öğüt, hizmet ve halk ilişkileri içinde farklı iyelik, çokluk ve durum biçimleriyle görünür.
Anlamsal gelişim notu: Beg > bey gelişiminde son ünsüz değişirken yönetici ve saygın erkek anlamı sürmüş, çağdaş kullanımda kapsamı daralmıştır.
Çağdaş arama bağı: bey · biçim değişimi ve anlam daralması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- beg (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 235, 265, 322, 404, 405, 408, 410, 429, 457, 469, 597, 606, 674, 822, 840, 947, 958, 1424, 1602, 1609, 1658, 1759, 1760, 1779, 1789, 1879, 1881, 1882, 1884, 1924, 1934, 1936, 1950, 1953, 1966, 1971, 1977, 1985, 1987, 1989, 2005, 2014, 2016, 2024, 2027, 2038, 2043, 2056, 2060, 2070, 2080, 2081, 2082, 2083, 2091, 2117, 2121, 2125, 2130, 2136, 2138, 2145, 2165, 2166, 2354, 2413, 2416, 2504, 2554, 2572, 2602, 2608, 2619, 2620, 2638, 2673, 2717, 2724, 2728, 2795, 2825, 2882, 2937, 2953, 2954, 2960, 2965, 2967, 2969, 2975, 2978, 2993, 3007, 3029, 3032, 3033, 3035, 3046, 3048, 3109, 3112, 3123, 3124, 3182, 3184, 3462, 3465, 3597, 3764, 3798, 3862, 3867, 4044, 4047, 4068, 4071, 4075, 4084, 4098, 4120, 4133, 4171, 4336, 4748, 4817, 5084, 5104, 5107, 5133, 5134, 5151, 5203, 5251, 5288, 5298, 5355, 5358, 5405, 5406, 5459, 5463, 5584, 5854, 5864, 5865, 5902, 5906, 5909, 5945, 5948, 6290, 6351, 6410, 6485, 6586. beyitler - begde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1984, 2569, 2988, 3008. beyitler - begdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3033. beyit - begi (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 843, 887, 893, 958, 1076, 1197, 1376, 1758, 1789, 1809, 1919, 1962, 1968, 2029, 2097, 2103, 2106, 2107, 2114, 2177, 2180, 2239, 2246, 2422, 2551, 2590, 2643, 2677, 2682, 2713, 2715, 2795, 2815, 2837, 2861, 2997, 2998, 3031, 3181, 3266, 3267, 3268, 3542, 3744, 4069, 4072, 4077, 4141, 4714, 4749, 4855, 4947, 4996, 4999, 5185, 5293, 5354, 5544, 5949, 6138, 6392. beyitler - begig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3534, 4546. beyitler - begim (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 85, 1602, 2899. beyitler - begin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1880, 1882, 2260, 2582, 2608, 2767, 2962, 3535, 4724. beyitler - beginde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1630, 2193. beyitler - begiñg (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3970. beyit - begiñge (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4077, 4081. beyitler - begke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 325, 650, 1988, 1996, 2013, 2049, 2062, 2071, 2079, 2124, 2164, 2239, 2256, 2270, 2420, 2489, 2808, 2832, 2871, 2890, 2935, 2963, 3007, 4051, 4055, 4093, 4157, 4158, 5065, 5072, 5336, 5545. beyitler - begler (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 213, 223, 250, 303, 603, 604, 635, 653, 654, 655, 779, 780, 781, 784, 819, 842, 843, 888, 889, 892, 893, 895, 958, 1197, 1314, 1609, 1630, 1631, 1632, 1694, 1755, 1807, 1906, 1931, 1952, 1969, 2014, 2026, 2027, 2036, 2076, 2107, 2130, 2183, 2210, 2211, 2247, 2258, 2266, 2412, 2416, 2449, 2493, 2514, 2553, 2581, 2595, 2639, 2678, 2683, 2702, 2717, 2741, 2807, 2812, 2833, 2835, 2926, 2933, 2945, 2952, 2953, 2959, 2968, 2973, 2977, 2992, 3020, 3032, 3127, 3128, 3183, 3464, 3966, 4009, 4010, 4015, 4081, 4085, 4086, 4090, 4091, 4094, 4097, 4120, 4126, 4128, 4133, 4246, 4723, 4753, 5000, 5083, 5096, 5202, 5203, 5226, 5357, 5462, 5512, 5750, 5859, 5907, 5946, 5949, 6024, 6144, 6392. beyitler - begleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1405, 1885, 2092, 2593, 3034, 5294, 6634. beyitler - beglerke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 778, 783, 963, 2181, 2583, 2814, 4000. beyitler
Harezm Türkçesibėgad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: bėg
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bėg. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yönetme yetkisi veya toplumsal üstünlüğü bulunan erkek; efendi.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 190/2 ve 232/2 tanıkları bėg sözcüğünü yönetici ve saygın erkek bağlamında kullanır.
Anlamsal gelişim notu: bėg > bey gelişiminde son ünsüz y’ye dönüşmüş; toplumsal unvan anlamı sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: bey · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bėg (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 190/2, 232/2 (dörtlük/dize)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.