biz

I (zamir)

· 3 anlam

1.

(zamir) Çokluk birinci kişiyi gösteren söz.
2.

(zamir) Bazen teklik birinci kişi zamiri "ben" yerine kullanılan bir söz.
3.

(zamir) Mensup olunan aile, topluluk, millet.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

biz etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Birinci çokluk kişi zamiri biz, Orhon yazıtlarından Türkiye Türkçesine dek aynı biçimle yaşayan ortak bir Türkçe sözdür. Tietze sondaki z'yi çokluk eki sayar (krş. sen ~ siz); Gülensoy Tekin'e dayanarak sözü *bi(n) ‘ben’ ile -z çokluk ekine ayırır. Stachowski ve EDA Ana Türkçe *biŕ biçimini kurar; Çuvaşça epir bu r'li biçimin izini taşır. ÈSTJa bi- + -z çözümlemesinin Bang'dan beri yaygınlaştığını, daha önce Böhtlingk ile Radloff'un sözü ‘ben’ ve ‘sen’ zamirlerinin kaynaşması saydığını aktarır. Kâşgarlı Mahmud _biz keldimiz_ ‘biz geldik’ örneğini ve m'li miz biçimini kaydeder.

8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): biz
9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: biz
11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: biz ~ miz
13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: biz ~ bize
14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: biz
14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: biz ~ miz
15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: biz
17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: biz
19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: biz
20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: biz

Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 34

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

1

720–735
Orhon Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

Biçim: biz · zamir

Dönem anlamı

Konuşanı ve onunla birlikte düşünülen bir veya daha çok kişiyi gösterir.
anlam ve biçim sürekliliği
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
b(e)g] (BK D17) (e)rti : k(a)g(a)n (a)t(ı)g : bunta : biz birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuu[nç](u)y(u)g : birt(i)m(i)z : özi y(a)z(ı)ntı : k(a)g(a)nı : ölti :
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 62
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
2

Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Güncel sözlük

Biçim: biz

1. güncel anlam

Çokluk birinci kişiyi gösteren söz

2. güncel anlam

Bazen teklik birinci kişi zamiri "ben" yerine kullanılan bir söz

3. güncel anlam

Mensup olunan aile, topluluk, millet

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibizzamir

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Konuşanı ve onunla birlikte düşünülen bir veya daha çok kişiyi gösterir.

Çağdaş arama bağı: biz · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

biz (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17., 32. satırlar

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

boltı : tip : (a)lg(a)lı : k(e)lti : sın(a)r : süsi : (e)b(i)g b(a)rk(ı)g : yulg(a)lı : b(a)rdı : sm(a)r : süsi : sün(ü)şg(e)li : k(e)lti : biz : (a)z (e)rt(i)m(i)z : y(a)b(ı)z : (e)rt(i)m(i)z : og(u)z : [... ]t‘ : y(a)g

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · biz

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.