ev
(isim, mecaz, eskimiş)
· 3 anlam
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
ev etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Ev, Türk dillerinin en eski katmanından gelen yerli bir addır. Clauson özgün biçimi e:v diye verir; Stachowski ve Starostin–Dybo–Mudrak sözlüğü Ortak Türkçe *eb biçiminden yola çıkar. Stachowski'ye göre söz başlangıçta hem sabit konutu hem taşınabilir çadırı karşılayan genel bir barınak adıydı. Kâşgarlı Mahmud XI. yüzyılda Türklerle Oğuzların sözü farklı söylediğini kaydeder: Atalay çevirisine göre Türkler ew, Oğuzlar ev der, Clauson ve ETDES ise ew'yi Oğuzlara verir. Clauson'a göre ew'den üy ~ öy gelişmiş, ev biçimi başlıca Oğuz kolunda kalmıştır. Daha öte kökeni bilinmez; Sümerce ve Çince bağlantılar kanıtsızdır, Kore–Japon karşılaştırması Altay kuramına dayanır.
- 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): ev
- 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: eb ~ ev
- 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ev ~ ew
- 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ew ~ üy
- 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ev ~ iv
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ev
- 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: üy
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ev ~ iv
- 15. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ev
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ev
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ev
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ev
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · ses değişimiyle anlam sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: bark, barkıg, barkin · ad
Dönem anlamı
İnsanların barınması için yapılmış konut; bazı bağlamlarda anıt yapı.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (1)
(KT G12) t(a)bg(a)ç : k(a)g(a)n(ı)n : içr(e)ki : b(e)d(i)zçig : ıt(t)ı : (a)n(a)r : (a)d(ı)nçıg : b(a)rk : y(a)r(a)turt(u)m : için : t(a)şin : (a)d(ı)nçıg : b(e)d(i)z : urturt(u)m : t(a)ş tokıtd(ı)m : kön(ü)lt(e)ki : s(a)b(ı)m(ı)n :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: eb, ebde, ebig, ebin, ebine · ad
Dönem anlamı
İnsanların içinde yaşadığı ve barındığı yapı.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
(KT Kİ) [................ ] birle : kooşu totok : birle : sün(ü)şm(i)ş : (e)rin koop : öl(ü)rm(i)ş : (e)bin b(a)r(ı)min : k(a)lıs(ı)z : koop : k(e)lürti : kül tig(i)n: yiti ot(u)z : y(a)şına : k(a)rluk : bod(u)n : (e)rür b(a)rur :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 43
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(a)dr(ı)lm(a)s(a)r] : türük [bod(u)n] (BK K14) [................] : (e)dgü : kört(e)çi s(e)n : (e)b(i)ne : kirt(e)çi s(e)n : buns(u)z : bolt(a)çı s(e)n [...... (a)nta] kisre : t(a)bg(a)ç
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
3
Tarihsel kaynak
1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: iv, ivün, ive, ivde, ivden, ivüm, ivümün, ivümi, ivüme, ivüni, ivüne, ivi, ivini, ivine, ivinde, ivinden, ivler, ivlü · ad
Dönem anlamı
İnsanların barındığı kapalı yapı; göçebe bağlamında otağ veya çadır.
ses değişimiyle anlam sürekliliğiDede Korkut'ta aile, konukluk ve oba düzeninin merkezi olan iv; yönelme, bulunma, ayrılma, iyelik ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Baş ünlü i > e gelişmesiyle iv > ev olmuş, barınak anlamı korunmuştur.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
kılıcı muhannetler6 çalınça çalmasa yig. Çala bilen yiğide ok-ile kılıçdan bir çomak 7 yig^Konuğı gelmeyen kara ivler yıkılsa yıgv= XAt yimeyen acı otlar 8 bitinçe bitmese yig. Adam içmez acı sular
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ögreninçe küydi7 piçdi 'âlimler serveri ‘Osman ‘Alfan oğh görklü. Alçak8 virde yapılupdur Tanrı ivi Mekke görklü. Ol Mekkeye şağ 9 varsa esen gelse şıdkı bütün hacı görklü. Şağış10 güninde
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 95
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
4
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: ev
1. güncel anlam
Bir kimsenin veya ailenin içinde yaşadığı yer; bark, ev bark, beyit, dar (IV), hane, mekân
2. güncel anlam
→ aile
3. güncel anlam
→ soy
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon Türkçesibarkad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsanların barınması için yapılmış konut; bazı bağlamlarda anıt yapı.
Çağdaş arama bağı: ev · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bark (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 12. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzeydoğu yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 14. satır - barkıg (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güneybatı yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır - barkin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzeydoğu yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 15. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 34., 37. satırlar
Orhon Türkçesiebad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsanların içinde yaşadığı ve barındığı yapı.
Çağdaş arama bağı: ev · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ebde (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır - ebig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır - ebin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 34., 37. satırlar - ebine (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 14. satır
Eski Anadolu Türkçesiivad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: iv, ivün, ive, ivde, ivden, ivüm, ivümün, ivümi, ivüme, ivüni, ivüne, ivi, ivini, ivine, ivinde, ivinden, ivler, ivlü
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: iv, ivün, ive, ivde, ivden, ivüm, ivümün, ivümi, ivüme, ivüni, ivüne, ivi, ivini, ivine, ivinde, ivinden, ivler, ivlü. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsanların barındığı kapalı yapı; göçebe bağlamında otağ veya çadır.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta aile, konukluk ve oba düzeninin merkezi olan iv; yönelme, bulunma, ayrılma, iyelik ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Baş ünlü i > e gelişmesiyle iv > ev olmuş, barınak anlamı korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: ev · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- iv (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 7-2, 18-3 (metin sayfası–satır) - ivün (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 7-6, 7-7, 47-10, 49-8, 116-7 (metin sayfası–satır) - ive (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 1-8, 143-13, 146-7 (metin sayfası–satır) - ivde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 7-8, 9-5, 9-7 (metin sayfası–satır) - ivden (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 12-8 (metin sayfası–satır) - ivüm (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 12-8, 24-1, 37-6, 43-1, 44-7, 47-7, 118-5, 136-1, 166-13 (metin sayfası–satır) - ivümün (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 52-8, 119-2, 163-6 (metin sayfası–satır) - ivümi (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 43-3, 51-1 (metin sayfası–satır) - ivüme (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 9-1 (metin sayfası–satır) - ivüni (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 49-5, 58-6 (metin sayfası–satır) - ivüne (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 143-9 (metin sayfası–satır) - ivi (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 6-8, 8-1, 35-10, 38-12, 256-3, 299-9 (metin sayfası–satır) - ivini (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 8-10, 65-5, 82-12, 190-6, 235-6, 236-10, 303-4 (metin sayfası–satır) - ivine (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 8-9, 12-6, 73-10, 89-4, 91-9, 97-6, 135-3, 156-10, 159-13, 177-13, 191-9, 214-3, 217-1, 224-2, 234-6, 238-10, 242-7, 257-6, 292-11, 296-3 (metin sayfası–satır) - ivinde (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 114-13, 250-1, 273-7 (metin sayfası–satır) - ivinden (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 200-2, 217-11 (metin sayfası–satır) - ivler (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-7, 32-10, 33-13 (metin sayfası–satır) - ivlü (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 109-13, 153-10, 204-12, 242-7 (metin sayfası–satır)
Tarihsel kaynaklardan derlem satırları
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
(BK D32) og(u)z : t(a)pa : sül(e)d(i)m : ilki sü : t(a)ş[ık]m(ı)ş : (e)rti: (e)kin sü : (e)bde : (e)rti : uç og(u)z : süsi: b(a)sa : k(e)lti: y(a)d(a)g : y(a)b(ı)z : boltı : tip : (a)lg(a)lı : k(e)lti : sın(a)r : süsi : (e)b(i)g b(a)rk(ı)g :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68 · çevriyazı güveni A
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · ev
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.