hükümdar

Bitigçi Sözlük Maddesi

hükümdar

(isim)
[hükümda:rı] Arapça ḥukm + Farsça -dār · 1 anlam

  1. (isim) Bir krallık, imparatorluk veya benzeri devlet düzeninde en yüksek siyasal yetkiye sahip olan, görevini çoğu kez hanedan bağıyla devralan ve ülkenin yönetim kararlarında son söz sahibi sayılan kişi; yabgu.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kağan, kağanı, kağanıg, kağanım, kağanın, kağanıŋ, kağanına, kağanında, kağanının, kağanin, kağanka, kağanta · ad

    Dönem anlamı

    Eski Türk devletlerinde en yüksek hükümdarlık unvanı.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    Kül Tigin Güney Yüzü (KT Gl) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : bu ödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : (e)şidg(i)I : ul(a)yu :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    âçs(ı)k : öm(e)z s(e)n : (a)nt(a)g(ı)n(ı)n : (KT G9) üçün : ig(i)dm(i)ş : k(a)g(a)n(ı)n(ı)n : s(a)bin : (a)lm(a)tin : yir s(a)yu : b(a)rd(ı)g : koop (a)nta : (a)lk(ı)nt(ı)g : (a)r(ı)lt(ı)g : (a)nta k(a)lm(ı)şı:

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: hükümdar

    1. güncel anlam

    Bir krallık, imparatorluk veya benzeri devlet düzeninde en yüksek siyasal yetkiye sahip olan, görevini çoğu kez hanedan bağıyla devralan ve ülkenin yönetim kararlarında son söz sahibi sayılan kişi; yabgu.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesikağanadAnlamdan eşleşti: hükümdar

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Eski Türk devletlerinde en yüksek hükümdarlık unvanı.

Çağdaş arama bağı: kağan · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kağan (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 1., 3., 9. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, batı yüzü; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 3., 13. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 3., 4., 5., 11., 12., 14., 15., 16., 17., 20., 24., 26., 27., 30., 31. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 9., 10. satırlar; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13., 15. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güneybatı yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, batı yüzü, 2., 6., 7. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 2., 7., 9. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 2., 3., 4., 5., 6., 10., 11., 12., 13., 14., 15., 16., 17., 20., 21., 22., 27., 35., 36. satırlar
  • kağanı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 16., 17. satırlar
  • kağanıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 25. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 10., 13., 20. satırlar
  • kağanım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 9., 41. satırlar
  • kağanın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 7. satır
  • kağanıŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 12. satır
  • kağanına (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 19. satır
  • kağanında (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır
  • kağanının (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 23. satır
  • kağanin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 35., 36., 38. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7., 27., 28. satırlar
  • kağanka (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 7., 8., 9., 16., 32. satırlar; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 14. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 8., 9., 39. satırlar
  • kağanta (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 11. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 12., 13. satırlar

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

Bilge Kağan Kuzey Yüzü (BK Kİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük bilge k(a)g(a)n : bödke :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

toru : ölü : yor(ı)yur (e)rt(i)g : t(e)nri : y(a)rl(ı)k[(a)dukin üç(ü)n öz](ü)m : kuut(u)m : b(a)r üç(ü)n : k[(a)g(a)n ol(u)rt](u)m : k(a)g(a)n : ol(u)r(u)p: yok çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop : kubr(a)td(ı)m : çıg(a)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · hükümdar

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

hükümdarca hükümdarlı hükümdarlık hükümdarsız hükümdarvari hükümdar olmak hükümdarsızlık alkış baron birun fatih hakan harem hatun

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.