hakim

Bitigçi Sözlük Maddesi

hakim

(sıfat, din bilimi, eskimiş)
[haki:m] Arapça ḥakīm · 2 anlam
  1. 1.

    (sıfat, eskimiş) → bilge.

  2. 2.

    (sıfat, din bilimi) Her şeyi bilen (Tanrı).

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 158 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1077 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1077

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi

    Biçim: bilge, bilgeke · sıfat, ad

    Dönem anlamı

    Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    yorı ay biligsiz igiŋni ota biligsiz otın sen ay bilge ḳuta

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 158 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bu kün tügme ḳaşıŋ ay bilge bügü özüm ‘uzrin aysa yime eymenü

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 191 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: hakim

    1. güncel anlam

    → bilge

    2. güncel anlam

    Her şeyi bilen (Tanrı)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesibilgesıfat, adAnlamdan eşleşti: hakim
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilge, bilgekeDîvânu Lugâti’t-Türk: bilge

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bilgisi ve deneyimiyle doğru hüküm veren, söz ve davranışında ölçülü kimse.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bilge, bilgi ile yerinde yargıyı birleştiren kişi niteliği ve adı olarak tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Bilge biçim ve temel anlamıyla sürer; çağdaş kullanımda tarihsel yönetici-danışman çevresi daha sınırlı çağrışır.

Çağdaş arama bağı: bilge · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilge (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 158, 192, 203, 223, 265, 287, 333, 405, 470, 755, 824, 1015, 1048, 1188, 1457, 1539, 1700, 1743, 1820, 2218, 2226, 2518, 2605, 2638, 2785, 2798, 3712, 3713, 3752, 3822, 3908, 3925, 3934, 4021, 4240, 4341, 4383, 4670, 4682, 4723, 5024, 5529, 5551, 5587, 5912, 5921, 6154, 6393, 6399. beyitler
  • bilge (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2427. sözlük maddesi
  • bilgeke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 263. beyit

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

yorı ay biligsiz igiŋni ota biligsiz otın sen ay bilge ḳuta

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 158 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

bu kün tügme ḳaşıŋ ay bilge bügü özüm ‘uzrin aysa yime eymenü

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 191 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Alp çerigde bilge tirigde

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Atasözleri · DLT I, 3388 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Bilge bögü yunçıdı Ajun anı yançıdı

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 303 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · hakim

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

hakim anlatıcı bilge âlimimutlak kahhar Allah

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.