hikmet

Bitigçi Sözlük Maddesi

hikmet

(isim)
Arapça ḥikmet · 5 anlam · 0 geçiş
  1. 1.

    (isim) Tanrı'nın insanlar tarafından anlaşılamayan amacı.

  2. 2.

    (isim) Bir şeyin oluşundaki akıl erdirilemeyen gizli sebep.

  3. 3.

    (isim) Hak ve hakikate uygun, kısa ve anlamlı söz.

  4. 4.

    (isim) Öğüt verici söz.

  5. 5.

    (isim) Eskiden fizik bilimine verilen ad.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bilig, biligim, biligin · ad

    Dönem anlamı

    Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : y(a)gru : koontukda : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1300

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligni, biligtin · ad

    Dönem anlamı

    Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.

    Günümüze uzanan değişim

    Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    talu neŋ taŋuḳ tuttı miŋ miŋ elig munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 112 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    basa aydım emdi munu yalŋuḳuġ aġırlıḳı boldı bilig ög uḳuġ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 147 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (5)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

    Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: hikmet

    1. güncel anlam

    Tanrı'nın insanlar tarafından anlaşılamayan amacı

    2. güncel anlam

    Bir şeyin oluşundaki akıl erdirilemeyen gizli sebep

    3. güncel anlam

    Hak ve hakikate uygun, kısa ve anlamlı söz

    4. güncel anlam

    Öğüt verici söz

    5. güncel anlam

    Eskiden fizik bilimine verilen ad

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesibiligadAnlamdan eşleşti: hikmet

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.

Çağdaş arama bağı: bilgi · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5., 7. satırlar
  • biligim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır
  • biligin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
Karahanlı TürkçesibiligadAnlamdan eşleşti: hikmet
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligniİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): bilig, biligdin, biligiAtebetü’l-Hakayık: bilig, biligtinDîvânu Lugâti’t-Türk: bilig

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.

Anlamsal gelişim notu: Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: bilgi · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 112, 147, 148, 150, 154, 160, 174, 179, 208, 209, 218, 222, 224, 255, 271, 288, 300, 301, 302, 303, 305, 308, 312, 314, 317, 335, 350, 398, 470, 472, 473, 623, 778, 790, 979, 990, 992, 1009, 1019, 1047, 1228, 1253, 1385, 1489, 1493, 1494, 1658, 1666, 1673, 1679, 1680, 1681, 1683, 1727, 1783, 1784, 1794, 1813, 1814, 1815, 1824, 1825, 1845, 1872, 1906, 1927, 1940, 1947, 1952, 1953, 1958, 1967, 1968, 1970, 1994, 2029, 2086, 2095, 2164, 2175, 2218, 2238, 2243, 2450, 2451, 2466, 2483, 2488, 2524, 2594, 2596, 2605, 2606, 2621, 2624, 2625, 2626, 2627, 2654, 2698, 2713, 2719, 2725, 2790, 2870, 2883, 2896, 2908, 2919, 2950, 3013, 3062, 3070, 3075, 3112, 3168, 3200, 3216, 3220, 3221, 3222, 3223, 3224, 3304, 3382, 3467, 3473, 3484, 3670, 3802, 3853, 4075, 4076, 4221, 4231, 4240, 4333, 4388, 4413, 4446, 4451, 4506, 4557, 4596, 4638, 4691, 4866, 5048, 5076, 5084, 5171, 5199, 5209, 5238, 5252, 5253, 5419, 5472, 5473, 5478, 5587, 5606, 5657, 5723, 5770, 5779, 5812, 5835, 5852, 5894, 5926, 5980, 6000, 6081, 6342, 6448, 6463, 6469, 6605, 6606, 6609, 6611, 6613. beyitler
  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 33. cilt, 31a yaprağı, 1. satır; 34. sure, 6. ayet
  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 83. dize
  • bilig (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2101. sözlük maddesi
  • biligde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 260, 1833, 1843. beyitler
  • biligdin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 1775, 1804, 2730, 3177. beyitler
  • biligdin (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 17a yaprağı, 1. satır; 19. sure, 43. ayet
  • biligi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4020, 4320. beyitler
  • biligi (çekimli biçim)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 49a yaprağı, 2. satır; 20. sure, 52. ayet
  • biligig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 287. beyit
  • biligin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 289, 527, 1542, 2712. beyitler
  • biligke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 170, 264, 1818, 1820, 2651, 2949, 3647, 3939. beyitler
  • biligleri (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4344. beyit
  • biliglerin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4342. beyit
  • biligni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152, 6616. beyitler
  • biligtin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : y(a)gru : koontukda : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26 · çevriyazı güveni A

birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28 · çevriyazı güveni A

(a)gın : (a)r(ı)p : ır(a)k [bod](u)n(u)g : (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : [y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]:

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

talu neŋ taŋuḳ tuttı miŋ miŋ elig munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 112 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

basa aydım emdi munu yalŋuḳuġ aġırlıḳı boldı bilig ög uḳuġ

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 147 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Yaġı erür yalŋuḳuŋ neŋi tawar Bilig eri yaġısın nelik semer

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 385 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Erdi oza erenler erdem begi bilig taġ Aydı üküş öġütler köŋlüm bolur aŋar saġ

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 88 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı 49 simakdin edizrek tutar himmet ol

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · hikmet

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

hikmetli hikmetsiz hikmetleme hükema hikem

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.