saltanat

Bitigçi Sözlük Maddesi

saltanat

(isim, mecaz)
Arapça salṭanat · 3 anlam
  1. 1.

    (isim) Bir ülkede hükümdarın, padişahın, sultanın egemen olması; sultanlık.

  2. 2.

    (isim, mecaz) Bolluk ve zenginlik, gösterişli yaşayış.

  3. 3.

    (isim, mecaz) Birinin bir işte, bir yerde bulunan kimseler üzerindeki egemenliği.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 87 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: il, ilde, ildin, ile, ili, ilig, ilim, ilin, ilinde, ilindin, ilke, iller · ad

    Dönem anlamı

    Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.

    anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

    Kutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.

    Günümüze uzanan değişim

    Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    biri ḳında çıḳtı sunup il tutar biri küsi çawı ajunḳa yeter

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 87 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bolu birdi ewren ilig birdi taḫt tuta birsü teŋri bu taḫt birle baḫt

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 92 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: saltanat

    1. güncel anlam

    Bir ülkede hükümdarın, padişahın, sultanın egemen olması; sultanlık

    2. güncel anlam

    Bolluk ve zenginlik, gösterişli yaşayış

    3. güncel anlam

    Birinin bir işte, bir yerde bulunan kimseler üzerindeki egemenliği

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesiiladAnlamdan eşleşti: saltanat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: il, ilde, ildin, ile, ili, ilig, ilim, ilin, ilinde, ilindin, ilke, iller

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.

Anlamsal gelişim notu: Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.

Çağdaş arama bağı: ülke, devlet · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • il (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 87, 245, 263, 264, 303, 418, 422, 440, 457, 830, 1076, 1350, 1454, 1480, 1567, 1772, 1787, 1887, 1929, 1952, 1981, 2033, 2034, 2057, 2092, 2097, 2103, 2132, 2140, 2142, 2146, 2190, 2196, 2212, 2241, 2258, 2295, 2421, 2425, 2427, 2555, 2581, 2622, 2702, 2707, 2711, 2712, 2713, 2714, 2715, 2720, 2937, 2968, 2999, 3028, 3033, 3039, 3084, 3099, 3416, 3803, 3931, 4009, 4010, 4064, 4069, 4143, 4672, 4714, 4996, 5334, 5425, 5495, 5497, 5499, 5504, 5536, 5537, 5542, 5544, 5550, 5568, 5627, 5747, 5912, 5945, 5949, 6342, 6348, 6438. beyitler
  • ilde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 263, 436, 448, 459, 466, 892, 1043, 1605, 1960, 2643, 2731, 2995, 3071, 3098, 3117, 3515, 3576, 3868, 4472, 4591, 5151, 5200, 5238, 5287, 5305, 5367, 5498, 5735, 5782, 5786, 5884, 6041, 6453. beyitler
  • ildin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2012, 2593, 2594, 2701. beyitler
  • ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5536. beyit
  • ili (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 123, 286, 1039, 1041, 1042, 1571, 1669, 1772, 1925, 2084, 2178, 2203, 2240, 2724, 3032, 3126, 4073, 5336, 5626. beyitler
  • ilig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1692, 6347. beyitler
  • ilim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5853, 6438. beyitler
  • ilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 256, 438, 1781, 1888, 2016, 2024, 2031, 2179, 3032, 3035, 5886. beyitler
  • ilinde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2553, 4997. beyitler
  • ilindin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 437. beyit
  • ilke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 262, 448, 458, 494, 566, 822, 830, 844, 889, 942, 1037, 1299, 1489, 1765, 1780, 1784, 1820, 2029, 2165, 2167, 2193, 2241, 2514, 2515, 2516, 2593, 2701, 2950, 3083, 3111, 3409, 3413, 3815, 4121, 5521, 5560, 5726, 5731, 5757, 5767, 5894, 5903, 5906, 6098, 6213. beyitler
  • iller (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 280. beyit
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · saltanat

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

saltanatlı saltanatçı saltanatlık saltanatsız saltanatçılık saltanat sürmek asitane sultanlık padişahlık şahlık biniş tuğ

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.