(isim, ruh bilimi) İnsanın düşünme, akıl yürütme, öğrenme, kavramları ve nesneleri zihinde canlandırabilme, objektif gerçekleri algılama, yargılama, sonuç çıkarma, bedeni kontrol edebilme, duyguları doğru algılayabilme, değerlendirebilme, icat edebilme vb. yeteneklerinin ve becerilerinin tamamı; anlak, dirayet, feraset.
(isim, mecaz) → kafa.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 2 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişim ve anlam ayrışması
1069–1220
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi
Biçim: uḳuş, ukuş, uḳuşḳa, uḳuşnı, uḳuşta, uḳuştın, uḳuşun, uḳuşuġ, uḳuşı · ad
Dönem anlamı
Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.
sözcüksel değişim ve anlam ayrışmasıKutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.
Günümüze uzanan değişim
Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
üküş ögdi birle tümen miŋ sena uġan bir bayatḳa aŋar yoḳ fena
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 2 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
yaġız yir yaşıl kökte erdi küsüş aŋar birdi teŋri aġırlıḳ üküş
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 44 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: zekâ
1. güncel anlam
İnsanın düşünme, akıl yürütme, öğrenme, kavramları ve nesneleri zihinde canlandırabilme, objektif gerçekleri algılama, yargılama, sonuç çıkarma, bedeni kontrol edebilme, duyguları doğru algılayabilme, değerlendirebilme, icat edebilme vb. yeteneklerinin ve becerilerinin tamamı; anlak, dirayet, feraset
2. güncel anlam
→ kafa
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir durumu kavrama, ilişkilerini görme ve yerinde hüküm verme yetisi; anlayış ve akıl.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te uḳuş; bilgiyle birlikte doğru öğüt, kavrayış ve erdemli davranışın zihinsel dayanağıdır.
Anlamsal gelişim notu: Uḳuş genel dilden çekilmiş; zihinsel yeti alanını akıl ve anlayış paylaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: akıl, anlayış · sözcüksel değişim ve anlam ayrışması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
Ḳudruḳ ḳatıġ tügdümiz Teŋrig üküş ögdümiz Kemşip atıġ tegdimiz
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 472 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Udu barıp üküş iwdim Telim yorıp küçi kewdim
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 167 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
46 anıng birr u cudi bedi ihsanı 47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı
Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit