önce

Bitigçi Sözlük Maddesi

önce

(zarf, isim, sıfat)
[ö'nce] · 6 anlam
  1. 1.

    (zarf) İlk olarak, başlangıçta; evvel, sonra karşıtı.

  2. 2.

    (zarf) İçinde bulunulan veya söz edilen anın gerisinde kalan bir zamanda; evvel.

  3. 3.

    (zarf) Zaman bildiren sözcüklerden veya zaman zarflarından sonra kullanıldığında belirtilen kadar zamanın geçmiş olduğunu gösteren bir söz; evvel.

  4. 4.

    (zarf) İçinde bulunulan veya söz edilen yerden daha önde; evvel.

  5. 5.

    (isim) Bir şeyin geçmişteki bölümü, başlangıçta yer alan kısmı; evvel.

  6. 6.

    (sıfat) Makam, değer, derece, önem vb. için sözü edilenden daha önde olan; evvel.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

önce etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Önce, ön sözüne -ce ekinin getirilmesiyle kurulmuş Türkçe bir zarftır; Gülensoy bu çözümlemeyi açıkça verir ve kökün eski biçiminin öŋ olduğunu gösterir, Redhouse da sözü ön'ün küçültme biçimi sayar. Gülensoy'a göre Eski Uygur Türkçesinde aynı işi, öŋ kökünden -rä yön ekiyle kurulan öŋrä ‘önceden, eskiden’ görürdü. Söz XIII.–XIV. yüzyılda Yûnus Emre Dîvânı'nda, XV. yüzyılda derlenen Saltuk-nâme'de önce ~ öñce biçimleriyle geçer; Meninski 1687'de, Bianchi 1835'te sözü kaydeder. Azerbaycan Türkçesindeki öncä ve Türkmencedeki öŋi:nçä: aynı kökten gelir.

  1. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: önce
  2. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: önce ~ öñce
  3. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: önce
  4. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: önce
  5. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: önce
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 66

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · mecazlaşma ve sözcüksel değişim

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: ilk, ilki · sıfat

    Dönem anlamı

    Bir sıralamada kendisinden önce başka öğe bulunmayan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (BK D30) küni : t(e)gdük : üç(ü)n : y(a)gı boltı : bir yılka : tört : yoh : sün(ü)şd(ü)m : (e)n ilki : togu : b(a)hkda : sün(ü)şd(ü)m : togla : üg(ü)z(ü)g : yüz(ü)ti : k(e)ç(i)p : süsi [........ ] (e)kinti :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 66

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (BK D32) og(u)z : t(a)pa : sül(e)d(i)m : ilki sü : t(a)ş[ık]m(ı)ş : (e)rti: (e)kin sü : (e)bde : (e)rti : uç og(u)z : süsi: b(a)sa : k(e)lti: y(a)d(a)g : y(a)b(ı)z :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: burun · belirteç

    Dönem anlamı

    Bir olay veya zamandan daha önceki sırada.

    mecazlaşma ve sözcüksel değişim

    Muʿînü’l-Mürîd’de burun, olayların zaman sırasını geriye doğru kuran bir belirteç olarak yedi yerde tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Beden adından gelişen öncelik anlamı çağdaş genel dilde çekilmiş; önce ve evvel bu işlevi üstlenmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    olar bil ağızga zehir katğuçı 19 köıjül birle taşdik kerek bil burun til ikrârı andın tutar ol orun

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    87 uluğ yunuğ içre yumak cümle ten fariza ağız hem burun yayğa-sen vuzü‘ içre sünnet erür ekkisi

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 104

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: önce

    1. güncel anlam

    İlk olarak, başlangıçta; evvel, sonra karşıtı

    2. güncel anlam

    İçinde bulunulan veya söz edilen anın gerisinde kalan bir zamanda; evvel

    3. güncel anlam

    Zaman bildiren sözcüklerden veya zaman zarflarından sonra kullanıldığında belirtilen kadar zamanın geçmiş olduğunu gösteren bir söz; evvel

    4. güncel anlam

    İçinde bulunulan veya söz edilen yerden daha önde; evvel

    5. güncel anlam

    Bir şeyin geçmişteki bölümü, başlangıçta yer alan kısmı; evvel

    6. güncel anlam

    Makam, değer, derece, önem vb. için sözü edilenden daha önde olan; evvel

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon TürkçesiilksıfatAnlamdan eşleşti: önce

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir sıralamada kendisinden önce başka öğe bulunmayan.

Çağdaş arama bağı: ilk · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ilki (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır
Harezm Türkçesiburunbelirteç
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: burun

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: burun. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir olay veya zamandan daha önceki sırada.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de burun, olayların zaman sırasını geriye doğru kuran bir belirteç olarak yedi yerde tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Beden adından gelişen öncelik anlamı çağdaş genel dilde çekilmiş; önce ve evvel bu işlevi üstlenmiştir.

Çağdaş arama bağı: önce, evvel · mecazlaşma ve sözcüksel değişim · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • burun (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 19/1, 87/2, 108/4, 132/2, 138/1, 300/2, 301/3 (dörtlük/dize)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · önce

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

önceci önceli öncecil öncelik öncesel öncesiz önceleme öncecilik öncelemek öncelenme öncelenmek öncesizlik

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.