Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

14 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Anlam / Tanım Anlam ayrımı takvim Bir projenin takvimi ile duvara asılan takvim aynı anlamda mıdır? Eklendi: · Güncellendi:

Hayır. Duvardaki takvim günleri ve ayları gösteren araçtır; bir projenin takvimi ise çalışmanın aşamalarının hangi tarihlerde başlayıp biteceğini belirleyen düzendir. Bitigçi bu iki kullanımı ayrı anlamlar olarak verir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir çalışmanın aşamalarının hangi tarihlerde başlayıp tamamlanacağını belirleyen düzen; ilgili: → program.
Takvim Bitigçi'de Arapça taḳvīm kaydıyla yer alır ve üç anlamı vardır. Birincisi bir sistemdir: günlerin ay ve yıl içindeki yerini, bu birimlerin birbirini izleme kurallarını belirleyen düzen; miladi takvim ya da ay takvimi bu anlamdadır. İkincisi bir araçtır: günleri, ayları ve özel tarihleri bir arada görmeye yarayan basılı ya da sayısal nesne; duvar takvimi, masa takvimi, telefondaki takvim uygulaması. Üçüncüsü ise bir plandır: bir çalışmanın aşamalarının hangi tarihlerde başlayıp tamamlanacağını belirleyen düzen. Bu son anlam program maddesiyle ilişkilendirilir ve derlemde çok canlıdır: sınav takvimi, iş takvimi, proje zaman takvimi, güncelleme takvimi. Bu anlamda takvim artık zamanın kendisini değil, zamana yerleştirilmiş işleri gösterir. Takvime uymak, takvim belirlemek ya da takvimin aksaması gibi anlatımlar bu anlamın işaretidir; bir duvar takvimi aksamaz, ama bir proje takvimi aksayabilir. Derlemdeki bir tümce bu anlamın yöntemini özetler: proje zaman takviminin oluşturulabilmesi için önce kullanılacak kaynaklar belirlenir, sonra işlerin süreleri tahmin edilir. Öğretmenlerin sınav takvimine uymak için bir konuyu tamamlamadan öbürüne geçme kaygısı da aynı anlamın gündelik yüzüdür. Yeni eklenen tarım takvimi maddesi de bu üçüncü anlamın bir uzantısıdır.
Canlı geçiş
194232
Milyon başına
34.2472
Tanıklı cümle
170630
Belge yayılımı
2424

Bağlam

Proje zaman takvimi oluşturulabilmesi için aktivitelerde kullanılacak kaynakların belirlenmesi ve sonrasında da aktivitelerin sürelerinin tahmin edilmesi gereklidir.
Yeni öğretim yılında uygulanacak yıllık çalışma programları, iş takvimi ve iş bölümü hazırlıklarını öğretmenler yararlı bulmaktadır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, takvim sözcüğünün sistem, araç ve plan anlamlarını ayırır; proje takviminin duvar takviminden farkını açıklar.

Sınırlılık: Yanıt takvim sistemlerinin ayrıntılarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Maddebaşı Yeni eklenen sözcük Bitigçi'ye yeni eklenen tarım takvimi Tarım takvimi duvardaki takvimden nasıl ayrılır? Eklendi:

Tarım takvimi günleri değil işleri sıralar. Bitigçi'ye yeni eklenen bu madde, toprak hazırlığı, ekim, bakım ve hasat gibi uygulamaların yöredeki mevsim koşullarına ve ürünün gelişme evrelerine göre yıl içinde ne zaman yapılacağını gösteren planı anlatır.

Duvardaki takvim herkes için aynıdır: günler, haftalar ve aylar her yerde aynı sırayla akar. Tarım takvimi ise yere ve ürüne göre değişir. Bitigçi'ye yeni eklenen bu madde, toprak hazırlığı, ekim, bakım ve hasat gibi üretim uygulamalarının yöredeki mevsim koşullarına ve ürünün gelişme evrelerine göre yıl içinde ne zaman yapılacağını gösteren planı anlatır. Buradaki ölçü takvim günü değil, doğanın kendisidir. Aynı ürünün ekimi sıcak bir ovada ve soğuk bir yaylada farklı haftalara düşer; bir bitkinin çiçeklenmesi ya da tanesinin olgunlaşması da işlerin sırasını belirler. Derlemdeki kullanımlar öbeğin iki yüzünü gösterir. Bir yanda halk takvimiyle iç içe geçmiş bir bilgi vardır: üçüncü cemreyle baharın gelişinin tamamlandığına inanılır ve bu dönem tarım takvimi açısından önemli sayılır. Öbür yanda kurumsal bir planlama dili vardır: kurumlar çiftçi toplantılarını ve eğitimleri tarım takvimine, iş yoğunluğunun arttığı zamanlara göre düzenler. Takvim sözcüğünün bir çalışmanın aşamalarını tarihlere bağlayan düzen anlamı da bu öbekte yaşar; tarım takvimi, toprağın işlerini zamana yerleştiren bir proje takvimi gibidir. Sözcüğün sözlüğe alınması, bu anlamın tarım yazılarında düzenli kullanıldığının tanımlanabilirlik incelemesiyle doğrulanmasına dayanır.
İncelenen kanıt geçişi
142
Milyon başına
0.025
Tanıklı cümle
142
Belge yayılımı
3
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Oluşturulan bu spektral ayrılma eğrileri ile ürünlerin bir tarım takvimi yılında fenolojik değişimleri gözlemlenmiş olup, ayrıca sınıflandırma çalışmasında kullanılacak ve ürünlerin birbirinden ayırt edilmesini sağlayacak spesifik tarihlerin de belirlenmesi amaçlanmıştır.
Özellikle tarım takvimine göre iş yoğunluğunun arttığı zamanlarda hem görevleri hem de gönüllü olarak çiftçilerin yanında olmanın kendilerini memnun hissettirdiği tespit edilmiştir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, tarım takvimi maddesinin anlamını, takvim günlerinden çok mevsim ve ürün evrelerine dayanmasını ve sözlüğe alınma gerekçesini açıklar.

Sınırlılık: Yanıt bölgesel ekim zamanlarını ve halk takvimlerinin ayrıntılarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Anlam / Tanım Ağız sözlüğü orak Orak ne zaman bir aletten bir aya dönüşür? Eklendi:

Ekin biçme mevsimi geldiğinde dönüşür. Bitigçi orak sözüne olgun tahılların tarladan kesilerek toplandığı mevsimlik çalışma dönemi anlamını da verir; Anadolu ağızlarında orakayı on bir ilde temmuz, beş ilde ağustos, iki ilde haziran demektir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Olgun tahılların tarladan kesilerek toplandığı mevsimlik çalışma dönemi; ilgili: → hasat.
Bitigçi orak maddesinde üç anlam verir: sapından tutularak kullanılan, iç kenarı bilenmiş eğri ağzıyla saplı bitkileri kesen küçük hasat gereci, olgun tahılların tarladan kesilerek toplandığı mevsimlik çalışma dönemi ve tahılın ya da çayırın saplarını diplerine yakın yerden keserek toplama işi. İkinci anlamda alet bir takvim birimine dönüşür: orak, kullanıldığı zamanın adı olur. Bitigçi bu anlamı hasat maddesiyle ilişkilendirir. Anadolu ağızları bir adım daha atar: Samsun ve Tokat'ta orak ekin biçme zamanıdır, ağız kayıtlarında ‘temmuz’ anlamıyla da geçer. Orakayı ise doğrudan bir ay adıdır: on bir ilde temmuz, beş ilde ağustos, iki ilde haziran demektir. Dağılım, ekinin yöreden yöreye farklı zamanlarda olgunlaşmasıyla büyük ölçüde uyumludur: ağustos anlamı Erzurum, Gümüşhane ve Sivas gibi yüksek yörelerde öne çıkar. Orağın kendisinin de ağızlarda birçok adı vardır: kaluç yedi ilde orak ve küçük orak anlamında kayıtlıdır; galıç, gelüç ve giriftiri de orak anlamıyla derlenmiştir. Derlemde orak zamanı öbeği bu mevsim anlamını taşır; tümceler arpa biçilen tarlalardan okulların tatil edildiği mevsimlere uzanır.
Canlı geçiş
11616
Milyon başına
2.0481
Tanıklı cümle
11409
Belge yayılımı
4332

Bağlam

Orak zamanı dereboyundaki arpa tarlamızda oğlumla birlikte arpa biçiyorduk.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, orak sözcüğünün mevsim anlamını sözlük tanımıyla verir; ağızlardaki orak ve orakayı sözlerinin ay adı olarak kullanımını ve bu kullanımın illere göre dağılımını ağız atlası kayıtlarıyla gösterir.

Sınırlılık: Orak için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Ay adlarının illere göre dağılımı ile olgunlaşma zamanları arasındaki uyum ölçümle değil, genel gözlemle verilmiştir.

Anlam / Tanım Eş kullanım ritim Kentin ritmini ölçen metronom nerede durur? Eklendi:

Takvimde, saatte ve gündelik işlerin akışında durur. Bitigçi ritim maddesinin ikinci anlamını gündelik hayatın, bir işin ya da sürecin kendine özgü ilerleme hızı ve düzeni diye verir; bu ritim notayla değil, insanların yaşayışıyla ölçülür.

İncelenen Bitigçi tanımı
Gündelik hayatın, bir işin veya sürecin kendine özgü ilerleme hızı ve düzeni.
Bitigçi ritim maddesinde iki anlam verir. Birincisi müzik ve şiirle ilgilidir: bir dizede ya da bir notada vurgu, uzunluk ya da ses özelliklerinin, durakların düzenli biçimde tekrarlanmasından doğan uygunluk; dizem ve tartım karşılıkları da bu anlamdadır. İkinci anlam müziğin dışına çıkar: gündelik hayatın, bir işin ya da sürecin kendine özgü ilerleme hızı ve düzeni. Köken kaydına göre söz Fransızca rythme sözünden gelir. Derlem, sözün bugün müzikten çok yaşamın kendisini ölçtüğünü gösterir. Ritmin en güçlü eşleri arasında ritim bozukluğu, kalp ritmi, sirkadiyen ritim ve biyolojik ritim gibi beden öbekleri öne çıkar; müziğin ritmi bunların arkasından gelir. Yaşam ritmi ve hayatın ritmi öbekleri ise ikinci anlamın derlemdeki karşılığıdır. Bir tümceye göre sanayi devrimiyle birlikte gündelik hayatın ritmi doğanın döngüsel zamanından kopmuş ve üretimin ihtiyacına göre yeniden düzenlenmiştir. Başka bir tümcede yılın ilk ayı ocak değil eylüldür, çünkü okulların açılmasıyla hayatın ritmi değişir. Bir başkası taşra hayatının ritminin yavaş aktığını anlatır. Bir kentin ya da bir yaşamın ritmini ölçen metronom böylece saatin ve takvimin kendisidir: işe gidiş saatleri, okulların açılışı, mevsimler.
Canlı geçiş
117727
Milyon başına
20.7578
Tanıklı cümle
102090
Belge yayılımı
2376
Serbestlik: %85.2 · serbest

Bağlam

Sanayi devrimiyle birlikte gündelik hayatın ritmi doğanın döngüsel zamanından koparak, üretim ilişkilerinin ihtiyacına göre yeniden düzenlenmiştir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, ritim sözcüğünün ‘gündelik hayatın ilerleme hızı ve düzeni’ anlamını sözlük tanımıyla açıklar; derlemde sözün müzikten çok beden ve yaşam öbekleriyle kullanıldığını eş kullanım ölçüleriyle gösterir.

Sınırlılık: Eş kullanım sıralaması derlemin güncel bileşimine dayanır ve yeni metinler eklendikçe değişebilir; ritim için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Maddebaşı Eş kullanım pandemi Türkçede salgın sözü varken pandemi neden ayrı bir yer edindi? Eklendi:

Çünkü iki söz derlemde aynı işi görmez. Bitigçi pandemiyi küresel salgın maddesine gönderir. Salgın daha çok olayı ve hastalığı adlandırır; pandemi ise en çok pandemi süreci, pandemi dönemi, pandemi öncesi ve pandemi sonrası öbeklerinde, yani bir zaman dilimini anlatırken kullanılır.

Bitigçi pandemiye iki anlam verir: küresel salgın maddesine gönderilen ad ve küresel salgınla bağlantılı olanı anlatan sıfat. Etimoloji kartı söz için kaynak bulamaz; yapısının Yunanca kökenli pan- ‘bütün’ ve dēmos ‘halk’ ögelerini düşündürdüğünü belirtir, ama bu bir Bitigçi açıklamasıdır. Salgın ise eski bir Türkçe sözdür; sal- fiilinden türemiştir ve Kâmûs-ı Türkî'de önce ‘saldıran’, sonra ‘herkese geçen’ anlamıyla görülür. Türkçe böylece aynı olay için hem yerli hem alıntı bir söze sahip olmuştur. İki sözün derlemdeki yaşamı ayrı yollar izler. Pandemi salgın yılından önce yok denecek kadar azdır; birkaç küçük kıpırdanma dışında tümcelere hemen hiç girmez. Salgın ise uzun süredir kullanılır ve salgın yılında birden çoğalır. Yaşam eğrilerinde salgının zirvesi o ilk yıla düşer, pandemi ise zirvesine bir yıl sonra ulaşır. Eş kullanımlar bu farkı açıklar. Salgın en çok salgın hastalıklar, virüs salgını ve salgınla mücadele gibi öbeklerde geçer; olayın ve hastalığın adıdır. Pandeminin en güçlü eşleri ise pandemi sürecinde, pandemi döneminde, pandemi sonrası ve pandemi öncesidir. Bu öbeklerde pandemi bir takvim çizgisi gibi davranır ve zamanı ikiye böler. Derlemdeki bir araştırma tümcesi bu bölmeyi açıkça yapar: pandemi etkilerinin görüldüğü yıl ve sonrası pandemi sonrası, ondan önceki yıllar pandemi öncesi dönem sayılır. Bir anket sorusu da okura pandemi öncesindeki yaz tatillerinde ne yaptığını sorar. Salgın olanı anlatır, pandemi ise bir dönemin adı olmuştur.
Canlı geçiş
319584
Milyon başına
56.3495
Tanıklı cümle
273742
Belge yayılımı
758
Serbestlik: %80.8 · serbest Yaşam eğrisi: 2003–2026 · yükselen

Bağlam

Pandemi etkilerinin görüldüğü 2020 yılı ve sonrası pandemi sonrası süreci ifade ederken 2020 yılı öncesi ise pandemi öncesi dönem olarak alınmıştır.
Pandemi öncesi yaz tatillerinizde genel olarak ne yapıyordunuz?

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, pandemi ile salgın sözlerini sözlük tanımları, etimoloji kartı, yaşam eğrileri ve eş kullanımlarla karşılaştırır ve pandeminin derlemde bir dönem adı gibi kullanıldığını gösterir.

Sınırlılık: Pandeminin Türkçeye hangi dil aracılığıyla ve ne zaman girdiği kaynaklarla belgelenemiyor. Zirve yılları ve öncesindeki küçük sıçramalar derlemin yıllara göre bileşimine bağlıdır; iki sözün aynı metinlerdeki dağılımı ayrıca incelenmemiştir.

Anlam / Tanım Köken çarşamba Haftanın ortası sayılan çarşamba, eski sözlükte neden dördüncü gündür? Eklendi:

Çünkü eski sayımda hafta pazar günüyle başlardı. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü salıyı üçüncü, çarşambayı dördüncü, cumartesiyi yedinci ve son gün diye tanımlar. Adın kendisi de bu sayımın izini taşır: Bitigçi çarşambayı Farsça çār ile şenbe'den, perşembeyi ise penc ile şenbe'den kurulmuş sayar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Haftanın, salı gününü izleyip perşembeden önce gelen günü. Çalışma takviminde haftanın ortasına denk gelir; randevu ve programlar belirtilirken belirli bir tarih yazılmasa da haftalık döngü içinde zamanı saptamaya yarar.
Çarşamba, Bitigçi'de salıyı izleyip perşembeden önce gelen gün diye tanımlanır. Tanıma eklenen not, günün bugünkü yerini de belirtir: çalışma takviminde haftanın ortasına denk gelir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü aynı günü başka bir düzenle tanımlar. Orada çarşamba, salı ile perşembe arasındaki dördüncü gündür. Sözlüğün öbür tanımları bu sayımın tutarlı olduğunu gösterir. Salı haftanın üçüncü günüdür; perşembe, sözlükteki çözümlemesiyle penc ve şenbe'den kurulan pencşenbe, yani haftanın beşinci günüdür; cumartesi de yedinci ve son gündür. Bu sıra, haftanın pazarla başladığı bir sayıma göre kurulmuştur. Bugünkü sözlük haftayı çalışma düzenine göre okur; Bitigçi'de pazartesi haftanın başında yer alan gün olarak tanımlanır. Böylece çarşamba, eski sayımda dördüncü gün iken bugünkü düzende haftanın tam ortasına yerleşmiştir. Gün adlarının kendisi de sayı taşır. Bitigçi çarşambanın kökenini Farsça çār ile şenbe'nin birleşimi olarak kaydeder. Perşembe için verilen penc, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'nde açıkça beş diye tanımlanır. İki gün adı, Farsçada sayı ile şenbe'nin birleştirilmesiyle kurulmuş bir dizinin Türkçeye geçmiş halkalarıdır. Derlemdeki bir halk kültürü yazısı, çarşambanın eski düğün takvimindeki yerini anlatır: salı günü gelin hamamı yapılır, çarşamba akşamı ise kına gecesi düzenlenir.
Canlı geçiş
37211
Milyon başına
6.5611
Tanıklı cümle
125803
Belge yayılımı
9136

Bağlam

Salı günü gelin hamamı, çarşamba akşamı kına gecesi yapılırdı; erkekler selâmlıkta, kadınlar haremde yahut erkekler gençler bir tarafta, yaşlılar bir tarafta olmak üzere damat evinde toplanıp eğlenirlerdi.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, çarşamba gününün Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki sırasını bugünkü tanımla karşılaştırır ve gün adının Farsça kuruluşunu Bitigçi'nin köken kaydına dayanarak açıklar.

Sınırlılık: Farsça çār sözünün anlamı Bitigçi'nin kayıtlarında ayrıca tanımlanmadığı için yanıt bu bileşeni perşembe ile karşılaştırarak anlatır. Haftanın başlangıç gününün kültürden kültüre değişmesi bu yanıtta ayrıntılı ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Osmanlı Türkçesi yazımı cumartesi Cumartesi adındaki ertesi neyi gösterir? Eklendi:

Cumanın ertesini, yani cumadan sonraki günü. Bitigçi'nin köken kaydı sözcüğü Arapça cumʿa ile Türkçe ertesi'nin birleşimi olarak verir. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki جمعه ايرته سى yazımı da iki sözü ayrı ayrı gösterir; pazartesi aynı yolla pazar ertesidir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Haftalık takvimde cumayı izleyen ve pazardan önce gelen gün. Birçok iş düzeninde dinlenme zamanının başlangıcı sayılır; alışveriş, spor ve toplu etkinlikler için sık kullanılan tarih belirtme sözüdür.
Bugün tek bir sözcük gibi okuduğumuz cumartesi, aslında bir tamlamanın kaynaşmış biçimidir. Bitigçi'nin köken kaydı da bu iki parçayı adlarıyla anar: Arapçadan gelen cumʿa ve Türkçe ertesi. Ertesi, bir şeyin hemen ardından gelen anlamına gelir; ertesi gün ya da bayram ertesi gibi anlatımlarda da aynı işlevle kullanılır. Cumartesi bu yüzden, en yalın anlamıyla, cuma ertesidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu yapıyı yazımın içinde saklamaz. Sözcük جمعه ايرته سى biçiminde, önce cuma, ardından ertesi gelecek biçimde ayrık yazılır. Pazartesi de aynı yolla بازارايرتة سى diye, pazar ertesi olarak kayıtlıdır. Konuşmada iki söz kaynaşmış, ertesi'nin ilk ünlüsü düşmüş ve cumartesi biçimi ortaya çıkmıştır. Aynı sözlük cumartesiyi haftanın yedinci ve son günü olarak tanımlar. Bugünkü Bitigçi tanımı ise günü sıraya göre değil, komşu günlere göre kurar: haftalık takvimde cumayı izleyen ve pazardan önce gelen gün. Tanım bir de toplumsal işlevi ekler; cumartesi birçok iş düzeninde dinlenme zamanının başlangıcı sayılır. Haftanın gün adları farklı kaynaklardan gelir; Bitigçi'nin köken kayıtlarına göre çarşamba ile perşembe Farsça kuruluşlardır. Cumartesi ve pazartesi ise bu dizide bir günü başka bir günün ardına bağlayan, ertesi sözüyle kurulmuş iki yapıdır.
Canlı geçiş
53205
Milyon başına
9.3812
Tanıklı cümle
153829
Belge yayılımı
2106

Bağlam

Cumartesi sabahı daha güneş doğmadan evden çıktım ve gazete aramaya başladım.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, cumartesi sözcüğünün cuma ve ertesi sözlerinden kuruluşunu Bitigçi'nin köken kaydı ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki yazımla açıklar, pazartesi ile karşılaştırır.

Sınırlılık: Ünlü düşmesinin hangi dönemde gerçekleştiği bu yanıtta incelenmemiştir. Öteki gün adlarının kökenleri yalnız sözlüğün köken kayıtlarına dayanılarak anılmıştır.

Maddebaşı Çok anlamlılık çeyrek Çeyrek sözcüğü saatte, kuyumcuda ve basketbolda nasıl aynı adı taşır? Eklendi:

Çünkü sözcüğün bütün anlamlarında aynı oran yaşar: bir bütünün dörtte biri. Saatin dörtte biri on beş dakika, tam altın sikkenin dörtte biri çeyrek altın, dört devreli bir maçın bölümlerinden her biri de çeyrektir.

Çeyrek, Bitigçi'de Farsça çār + yek kaydıyla yer alır. Kayıttaki iki parça sözcüğün çekirdeğini ortaya koyar: çār Farsçada dördü anlatır, yek ise Bitigçi'de bir maddesine gönderilen eski bir sayı adıdır. Sözlükteki ilk anlam da bu birleşimi açıklar: bütünün eşit büyüklükteki dört payından biri kadar olan. Öbür anlamların hepsi bu payı farklı bir bütüne uygular. Saatte bütün altmış dakikadır ve çeyreği on beş dakikalık süredir; saat üçü çeyrek geçiyor dendiğinde bu pay anlatılır. Kuyumcuda bütün tam altın sikkedir; çeyrek altın onun dört eş değerinden birine karşılık gelen küçük paradır. Sözlük, Osmanlı para düzeninde yirmilik mecidiyenin dört payından birine denk gelen beş kuruşluk sikkeyi de aynı adla kaydeder. Ekonomi haberlerinde bütün bir takvim ya da mali yıldır; yılın ilk çeyreği, üç aylık raporlama dönemlerinden biridir. Basketbolda ise bütün, karşılaşmanın kendisidir; maç dört devreye bölündüğü için her devre bir çeyrektir ve son çeyreğe önde girmek, maçın son dörtte birine üstünlükle başlamak demektir. Derlemde yalın çeyrek biçiminin hemen ardından çeyreğinde ve çeyrekte biçimlerinin gelmesi de bu zaman dilimi kullanımlarının yaygınlığını gösterir; çünkü bu biçimler çoğu zaman yılın ya da maçın bir bölümünü bildirir. Sözcüğün gücü, ölçülen şey değiştiği hâlde oranın hep aynı kalmasındadır: neyin dörtte biri olduğu bağlamdan anlaşılır, oran ise sözcüğün kendisinde saklıdır.
Canlı geçiş
321152
Milyon başına
56.6259
Tanıklı cümle
267330
Belge yayılımı
3101

Bağlam

Darphane, altın fiyatlarının yükselmesiyle birlikte çeyrek altın üretiminde büyük bir artış kaydettiğini açıkladı.
Son çeyreğe konuk ekip iyi başladı ve 34. dakikayı 66-64 önde geçti.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, çeyrek sözcüğünün saat, para, mali yıl ve spor anlamlarını dörtte bir oranı çevresinde birleştirir ve köken kaydıyla ilişkisini gösterir.

Sınırlılık: Köken bilgisi Bitigçi'nin köken kaydına dayanır; Farsçadaki biçimlerin tarihsel gelişimi incelenmemiştir. Sıklık sayımı sözcüğün anlamlarını birbirinden ayıramaz.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı mevsim Düğün mevsimi denince mevsim sözcüğü hangi anlamda kullanılır? Eklendi:

Yaz ya da kış gibi bir doğa evresi anlamında değil, belirli bir olayın öne çıktığı zaman dilimi anlamında. Bitigçi mevsime bu anlamı ayrıca verir; düğün mevsimi, düğünlerin yoğunlaştığı aylardır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Belirli bir olay, eğilim veya özelliğin öne çıktığı zaman dilimi; ilgili: → dönem.
Mevsim Bitigçi'de Arapça mevsim kaydıyla yer alır ve altı anlamı vardır. İlki herkesin bildiği doğa evresidir: ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış. Öbür anlamlar bu evreyi başka alanlara taşır: bir hava olayının yoğunlaştığı aralık, bir ürünün ekildiği ya da hasada hazır olduğu zaman, bir uğraşın düzenli olarak yürütüldüğü etkin dönem ve insanın ömür evreleri. Düğün mevsimi bunlardan birine, belirli bir olay, eğilim ya da özelliğin öne çıktığı zaman dilimi anlamına örnektir. Düğün mevsimi takvimde belli bir mevsimle çakışabilir; derlemdeki tümceler onu çoğunlukla yaz aylarıyla birlikte anar. Ama öbeği belirleyen sıcaklık ya da gün uzunluğu değil, düğünlerin sıklaşmasıdır. Bu yüzden düğün mevsimi kuyumcunun, mobilyacının ve müzisyenin takvimidir: harcamaların arttığı, şarkıların yenilendiği, balayı çiftlerinin ağırlandığı aylar. Derlemdeki bir tümce bu anlamın bir gelenekle iç içe olduğunu da gösterir: her düğün mevsimi başladığında hanendeler yeni bir şarkıyla ortaya çıkar. Aynı kalıp başka olaylarla da kurulur; bir şeyin yoğunlaştığı ve her yıl yinelendiği dönem, onun mevsimi diye anılabilir. Mevsim böylece doğanın döngüsünden toplumsal yaşamın döngüsüne geçen bir ölçüye dönüşür.
Canlı geçiş
227981
Milyon başına
40.1979
Tanıklı cümle
198428
Belge yayılımı
3897

Bağlam

Her düğün mevsimi başladığında hanendelerin yeni bir şarkıyla ortaya çıkmaları da bu geleneğin canlılığını göstermektedir.
İçinde bulunduğumuz aylar, düğün mevsimi olduğu için balayı çiftlerini ağırlıyoruz.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, mevsim sözcüğünün belirli bir olayın öne çıktığı zaman dilimi anlamını düğün mevsimi örneğiyle açıklar ve öbür anlamlarla karşılaştırır.

Sınırlılık: Yanıt düğün mevsiminin bölgelere göre zamanlamasını ölçmez; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı gece Ödül gecesi ya da şiir gecesi derken gece ne anlatır? Eklendi:

Bir zaman bölümünü değil, bir etkinliği. Bitigçi geceye kutlama, eğlence ya da anma amacıyla akşam saatlerinde yapılan toplu etkinlik anlamını da verir; ödül gecesi, şiir gecesi ve kına gecesi bu anlamı taşır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Kutlama, eğlence veya anma amacıyla akşam saatlerinde yapılan toplu etkinlik; ilgili: → toplantı.
Gece sözcüğünün ilk anlamı bir zaman bölümüdür: güneşin batışıyla ertesi günün aydınlanması arasında kalan süre. Ama ödül gecesi, şiir gecesi, anma gecesi ya da kına gecesi dendiğinde söz konusu olan bu sürenin kendisi değil, o sürede yapılan bir etkinliktir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: kutlama, eğlence ya da anma amacıyla akşam saatlerinde yapılan toplu etkinlik. Anlam toplantı maddesiyle de ilişkilendirilir. Bu anlamın ayırt edici özelliği adlandırma biçimidir. Gece bir ad tamlamasının ikinci öğesi olur ve iyelik ekini alır; birinci öğe etkinliğin türünü söyler: ödül, şiir, gala, anma. Böylece gece bir takvim dilimi olmaktan çıkar; düzenlenen, bileti alınan, sunucusu ve konukları olan bir olaya dönüşür. Derlemdeki tümceler bunu açıkça gösterir: televizyonun en görkemli ödül gecesi yapıldı; iyi bir şiir gecesi böyle olur. Yapılmak, düzenlenmek, katılmak gibi eylemler de bu anlamın işaretidir; çünkü bir zaman bölümü yapılmaz, ama bir etkinlik yapılır. Aynı tamlama kalıbı başka zaman sözcüklerinde de görülür: açılış günü ya da kutlama haftası gibi anlatımlar da bir zaman dilimini, içinde yapılan etkinliğin adıyla anar.
Canlı geçiş
1265501
Milyon başına
223.1348
Tanıklı cümle
1165840
Belge yayılımı
6553

Bağlam

Amerikan televizyonunun en görkemli ödül gecesi yapıldı.
Sonra, işte iyi bir şiir gecesi böyle olur, diyeceğiz.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, gece sözcüğünün etkinlik anlamını, bu anlamın tamlama kalıbını ve zaman bölümü anlamından nasıl ayrıldığını açıklar.

Sınırlılık: Yanıt etkinlik türlerinin sıklığını ölçmez; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Maddebaşı Derlem yaygınlığı dün Derlemde dün mü daha sık anılır, yarın mı? Eklendi:

Dün. Derlem sayımında dün yarından belirgin biçimde sık geçer; ama ikisi de bugünün çok gerisinde kalır. Metinler en çok içinde bulunulan zamandan, sonra yakın geçmişten söz eder.

Dün, bugün ve yarın aynı zaman çizgisinin üç noktasıdır; derlem ise bu üç noktaya eşit ilgi göstermez. Sayımda en sık geçen bugündür; dün onu izler, yarın ise dünün gerisinde kalır. Bu dağılımın bir nedeni derlemin bileşimidir. Haber dili olup biteni aktarır ve olaylar çoğu zaman gerçekleştikten sonra yazılır: dün açıklandı, dün akşam yapılan toplantı, dün gece yaşanan olay. Forum ve kişisel yazılar da benzer biçimde yakın geçmişi anlatır: dün gece yanlışlıkla bir dosyayı sildim. Yarın ise daha çok duyurularda ve planlarda görülür: yarın sabah yapılacak antrenman, yarın gerçekleştirilecek tanıtım. Bugünün öne geçmesinin nedeni anlamının genişliğidir. Bitigçi bugünü yalnız takvim tarihi olarak değil, geçmişle karşılaştırılan yakın dönem olarak da tanımlar: bugün dünyanın bir ucundan öbürüne anında haberleşmek mümkündür. Dünün de benzer bir mecazı vardır; sözlük onu geçmiş maddesine de gönderir ve dünden bugüne gibi anlatımlar bu anlamı taşır. Yarın da şimdiki andan sonra yaşanacak zaman anlamıyla geleceği karşılar: gençlerin yarınlarını kurmak, yarının ürünleri. Sayılar bir dilin zamana bakışını değil, derlemdeki metinlerin neyi anlatmayı seçtiğini gösterir.
Canlı geçiş
622697
Milyon başına
109.7947
Tanıklı cümle
593551
Belge yayılımı
4678

Bağlam

Medya dünden bugüne insanın gündelik yaşamının ve toplumsal yapının bir bileşeni olarak işlevselleşmiştir.
Dün akşam kazandılar ama nasıl kazandıkları meydanda.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, dün, bugün ve yarın sözcüklerinin derlemdeki sıklık sırasını ve bu sıranın metin türleriyle ilişkisini açıklar.

Sınırlılık: Sayımlar derlemin bugünkü bileşimine, özellikle haber ve forum metinlerinin payına bağlıdır; sözcüklerin mecaz ve gerçek anlamları sayımda ayrılmaz. Yanıttaki açıklamalar ölçülmüş nedenler değil, dağılıma ilişkin yorumlardır.

Maddebaşı Çok anlamlılık gün Gün sözcüğü neden güneş anlamına da gelir? Eklendi:

Çünkü Bitigçi'de gün yalnız yirmi dört saatlik süre değildir; sözcüğün anlamları arasında güneş, güneş ışığı ve gündüz de yer alır. Gün ışığı, güne bakan oda ve gün doğumu gibi anlatımlar bu anlamları bugün de yaşatır.

Gün sözcüğünü çoğunlukla takvimle ilişkilendiririz: Dünya'nın kendi ekseni etrafında bir kez dönmesiyle geçen yirmi dört saatlik süre. Bitigçi ise bu maddenin anlamlarını başka bir yerden başlatır: ilk anlam güneş maddesine gönderilir, ikincisi güneş ışığıdır, üçüncüsü gündüz maddesine gönderilir. Süre anlamı bunlardan sonra gelir; içinde bulunulan zaman ve sıra anlamları listeyi tamamlar. Bu anlamlar dilde hâlâ canlıdır. Gün ışığı anlatımında söz konusu olan yirmi dört saat değil, güneşin ışığıdır: odaların gün ışığından yararlanması, ekranın gün ışığında okunabilmesi. Güne bakan bir oda ya da güneşin izlediği yolu takip eden güne bakan çiçekler de güneşi anlatır. Gün doğmak ve gün batmak gibi anlatımlarda doğan ve batan şey yine güneştir. Sözlüğe yeni eklenen gün ışımak maddesi de bu ailedendir: gece sona ererken ufukta sabah aydınlığının belirmesi. Gündüz maddesi bu bağı öbür yönden tamamlar; sözlük gündüzü günün sabahtan akşama kadar süren aydınlık bölümü olarak tanımlarken eş anlamlı olarak yine günü verir. Böylece gün sözcüğü hem gökteki ışık kaynağını, hem o kaynağın aydınlattığı zaman dilimini, hem de bu dilimlerden kurulan takvim birimini aynı adla anlatır.
Canlı geçiş
7636174
Milyon başına
1346.4202
Tanıklı cümle
6569996
Belge yayılımı
8476

Bağlam

Aynı pervanenin ateşe çekildiği gibi, güne bakan çiçeklerinin güneşin izlediği yolu takip etmesi gibi, bir bebeğin annesinin kokusunu duyunca ağlaması gibi.
Bununla birlikte, evlerin üst katlarında bol sayıda pencere kullanılarak sofa ve odaların gün ışığından maksimum düzeyde faydalanması sağlanmıştır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, gün maddesinin güneş, güneş ışığı ve gündüz anlamlarını süre anlamıyla birlikte açıklar ve bu anlamların yaşadığı anlatımları gösterir.

Sınırlılık: Yanıt sözlükteki anlam düzenine dayanır; anlamların tarihsel gelişimi ve güneş sözcüğüyle köken ilişkisi ayrıca incelenmemiştir. Sıklık sayımı anlamları birbirinden ayıramaz.

Anlam / Tanım Tanım Bitigçi'ye yeni eklenen yarınsızlık Yarınsızlık hangi duyguyu adlandırır? Eklendi:

Yarınsızlık, geleceğe ilişkin bir dayanak ya da ilerleme olanağı görememe durumunu adlandırır; kişinin önünü planlayamamasını ve yarına güven duyamamasını anlatır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Geleceğe ilişkin bir dayanak veya ilerleme olanağı görememe durumu. Geçim, güvenlik ya da toplumsal koşulların yarattığı belirsizlikle bağlantılı olarak kişinin önünü planlayamamasını ve yarına güven duyamamasını anlatır.
Sözcük yarın adına yokluk bildiren -sIz ve durum adı yapan -lIk eklerinin getirilmesiyle kurulmuştur. Yarın burada takvimdeki ertesi gün değil, kişinin önündeki gelecektir; yarınsızlık da bu geleceğin görünmez olmasıdır. Sözcüğün gücü, soyut bir kaygıyı tek ve somut bir sözcükle anlatmasından gelir. Sözlüğün tanımı bu durumu geçim, güvenlik ya da toplumsal koşulların yarattığı belirsizlikle ilişkilendirir; böyle koşullar kişinin önünü görmesini zorlaştırdığında yarın sözcüğü bir zaman adı olmaktan çıkıp bir umut ve güven adına dönüşür. Yarınsızlık bu umudun yokluğudur. Türkçenin aynı eklerle kurduğu umutsuzluk ve güvencesizlik gibi sözcükler yakın bir alanı anlatır; yarınsızlık ise kaygıyı doğrudan zamana bağlar.
Canlı geçiş
39
Milyon başına
0.0069
Tanıklı cümle
38
Belge yayılımı
20
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Ayrıca işsizlik, yalnızlık, şüphecilik ve yarınsızlık duygularıyla da baş etmek zorundadırlar.
Yarınsızlık kadar bir sanatçıyı yıkan şey yoktur.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, yarınsızlık maddesinin anlamını, yapısını ve yakın anlamlı sözcüklerden farkını açıklar.

Sınırlılık: Yanıt bir toplumsal durum değerlendirmesi değildir; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı Bitigçi'ye yeni eklenen dönüştürücü liderlik “Dönüştürücü liderlik” her değişiklik yapan yöneticiyi mi anlatır? Eklendi:

Hayır; ortak gelecek tasarısı, çalışanların güdülenmesi ve beklentilerin ötesinde gönüllü katılım birlikte bulunmalıdır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yöneticinin ortak bir gelecek tasarısı kurarak çalışanların amaçlarını, güdülenmesini ve çalışma biçimlerini geliştirmeyi; onların alışılmış beklentilerin ötesinde sorumluluk üstlenmesini ve değişime etkin biçimde katılmasını amaçlayan yönetim yaklaşımı.
Bir yönetici görev dağılımını, yazılımı veya çalışma takvimini değiştirebilir; bu işlemler tek başına söz konusu yaklaşımı göstermez. Kavram, yöneticinin paylaşılan bir yön duygusu kurmasını, çalışanların amaçla bağını güçlendirmesini, yeni sorumluluk üstlenmelerini desteklemesini ve değişimi yalnız emirle değil katılımla yürütmesini öne çıkarır. Bu yönüyle rutin idari değişiklikten ve yalnız ödül ile yaptırıma dayalı alışverişçi ilişkiden ayrılır. Tanım kişisel çekiciliği değil, çalışanların amaç ve davranışlarında sürdürülebilir gelişim kuran ilişki biçimini merkez alır.
Canlı geçiş
4592
Milyon başına
0.8097
Tanıklı cümle
300
Belge yayılımı
92
Sözcük ağı: 9 düğüm, 11 bağlantı Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Bununla birlikte, sosyal veya duygusal ilişkilerin önemi, etkileşimci liderlik teorisinden ziyade, dönüştürücü liderlik teorisinde daha açıktır.
Kamu örgütlerinde çalışan yöneticilerin sadece etkileşimci liderlik özelliklerinin dönüşüm için yeterli olmadığı, dönüştürücü liderlik özelliklerinin de kazanılabileceği, çalışanların dönüşüme katılması ve fikirlerinin alınması, onlara değer verilmesi ile bu sürecin başarılı bir şekilde gerçekleştirilebileceği vurgulanmak istenmiştir.
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt yönetim yaklaşımını rutin değişiklik, emir-komuta ve ödül alışverişinden ayıran özellikleri açıklar.

Sınırlılık: Bir yöneticinin bu özellikleri taşıdığı yalnız öz bildirimle belirlenemez; davranış, çalışan deneyimi ve sonuçlar birlikte incelenmelidir.