Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
Tarihler ve sıralama
Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.
Arama ve süzgeçler
Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.
Yazım düzeni
Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.
14 soru ve yanıt
Süzgeçleri temizleAnlam / Tanım Anlam ayrımı takvim Bir projenin takvimi ile duvara asılan takvim aynı anlamda mıdır? Eklendi: · Güncellendi:
Hayır. Duvardaki takvim günleri ve ayları gösteren araçtır; bir projenin takvimi ise çalışmanın aşamalarının hangi tarihlerde başlayıp biteceğini belirleyen düzendir. Bitigçi bu iki kullanımı ayrı anlamlar olarak verir.
Bağlam
Proje zaman takvimi oluşturulabilmesi için aktivitelerde kullanılacak kaynakların belirlenmesi ve sonrasında da aktivitelerin sürelerinin tahmin edilmesi gereklidir.
Yeni öğretim yılında uygulanacak yıllık çalışma programları, iş takvimi ve iş bölümü hazırlıklarını öğretmenler yararlı bulmaktadır.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, takvim sözcüğünün sistem, araç ve plan anlamlarını ayırır; proje takviminin duvar takviminden farkını açıklar.
Sınırlılık: Yanıt takvim sistemlerinin ayrıntılarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Maddebaşı Yeni eklenen sözcük Bitigçi'ye yeni eklenen tarım takvimi Tarım takvimi duvardaki takvimden nasıl ayrılır? Eklendi:
Tarım takvimi günleri değil işleri sıralar. Bitigçi'ye yeni eklenen bu madde, toprak hazırlığı, ekim, bakım ve hasat gibi uygulamaların yöredeki mevsim koşullarına ve ürünün gelişme evrelerine göre yıl içinde ne zaman yapılacağını gösteren planı anlatır.
Bağlam
Oluşturulan bu spektral ayrılma eğrileri ile ürünlerin bir tarım takvimi yılında fenolojik değişimleri gözlemlenmiş olup, ayrıca sınıflandırma çalışmasında kullanılacak ve ürünlerin birbirinden ayırt edilmesini sağlayacak spesifik tarihlerin de belirlenmesi amaçlanmıştır.
Özellikle tarım takvimine göre iş yoğunluğunun arttığı zamanlarda hem görevleri hem de gönüllü olarak çiftçilerin yanında olmanın kendilerini memnun hissettirdiği tespit edilmiştir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, tarım takvimi maddesinin anlamını, takvim günlerinden çok mevsim ve ürün evrelerine dayanmasını ve sözlüğe alınma gerekçesini açıklar.
Sınırlılık: Yanıt bölgesel ekim zamanlarını ve halk takvimlerinin ayrıntılarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü orak Orak ne zaman bir aletten bir aya dönüşür? Eklendi:
Ekin biçme mevsimi geldiğinde dönüşür. Bitigçi orak sözüne olgun tahılların tarladan kesilerek toplandığı mevsimlik çalışma dönemi anlamını da verir; Anadolu ağızlarında orakayı on bir ilde temmuz, beş ilde ağustos, iki ilde haziran demektir.
Bağlam
Orak zamanı dereboyundaki arpa tarlamızda oğlumla birlikte arpa biçiyorduk.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, orak sözcüğünün mevsim anlamını sözlük tanımıyla verir; ağızlardaki orak ve orakayı sözlerinin ay adı olarak kullanımını ve bu kullanımın illere göre dağılımını ağız atlası kayıtlarıyla gösterir.
Sınırlılık: Orak için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Ay adlarının illere göre dağılımı ile olgunlaşma zamanları arasındaki uyum ölçümle değil, genel gözlemle verilmiştir.
Anlam / Tanım Eş kullanım ritim Kentin ritmini ölçen metronom nerede durur? Eklendi:
Takvimde, saatte ve gündelik işlerin akışında durur. Bitigçi ritim maddesinin ikinci anlamını gündelik hayatın, bir işin ya da sürecin kendine özgü ilerleme hızı ve düzeni diye verir; bu ritim notayla değil, insanların yaşayışıyla ölçülür.
Bağlam
Sanayi devrimiyle birlikte gündelik hayatın ritmi doğanın döngüsel zamanından koparak, üretim ilişkilerinin ihtiyacına göre yeniden düzenlenmiştir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, ritim sözcüğünün ‘gündelik hayatın ilerleme hızı ve düzeni’ anlamını sözlük tanımıyla açıklar; derlemde sözün müzikten çok beden ve yaşam öbekleriyle kullanıldığını eş kullanım ölçüleriyle gösterir.
Sınırlılık: Eş kullanım sıralaması derlemin güncel bileşimine dayanır ve yeni metinler eklendikçe değişebilir; ritim için etimoloji kartı bulunmamaktadır.
Maddebaşı Eş kullanım pandemi Türkçede salgın sözü varken pandemi neden ayrı bir yer edindi? Eklendi:
Çünkü iki söz derlemde aynı işi görmez. Bitigçi pandemiyi küresel salgın maddesine gönderir. Salgın daha çok olayı ve hastalığı adlandırır; pandemi ise en çok pandemi süreci, pandemi dönemi, pandemi öncesi ve pandemi sonrası öbeklerinde, yani bir zaman dilimini anlatırken kullanılır.
Bağlam
Pandemi etkilerinin görüldüğü 2020 yılı ve sonrası pandemi sonrası süreci ifade ederken 2020 yılı öncesi ise pandemi öncesi dönem olarak alınmıştır.
Pandemi öncesi yaz tatillerinizde genel olarak ne yapıyordunuz?
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, pandemi ile salgın sözlerini sözlük tanımları, etimoloji kartı, yaşam eğrileri ve eş kullanımlarla karşılaştırır ve pandeminin derlemde bir dönem adı gibi kullanıldığını gösterir.
Sınırlılık: Pandeminin Türkçeye hangi dil aracılığıyla ve ne zaman girdiği kaynaklarla belgelenemiyor. Zirve yılları ve öncesindeki küçük sıçramalar derlemin yıllara göre bileşimine bağlıdır; iki sözün aynı metinlerdeki dağılımı ayrıca incelenmemiştir.
Anlam / Tanım Köken çarşamba Haftanın ortası sayılan çarşamba, eski sözlükte neden dördüncü gündür? Eklendi:
Çünkü eski sayımda hafta pazar günüyle başlardı. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü salıyı üçüncü, çarşambayı dördüncü, cumartesiyi yedinci ve son gün diye tanımlar. Adın kendisi de bu sayımın izini taşır: Bitigçi çarşambayı Farsça çār ile şenbe'den, perşembeyi ise penc ile şenbe'den kurulmuş sayar.
Bağlam
Salı günü gelin hamamı, çarşamba akşamı kına gecesi yapılırdı; erkekler selâmlıkta, kadınlar haremde yahut erkekler gençler bir tarafta, yaşlılar bir tarafta olmak üzere damat evinde toplanıp eğlenirlerdi.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, çarşamba gününün Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki sırasını bugünkü tanımla karşılaştırır ve gün adının Farsça kuruluşunu Bitigçi'nin köken kaydına dayanarak açıklar.
Sınırlılık: Farsça çār sözünün anlamı Bitigçi'nin kayıtlarında ayrıca tanımlanmadığı için yanıt bu bileşeni perşembe ile karşılaştırarak anlatır. Haftanın başlangıç gününün kültürden kültüre değişmesi bu yanıtta ayrıntılı ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Osmanlı Türkçesi yazımı cumartesi Cumartesi adındaki ertesi neyi gösterir? Eklendi:
Cumanın ertesini, yani cumadan sonraki günü. Bitigçi'nin köken kaydı sözcüğü Arapça cumʿa ile Türkçe ertesi'nin birleşimi olarak verir. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki جمعه ايرته سى yazımı da iki sözü ayrı ayrı gösterir; pazartesi aynı yolla pazar ertesidir.
Bağlam
Cumartesi sabahı daha güneş doğmadan evden çıktım ve gazete aramaya başladım.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, cumartesi sözcüğünün cuma ve ertesi sözlerinden kuruluşunu Bitigçi'nin köken kaydı ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ndeki yazımla açıklar, pazartesi ile karşılaştırır.
Sınırlılık: Ünlü düşmesinin hangi dönemde gerçekleştiği bu yanıtta incelenmemiştir. Öteki gün adlarının kökenleri yalnız sözlüğün köken kayıtlarına dayanılarak anılmıştır.
Maddebaşı Çok anlamlılık çeyrek Çeyrek sözcüğü saatte, kuyumcuda ve basketbolda nasıl aynı adı taşır? Eklendi:
Çünkü sözcüğün bütün anlamlarında aynı oran yaşar: bir bütünün dörtte biri. Saatin dörtte biri on beş dakika, tam altın sikkenin dörtte biri çeyrek altın, dört devreli bir maçın bölümlerinden her biri de çeyrektir.
Bağlam
Darphane, altın fiyatlarının yükselmesiyle birlikte çeyrek altın üretiminde büyük bir artış kaydettiğini açıkladı.
Son çeyreğe konuk ekip iyi başladı ve 34. dakikayı 66-64 önde geçti.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, çeyrek sözcüğünün saat, para, mali yıl ve spor anlamlarını dörtte bir oranı çevresinde birleştirir ve köken kaydıyla ilişkisini gösterir.
Sınırlılık: Köken bilgisi Bitigçi'nin köken kaydına dayanır; Farsçadaki biçimlerin tarihsel gelişimi incelenmemiştir. Sıklık sayımı sözcüğün anlamlarını birbirinden ayıramaz.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı mevsim Düğün mevsimi denince mevsim sözcüğü hangi anlamda kullanılır? Eklendi:
Yaz ya da kış gibi bir doğa evresi anlamında değil, belirli bir olayın öne çıktığı zaman dilimi anlamında. Bitigçi mevsime bu anlamı ayrıca verir; düğün mevsimi, düğünlerin yoğunlaştığı aylardır.
Bağlam
Her düğün mevsimi başladığında hanendelerin yeni bir şarkıyla ortaya çıkmaları da bu geleneğin canlılığını göstermektedir.
İçinde bulunduğumuz aylar, düğün mevsimi olduğu için balayı çiftlerini ağırlıyoruz.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, mevsim sözcüğünün belirli bir olayın öne çıktığı zaman dilimi anlamını düğün mevsimi örneğiyle açıklar ve öbür anlamlarla karşılaştırır.
Sınırlılık: Yanıt düğün mevsiminin bölgelere göre zamanlamasını ölçmez; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı gece Ödül gecesi ya da şiir gecesi derken gece ne anlatır? Eklendi:
Bir zaman bölümünü değil, bir etkinliği. Bitigçi geceye kutlama, eğlence ya da anma amacıyla akşam saatlerinde yapılan toplu etkinlik anlamını da verir; ödül gecesi, şiir gecesi ve kına gecesi bu anlamı taşır.
Bağlam
Amerikan televizyonunun en görkemli ödül gecesi yapıldı.
Sonra, işte iyi bir şiir gecesi böyle olur, diyeceğiz.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, gece sözcüğünün etkinlik anlamını, bu anlamın tamlama kalıbını ve zaman bölümü anlamından nasıl ayrıldığını açıklar.
Sınırlılık: Yanıt etkinlik türlerinin sıklığını ölçmez; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Maddebaşı Derlem yaygınlığı dün Derlemde dün mü daha sık anılır, yarın mı? Eklendi:
Dün. Derlem sayımında dün yarından belirgin biçimde sık geçer; ama ikisi de bugünün çok gerisinde kalır. Metinler en çok içinde bulunulan zamandan, sonra yakın geçmişten söz eder.
Bağlam
Medya dünden bugüne insanın gündelik yaşamının ve toplumsal yapının bir bileşeni olarak işlevselleşmiştir.
Dün akşam kazandılar ama nasıl kazandıkları meydanda.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, dün, bugün ve yarın sözcüklerinin derlemdeki sıklık sırasını ve bu sıranın metin türleriyle ilişkisini açıklar.
Sınırlılık: Sayımlar derlemin bugünkü bileşimine, özellikle haber ve forum metinlerinin payına bağlıdır; sözcüklerin mecaz ve gerçek anlamları sayımda ayrılmaz. Yanıttaki açıklamalar ölçülmüş nedenler değil, dağılıma ilişkin yorumlardır.
Maddebaşı Çok anlamlılık gün Gün sözcüğü neden güneş anlamına da gelir? Eklendi:
Çünkü Bitigçi'de gün yalnız yirmi dört saatlik süre değildir; sözcüğün anlamları arasında güneş, güneş ışığı ve gündüz de yer alır. Gün ışığı, güne bakan oda ve gün doğumu gibi anlatımlar bu anlamları bugün de yaşatır.
Bağlam
Aynı pervanenin ateşe çekildiği gibi, güne bakan çiçeklerinin güneşin izlediği yolu takip etmesi gibi, bir bebeğin annesinin kokusunu duyunca ağlaması gibi.
Bununla birlikte, evlerin üst katlarında bol sayıda pencere kullanılarak sofa ve odaların gün ışığından maksimum düzeyde faydalanması sağlanmıştır.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, gün maddesinin güneş, güneş ışığı ve gündüz anlamlarını süre anlamıyla birlikte açıklar ve bu anlamların yaşadığı anlatımları gösterir.
Sınırlılık: Yanıt sözlükteki anlam düzenine dayanır; anlamların tarihsel gelişimi ve güneş sözcüğüyle köken ilişkisi ayrıca incelenmemiştir. Sıklık sayımı anlamları birbirinden ayıramaz.
Anlam / Tanım Tanım Bitigçi'ye yeni eklenen yarınsızlık Yarınsızlık hangi duyguyu adlandırır? Eklendi:
Yarınsızlık, geleceğe ilişkin bir dayanak ya da ilerleme olanağı görememe durumunu adlandırır; kişinin önünü planlayamamasını ve yarına güven duyamamasını anlatır.
Bağlam
Ayrıca işsizlik, yalnızlık, şüphecilik ve yarınsızlık duygularıyla da baş etmek zorundadırlar.
Yarınsızlık kadar bir sanatçıyı yıkan şey yoktur.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, yarınsızlık maddesinin anlamını, yapısını ve yakın anlamlı sözcüklerden farkını açıklar.
Sınırlılık: Yanıt bir toplumsal durum değerlendirmesi değildir; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı Bitigçi'ye yeni eklenen dönüştürücü liderlik “Dönüştürücü liderlik” her değişiklik yapan yöneticiyi mi anlatır? Eklendi:
Hayır; ortak gelecek tasarısı, çalışanların güdülenmesi ve beklentilerin ötesinde gönüllü katılım birlikte bulunmalıdır.
Bağlam
Bununla birlikte, sosyal veya duygusal ilişkilerin önemi, etkileşimci liderlik teorisinden ziyade, dönüştürücü liderlik teorisinde daha açıktır.
Kamu örgütlerinde çalışan yöneticilerin sadece etkileşimci liderlik özelliklerinin dönüşüm için yeterli olmadığı, dönüştürücü liderlik özelliklerinin de kazanılabileceği, çalışanların dönüşüme katılması ve fikirlerinin alınması, onlara değer verilmesi ile bu sürecin başarılı bir şekilde gerçekleştirilebileceği vurgulanmak istenmiştir.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt yönetim yaklaşımını rutin değişiklik, emir-komuta ve ödül alışverişinden ayıran özellikleri açıklar.
Sınırlılık: Bir yöneticinin bu özellikleri taşıdığı yalnız öz bildirimle belirlenemez; davranış, çalışan deneyimi ve sonuçlar birlikte incelenmelidir.