ata

Bitigçi Sözlük Maddesi

ata

(isim)
· 2 anlam
  1. 1.

    (isim) Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet.

  2. 2.

    (isim) Kişinin geçmişte yaşamış olan büyükleri; ağababa.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

ata etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Ata, 'baba' anlamında Türk dillerinde ortak ve eski bir akrabalık adıdır; Stachowski sözü Ortak Türkçe *ata 'ailenin, özellikle baba tarafından en yaşlı erkeği'ne bağlar, Räsänen ise kökende bir çocuk dili sözü sayar. Clauson'a göre ata, ana ile birlikte eski kaŋ ve ög'ün yerine ilk kez Uygurca Budist metinlerde görülür. Kâşgarlı Mahmud sözü 'baba' diye verir ve Hotanlılarla Kençeklilerin hata dediğini yazar. Kaynaklarda 'baba' yanında çoğulda 'ecdat' (atalar), 'yaşlı, saygın kişi' ve derviş, şeyh unvanı (Korkut Ata) anlamları da görülür; Meninski 1687'de sözü baba ile birlikte 'baba' karşılıkları arasında verir.

  1. 8. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ata
  2. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ata
  3. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ata
  4. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ata
  5. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ata
  6. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ata
  7. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ata
  8. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ata
  9. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ata
  10. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ata
  11. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ata
  12. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ata
  13. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ata
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 30

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: apa, apam, apamız · ad

    Dönem anlamı

    Soyun önceki kuşaklarından gelen kimse; unvanlarda büyüklük bildiren söz.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT Dİ) üze kök : t(e)nri : (a)sra : y(a)g(ı)z : y(e)r : kıl(ı)ntukda : (e)kin (a)ra : kişi ogh : kıl(ı)nm(ı)ş : kişi : oglınta : üze : (e)çüm (a)pam : bum(ı)n k(a)g(a)n : işt(e)mi k(a)g(a)n : ol(u)rm(i)ş : ol(u)r(u)p(a)n : türük :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bod(u)n(u)g : türük : törüsin : ıçg(ı)nm(ı)ş : bod(u)n(u)g : (e)çüm (a)pam: törüsinçe : y(a)r(a)tm(ı)ş : boşgunn(ı)ş : tölis : t(a)rduş [bod(u)n(u)g : (a)nta (e)tm(i)ş]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası · ad

    Dönem anlamı

    Soy zincirinde kişiden önce gelen erkek; özellikle baba.

    anlam daralması ve sözlüksel ayrışma

    Muʿînü’l-Mürîd’de ata aile bağı içinde yalın, iyelikli, ayrılma ve yönelme durumlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ata biçimi üst soy anlamıyla sürmüş; doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    170 eğer öpse kuçsa yiğit rüze-dâr ata çıksa şehvet oruçm buzar

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 116

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    şericat imin bolsa ma'zür tutar 171 nazar birle şehvet ata çıkmakı oruç** buzmağay hem sızıp akmakı

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 117

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  3. 3

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar · ad

    Dönem anlamı

    Kişinin soyca önünde bulunan erkek; bağlama göre doğrudan baba.

    anlam daralması ve sözlüksel ayrışma

    Dede Korkut'ta oğula örnek olan, adı sürdürülen ve soy bağını kuran erkek ebeveyn olarak geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    Ata üst soy anlamında canlı kalmış, doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    1 Resul 'aleyhi’s-selâm zamanına yakın Bayat boyından Korkut Ata 2 dirler bir er kopdı. Oğuzun ol kişi tamam biliçisi-y-idi. Ne dir-ise 3 olur-idi. Ğayıbdan diirlü haber söyler-idi. Hak Ta'âla

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez. Oğul 13 atanun yetiridür, iki gözinün biridür. Devletlü oğul

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ata

    1. güncel anlam

    Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet

    2. güncel anlam

    Kişinin geçmişte yaşamış olan büyükleri; ağababa

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiapaad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Soyun önceki kuşaklarından gelen kimse; unvanlarda büyüklük bildiren söz.

Çağdaş arama bağı: ata · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • apam (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 13. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 12. satırlar
  • apamız (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 16. satır
  • apa (yalın biçim)
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır
Harezm Türkçesiataad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Soy zincirinde kişiden önce gelen erkek; özellikle baba.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ata aile bağı içinde yalın, iyelikli, ayrılma ve yönelme durumlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Ata biçimi üst soy anlamıyla sürmüş; doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: ata, baba · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ata (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 261/1, 261/4, 392/1, 401/3, 406/4 (dörtlük/dize)
  • atadın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 259/1 (dörtlük/dize)
  • ataġa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/1 (dörtlük/dize)
  • atam (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 402/3 (dörtlük/dize)
  • ataŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/3 (dörtlük/dize)
  • atası (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/3 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesiataad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişinin soyca önünde bulunan erkek; bağlama göre doğrudan baba.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta oğula örnek olan, adı sürdürülen ve soy bağını kuran erkek ebeveyn olarak geçer.

Anlamsal gelişim notu: Ata üst soy anlamında canlı kalmış, doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: ata, baba · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ata (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-9, 4-10, 74-7, 117-10, 131-13, 143-12, 259-12, 260-2, 262-4, 262-10 (metin sayfası–satır)
  • ata-y-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 153-5 (metin sayfası–satır)
  • atanun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-13 (metin sayfası–satır)
  • ataya (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-8, 98-3 (metin sayfası–satır)
  • atadan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-12, 210-1 (metin sayfası–satır)
  • atam (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 54-3, 136-2, 170-9, 177-13, 191-9, 232-1 (metin sayfası–satır)
  • atamun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 180-6, 284-4 (metin sayfası–satır)
  • atama (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-3 (metin sayfası–satır)
  • atamdan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-4 (metin sayfası–satır)
  • atanı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 96-5 (metin sayfası–satır)
  • atası (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 90-13, 117-11, 118-13, 262-13 (metin sayfası–satır)
  • atası-y-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 246-8 (metin sayfası–satır)
  • atasıdur (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 195-1 (metin sayfası–satır)
  • atasınun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 169-5, 177-5, 257-6, 263-1, 290-2 (metin sayfası–satır)
  • atasını (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 242-4 (metin sayfası–satır)
  • atasına (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-5, 117-3, 134-11 (metin sayfası–satır)
  • atalar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 125-11 (metin sayfası–satır)

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

kıl(ı)ntukda (e)kin (a)ra kişi oglı kıl(ı)nm(ı)ş] (BK D3) kişi : oghnta : üze : (e)çüm (a)pam : bum(ı)n k(a)g(a)n : (i)şt(e)mi k(a)g(a)n : ol(u)rm(ı)ş : ol(u)r(u)p(a)n : türük [b]od(u)n(ı)n : ilin :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A

[ıçg(ı)nm(ı)ş] (BK D12) bod(u)n(u)g : (e)çüm (a)pam : törüsinçe : y(a)r(a)tm(ı)ş : boşg[(u)r]m(ı)ş: töl(i)s : t(a)rduş : bod(u)n(u)g : (a)nta itm(i)ş :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ata

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.