baba
(isim, sıfat, denizcilik, mimarlık, mecaz, argo)
· 14 anlam
Çocukla ebeveynlik bağı, koruyucu veya öncü kişi, üstünlük ve taşıyıcı dikme.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
baba etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Baba, Türk dillerinde çok eski ve yaygın bir akrabalık adıdır. Tietze, Räsänen ve Kâmûs-ı Türkî onu çocuk dili sözü sayar, Eren bu görüşün yaygın olduğunu söyler, Gülensoy yansıma kökenli bulur. ÈSTJa Ortak Türkçede uzun ünlülü *bāba biçimini ve ilk anlam olarak ‘annenin babası’nı kurar, Stachowski bu kurguya dayanır; Eren ise ‘büyükbaba’ anlamını sonraki bir gelişme sayar. Eski Uygurca tanığı tartışmalıdır; söz XIII. yüzyıldan beri Eski Anadolu, XIV. yüzyılda Harezm ve Kıpçak metinlerinde geçer. ‘Saygın yaşlı adam’dan derviş unvanı, tekke büyüğü, çete başı ve ‘üstün nitelikli’ anlamları gelişmiştir.
- 10. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: baba
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: baba
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: baba
- 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: baba
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: baba
- 17. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: baba
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: baba
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: baba
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: baba
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 30
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: kan, kanım, kanımız, kanin · ad
Dönem anlamı
Bir çocuğun erkek ebeveyni; tarihsel akrabalık adı.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
(KT D5) bolm(ı)ş (e)r(i)nç : oghtı : k(a)g(a)n bolm(ı)ş (e)r(i)nç : (a)nta : kisre : inişi : (e)çisin t(e)g : kıl(ı)nm(a)duk (e)r(i)nç : ogh : k(a)nin t(e)g : kıl(ı)nm(a)duk (e)r(i)nç : bil(i)gsiz : k(a)g(a)n : ol(u)rm(ı)ş (e)r(i)nç :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(KT Dil) subı: (a)nça (e)tm(i)ş : türük : bod(u)n : yook : bolm(a)zun : tiy(i)n : bod(u)n : bolçun tiy(i)n : k(a)n(ı)m : ilt(e)r(i)ş k(a)g(a)n(ı)g : ög(ü)m : ilbilge k(a)tun(u)g : t(e)nri : töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası · ad
Dönem anlamı
Soy zincirinde kişiden önce gelen erkek; özellikle baba.
anlam daralması ve sözlüksel ayrışmaMuʿînü’l-Mürîd’de ata aile bağı içinde yalın, iyelikli, ayrılma ve yönelme durumlarında kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Ata biçimi üst soy anlamıyla sürmüş; doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
170 eğer öpse kuçsa yiğit rüze-dâr ata çıksa şehvet oruçm buzar
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 116
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
şericat imin bolsa ma'zür tutar 171 nazar birle şehvet ata çıkmakı oruç** buzmağay hem sızıp akmakı
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 117
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
3
Tarihsel kaynak
1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar · ad
Dönem anlamı
Kişinin soyca önünde bulunan erkek; bağlama göre doğrudan baba.
anlam daralması ve sözlüksel ayrışmaDede Korkut'ta oğula örnek olan, adı sürdürülen ve soy bağını kuran erkek ebeveyn olarak geçer.
Günümüze uzanan değişim
Ata üst soy anlamında canlı kalmış, doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
1 Resul 'aleyhi’s-selâm zamanına yakın Bayat boyından Korkut Ata 2 dirler bir er kopdı. Oğuzun ol kişi tamam biliçisi-y-idi. Ne dir-ise 3 olur-idi. Ğayıbdan diirlü haber söyler-idi. Hak Ta'âla
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez. Oğul 13 atanun yetiridür, iki gözinün biridür. Devletlü oğul
Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
4
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: baba
1. güncel anlam
Çocukla biyolojik soy veya evlat edinme üzerinden ebeveynlik bağı bulunan erkek; ilgili: → erkek.
2. güncel anlam
Döllenmeye katılan erkek üreme hücresinin kaynağı olan ebeveyn; ilgili: → erkek.
3. güncel anlam
Hafriyat hacmini belirlemek üzere kazı alanının kimi noktalarında kesilmeden bırakılan zemin sütunu; ilgili: → dikme.
4. güncel anlam
Ahşap yapıların dam veya tavan iskeletinde kaplamaya dayanak olan taşıyıcı parça; ilgili: → mertek.
5. güncel anlam
Çevresindeki topluma hizmetleriyle yarar sağlayıp saygıyla anılan öncü kişi; ilgili: → öncü.
6. güncel anlam
Başkalarına anlayışla yaklaşan, geçimi kolay ve sevecen erkek; ilgili: → kibar.
7. güncel anlam
Yasa dışı örgütte silah ve uyuşturucu kaçakçılığını, suç gelirlerinin gizlenmesini yöneten kişi; ilgili: → mafya.
8. güncel anlam
Yakınlarını ebeveyn şefkatiyle gözetip onlara destek olan kişi; ilgili: → koruyucu.
9. güncel anlam
→ ata
10. güncel anlam
Benzerlerini nitelik veya değer bakımından belirgin biçimde aşan; ilgili: → üstün (I).
11. güncel anlam
Tarikatların bazısında tekke büyüğü
12. güncel anlam
Bu gibi kimselere verilen ünvan
13. güncel anlam
Güverteye veya rıhtıma sabitlenip kalın iplerin dolanarak tutturulduğu, başı genişletilmiş iri metal, ahşap veya beton direk; ilgili: → halat.
14. güncel anlam
Merdiven korkuluğunun sahanlıkta sonlandığı noktayı taşıyan düşey direk; ilgili: → tırabzan.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon Türkçesikanad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir çocuğun erkek ebeveyni; tarihsel akrabalık adı.
Çağdaş arama bağı: baba · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- kanım (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 11., 12., 14., 15., 16., 25., 30. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13., 14., 15. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, batı yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 10., 11., 12., 13., 20. satırlar - kanımız (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 26. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 21. satır - kanin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 5. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 6., 18. satırlar
Harezm Türkçesiataad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ata, atadın, ataġa, atam, ataŋ, atası. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Soy zincirinde kişiden önce gelen erkek; özellikle baba.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ata aile bağı içinde yalın, iyelikli, ayrılma ve yönelme durumlarında kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Ata biçimi üst soy anlamıyla sürmüş; doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: ata, baba · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ata (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 261/1, 261/4, 392/1, 401/3, 406/4 (dörtlük/dize) - atadın (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 259/1 (dörtlük/dize) - ataġa (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/1 (dörtlük/dize) - atam (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 402/3 (dörtlük/dize) - ataŋ (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/3 (dörtlük/dize) - atası (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/3 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesiataad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ata, ata-y-ile, atanun, ataya, atadan, atam, atamun, atama, atamdan, atanı, atası, atası-y-ile, atasıdur, atasınun, atasını, atasına, atalar. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kişinin soyca önünde bulunan erkek; bağlama göre doğrudan baba.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta oğula örnek olan, adı sürdürülen ve soy bağını kuran erkek ebeveyn olarak geçer.
Anlamsal gelişim notu: Ata üst soy anlamında canlı kalmış, doğrudan erkek ebeveyn anlamında baba yaygınlaşmıştır.
Çağdaş arama bağı: ata, baba · anlam daralması ve sözlüksel ayrışma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ata (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-9, 4-10, 74-7, 117-10, 131-13, 143-12, 259-12, 260-2, 262-4, 262-10 (metin sayfası–satır) - ata-y-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 153-5 (metin sayfası–satır) - atanun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-13 (metin sayfası–satır) - ataya (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-8, 98-3 (metin sayfası–satır) - atadan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-12, 210-1 (metin sayfası–satır) - atam (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 54-3, 136-2, 170-9, 177-13, 191-9, 232-1 (metin sayfası–satır) - atamun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 180-6, 284-4 (metin sayfası–satır) - atama (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-3 (metin sayfası–satır) - atamdan (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-4 (metin sayfası–satır) - atanı (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 96-5 (metin sayfası–satır) - atası (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 90-13, 117-11, 118-13, 262-13 (metin sayfası–satır) - atası-y-ile (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 246-8 (metin sayfası–satır) - atasıdur (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 195-1 (metin sayfası–satır) - atasınun (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 169-5, 177-5, 257-6, 263-1, 290-2 (metin sayfası–satır) - atasını (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 242-4 (metin sayfası–satır) - atasına (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-5, 117-3, 134-11 (metin sayfası–satır) - atalar (çekimli biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 125-11 (metin sayfası–satır)
Tarihsel kaynaklardan derlem satırları
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
körü : bil(i)n : türük : (a)mtı: bod(u)n . b(e)gl(e)r : bödke : kör(ü)gme : [b(e)gl](e)r[g]ü : y(a)[n](ı)lt(a)çı: siz [k(a)n(ı)m] (BK K9) k(a)g(a)n : (e)ç(i)m k(a)g(a)n : ol(u)rtukmta : tört bul(u)nd(a)kı
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A
(BK Dİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nri : y(a)r(a)tm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : s(a)b(ı)m : [k](a)n(ı)m : türük : bilg[e] [k(a)g(a)n........ (a)l]tı sir : tok(u)z og(u)z : (e)ki (e)d(i)z k(e)r(e)kül(ü)g : b(e)gl(e)ri :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · baba
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
babaca
babacı
babalı
babacık
babacıl
babalık
babasal
babasız
baba kız
baba oğul
babacılık
babalanma
baba evlat
ayaklık
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.