Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

20 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Maddebaşı Eş yazım set Ovadaki toprak set ile voleybol maçının ilk seti arasında kaç ayrı köken yatar? Eklendi:

İki köken yatar. Etimoloji kartlarına göre toprağı ya da suyu tutan set Arapça sadd ‘kapama, engel, bent’ sözünden, maçın bölümü olan set ise İngilizce set sözünden gelir.

Bitigçi iki seti ayrı madde başı olarak kaydeder. Birinci set, toprağın kaymasını ya da suyun akmasını önleyen kalın duvar, bulunulan yerden yüksekte kalan düzlük ve mutfakta ya da iş yerinde üzerine malzeme konan tezgâhtır. İkinci set, birbiriyle bağlantılı ögelerden oluşan takım, masa tenisi ve voleybol gibi oyunlarda maçın bölümü ve stüdyoda film çekimi için hazırlanan yerdir. Etimoloji kartına göre birinci söz Osmanlıcada sedd diye yazılır ve halk söyleyişinde set olmuştur: Kâmûs-ı Türkî set biçimini sedd sözünün bozulmuş söyleyişi sayar. Arapça biçim XIV. yüzyıldan beri Kıpçak ve Eski Anadolu metinlerinde Sedd-i Sikender gibi tamlamalarda geçer. Çin Seddi'ndeki sed ile toprak tutan set aynı sözdür; rıhtım duvarına örnek gösterilen seddü'l-bahr ‘deniz seddi’ tamlaması da Çanakkale'deki Seddülbahir adını hatırlatır. İkinci söz ise çok yenidir: Osmanlı metinlerinde görülmez, Tietze'nin en eski tanığı 1952 yılına aittir ve önce sinema dilinde çekim mekânı anlamıyla görünür; spor ve takım anlamlarının tanıkları daha geçtir. Derlemde iki söz ayrı dünyalarda yaşar: toprak set eski yerleşimleri ve kurumuş sahaları anlatan tümcelerde, ilk set ise voleybol maçlarının sayı dökümlerinde geçer.
Canlı geçiş
483566
Milyon başına
87.4755
Tanıklı cümle
430460
Belge yayılımı
3997

Bağlam

Sahayı çevreleyen toprak set kurumuş, kar büyük ölçüde erimişti.
Bir ara farkı 12 sayıya kadar (19-7) çıkaran milliler, 24 dakika süren ilk seti 25-16 kazandı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, toprak tutan set ile maçın bölümü olan setin ayrı kökenlerini etimoloji kartlarıyla açıklar; Osmanlıca sedd biçimini, eski tamlamaları ve İngilizce sözün Türkçeye giriş sırasını gösterir.

Sınırlılık: Birinci sözün teknik alanlardaki öbür kullanımları ve seki ile ilişkisi bu yanıtta ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Bedenin adları oluk Beyin kabuğundaki oluklardan ne akar? Eklendi:

Hiçbir şey; ad biçimden gelir. Bitigçi anatomide oluk sözünü, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü diye tanımlar; söz suyun aktığı açık borunun biçimini beynin yüzeyine taşır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Anatomide, özellikle beyin kabuğunda girusları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü.
Bitigçi oluk maddesinde beş anlam verir: bir şeyin akmasına yarayan, üst yanı açık boru; yağmur sularını damların kenarlarına toplayıp akıtan çinko boru; bir şeyin üzerinde oyulmuş yol; toprak ya da taş üzerinde suyun akması için açılmış yol ve anatomide, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran çöküntü. Anatomi anlamı suyu geride bırakır ama biçimi korur: beyin kabuğunun yüzeyi kıvrımlar ve onları ayıran oluklarla örülüdür. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözün biçim anlamını eskiden beri tanır; üstü açık su borusunun ve dam oluğunun yanında bir şeyin üstüne oyulmuş yolu, yani yivi ve marangozun oluklu kalemini de kaydeder. Tarihsel Derlem'de söz kırk iki tanıkla XV. yüzyıl Çağatay Türkçesinden bu yana görülür. Ağız atlasında oluk başka yerlere de akar: Burdur'da çeşmenin, Rize'de değirmenin su deposunun, Ankara'da yemliğin, Ordu'da ırmağın adıdır; Mersin'de ise olgun anlamında bir sıfattır ve atlasın örneği bunu gösterir: Üzümler daha oluk değil. Derlemde anatomi ve teknik dil sözü sık kullanır; dişeti oluğu ve rotor oluk gibi öbekler bu alanlardandır.
Canlı geçiş
26453
Milyon başına
4.7853
Tanıklı cümle
25735
Belge yayılımı
10399

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, oluğun beyin kabuğundaki anlamını Bitigçi tanımlarıyla su borusu ve yiv anlamlarına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, ağızdaki anlamları ve derlemdeki teknik kullanımları gösterir.

Sınırlılık: Oluk için etimoloji kartı yoktur; anatomi teriminin hangi dildeki terimin karşılığı olarak benimsendiği bu yanıtta araştırılmamıştır.

Maddebaşı Çok anlamlılık bent Barajdaki bent ile kanun maddesindeki bent hangi ipte buluşur? Eklendi:

Bağ ipinde. Bitigçi bent sözünü Farsça bend kökenli verir ve eskimiş anlamıyla → bağ diye gönderir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de bend için önce ‘bağ, yular’, ardından baraj ve kanun maddesi anlamlarını sıralar.

Bitigçi bent maddesinde altı anlam verir: su biriktirmek için akan suyun önüne yapılan set, kanun maddesinin bölümlerinden her biri, eskimiş kullanımla → bağ, kitapta kendi içinde bütünlük taşıyan bölüm, eskimiş kullanımla gazete yazısı ve şiirde dörtlüklerin her biri. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu yelpazenin ortak çizgisini açıkça gösterir: bend önce bağ ve yulardır; sonra boğum, deste, baraj, kanun ya da dil bilgisi kitaplarında fıkra, güreşte bir oyun, uzun bir şiirin her bölümü ve engel olur. Su bendi suyu bağlar, kanunun bendi metni bölümlere bağlar, şiirin bendi de dizeleri bir arada tutar. Sözlük ayrıca Farsça -bend ekini de kaydeder: sonuna geldiği sözlere ‘bağlayan, bağlanmış’ anlamı katar. Tarihsel Derlem'de söz sekiz yüz on beş tanıkla XI. yüzyılda Kutadgu Bilig'den bu yana görülür. Anadolu ağızları aynı düşünceyi Türkçe bir sözle de kurmuştur: ağız atlasında bağlantı, Balıkesir'den Yozgat'a altı ilde ‘bent, fıkra, paragraf’ demektir. Atlas su bendi için de karşılıklar verir: Ankara'da bet ‘küçük baraj’, Konya'da savak ‘su çevrilen yer, bent’. Derlemde bugün bent en çok hukuk metinlerinde yaşar; bendinde yer, bendine göre ve numaralı bendinde öbekleri en güçlü eşleri arasındadır. Su bendi ise öykülerde ve gezi yazılarında, iki gölü birbirinden ayıran setlerde ve yağmurla sarsılan değirmen bentlerinde görünür.
Canlı geçiş
66450
Milyon başına
12.0206
Tanıklı cümle
57644
Belge yayılımı
1302
Serbestlik: %87.0 · serbest

Bağlam

Edkû ile Ebûkīr göllerini dar bir arazi ve sağlamlaştırılmış bir su bendi birbirinden ayırmaktaydı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, bendin su seti, kanun maddesi ve şiir bölümü anlamlarını Farsça bağ anlamı çevresinde Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla birleştirir; ağızdaki Türkçe karşılığı ve derlemdeki hukuk ağırlığını gösterir.

Sınırlılık: Bent için etimoloji kartı yoktur; Farsça sözün daha eski kökeni ve Osmanlı sözlüğündeki Arapça eş yazımlı bend ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Anlam genişlemesi manşet Voleybolda manşet pası veren oyuncu topu gömleğinin neresine yakın bir yerle karşılar? Eklendi:

Kol ağzına yakın ön kollarla. Bitigçi manşet maddesinde önce bileği çevreleyen, kol ağzını toparlayan kumaş bandı, sonra haberdeki ana başlığı ve en son voleybolda topu ön kollarla karşılama hareketini verir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Eller birleşik ve kollar uzatılmışken gelen topu ön kollarla karşılayıp yöneltme; ilgili: → hareket.
Bitigçi manşet maddesinde üç anlam verir: bileği çevreleyen, kol ağzını toparlayan ve çoğunlukla iliklenerek kapanan kumaş bant; basılı ya da sayısal bir haber yayınında en görünür yere büyük yazıyla konan ana başlık ve voleybolda eller birleşik, kollar uzatılmışken gelen topu ön kollarla karşılayıp yöneltme. Söz Fransızca manchette kökenlidir. Üç anlamın üçü de bir uca bağlanır: gömleğin kol ucu, gazetenin en üst yeri ve kolun bileğe yakın yüzü. Voleybol anlamı bu yüzden kumaş bandın bulunduğu bölgeyi hatırlatır; oyuncu topu manşetin hemen üstündeki ön kollarla karşılar. Derlemde haber anlamı açık farkla öndedir: gazete manşetleri, manşet haberi ve manşetini attı öbekleri en güçlü eşlerdir. Ekonomi dili manşet enflasyon öbeğiyle ana göstergeyi anlatır. Tıp dili ise sözün ilk anlamına yakın durur: rotator manşet, omuz eklemini saran kas ve kirişlerin adıdır. Voleybol tümceleri de derlemdedir; manşet pas, voleybolun temel savunma tekniği olarak anılır.
Canlı geçiş
60241
Milyon başına
10.8974
Tanıklı cümle
57178
Belge yayılımı
1022
Serbestlik: %87.9 · serbest

Bağlam

Manşet pas, voleybolda temel savunma tekniğidir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, manşetin kumaş, haber ve voleybol anlamlarını Bitigçi tanımlarıyla birlikte okur; derlemdeki haber, ekonomi ve tıp kullanımlarını gösterir.

Sınırlılık: Manşet için etimoloji kartı yoktur. Voleybol anlamının kol ağzı anlamından gelişip gelişmediği kaynaklarla sınanmamıştır, yanıttaki bağ bir yorumdur.

Maddebaşı Alıntı katmanları çapa Toprağı gevşeten çapa ile gemiyi yerinde tutan çıpa akraba sayılabilir mi? Eklendi:

Soy bakımından hayır, yol bakımından evet. Kaynaklara göre ikisi de İtalyancadan gelmiştir, ama ayrı sözlerden: tarım gereci çapa İtalyanca zappa, gemi demiri çıpa ise İtalyanca ceppo ile açıklanır.

Bitigçi çapa maddesinde iki tarım anlamı verir: metal ya da ahşap sapından tutularak ekili zemini kazıp gevşetmeye yarayan keskin ağızlı el gereci ve bitki aralarındaki zemini gevşetip yabani otları ayırma eylemi. Üçüncü anlam denizcilikten gelir ve çıpa maddesine gönderilir. Etimoloji kartına göre tarım gereci olan çapa, Hasan Eren ve Tietze tarafından İtalyanca zappa ile açıklanır; Eren Rumcadaki karşılığı da ayrıca anar. Bitigçi çıpa maddesinin köken kaydı ise sözü İtalyanca ceppo sözüne bağlar. Kart bu ayrıma özellikle dikkat çeker: Tietze aynı sayfada tarım gerecini, gemi demirini ve gemi kaplamasını ayrı numaralarla işler, bu yüzden birinin kökeni ötekine aktarılamaz. Anadolu ağızları yazılışı daha da kalabalıklaştırır: çapa adıyla bir yerde çengelli iğne, bir yerde tavanlarda kullanılan ince uzun ağaç, başka yerlerde ölçeğin sekizde biri, iri dişli tarak ya da av köpeği anılır. Tarladaki gerecin yerli adları da vardır: meğel sekiz ilde, dikel yedi ilde çapa anlamında kayıtlıdır. Çıpa ise denizden ekonomiye uzanmıştır; Bitigçi ona döviz kurlarını belirlemek için esas alınan ölçü anlamını da verir. Derlemdeki bir tümceye göre nohudun sıraya ekimi yaygın olmadığından bu iş çoğunlukla el çapasıyla ya da elle yolarak yapılır.
Canlı geçiş
24502
Milyon başına
4.4323
Tanıklı cümle
24462
Belge yayılımı
7539

Bağlam

Ancak ülkemizde nohudun sıraya ekimi yaygın olmaması nedeniyle bu işlem genellikle el çapası ya da el ile yolma şeklinde yapılmaktadır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, çapa ile çıpa sözcüklerinin ayrı İtalyanca kaynaklarını etimoloji kartı ve köken kaydıyla açıklar; ağızlardaki eş yazımlı çapa sözlerini ve çıpanın ekonomi anlamını gösterir.

Sınırlılık: Sözlerin Türkçeye hangi aracı dil ve dönem üzerinden girdiği kaynaklarda kesin olarak kurulmamıştır. Ağızlardaki eş yazımlı çapa sözlerinin kökenleri bu yanıtta araştırılmamıştır.

Maddebaşı Bedenin adları davul Kulağımızın içindeki zara bir zamanlar hangi çalgının adı verilirdi? Eklendi:

Davulun: Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ne göre tabl hem ‘davul’ hem de ‘kulakta ses aksettiren zar’ demekti. Bugünkü davul da köken kaydında Arapça ṭabl sözüne bağlanır.

Bitigçi davulu büyük ve enlice bir kasnağın iki yanına deri geçirilerek yapılan, tokmak ve değnekle çalınan çalgı diye tanımlar ve tanımın sonunda tabl karşılığını verir. Köken kaydına göre söz Arapça ṭabl sözünden gelir; Bitigçi'de tabl eskimiş bir madde olarak davul maddesine gönderir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu eski sözün şaşırtıcı ikinci anlamını kaydeder: tabl, davulun yanında kulakta ses aksettiren zardır. İki nesnenin ortak noktası gerilmiş bir zardır. Davulun derisi tokmak vurunca titrer; Bitigçi'nin kulak zarı tanımına göre kulaktaki zar da gelen ses dalgalarıyla titreşip bu hareketi küçük kemiklere aktarır. Eski adlandırma, insan bedeninin içinde küçük bir davul görür. Bugün Türkçede bu yapı kulak zarı adıyla anılır; davul ise müzik dünyasında kalmıştır. Bitigçi'de sözün ikinci anlamı bateri maddesine gönderir. Derlemde davulun en güçlü eşi açık farkla davul zurna öbeğidir; Bitigçi bu öbeği şenlik ve törenlerde birlikte kullanılan vurmalı ve üflemeli iki geleneksel müzik aracı diye tanımlar. Bir tümce, gelinin bineceği bineğin özenle süslendiğini ve kafilenin yola davul zurna eşliğinde çıktığını anlatır. Zurna da köken kaydında Farsça surnāy sözüne bağlanır. Tarihsel Derlem'de davul biçimi on beşinci yüzyıldan beri görülür.
Canlı geçiş
39314
Milyon başına
7.1118
Tanıklı cümle
36897
Belge yayılımı
8537

Bağlam

Gelinin bineceği binek özenle süslenir, kafile yola davul zurna eşliğinde çıkar.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, davul sözcüğünün Arapça ṭabl kökenini köken kaydıyla, eski tabl sözünün ‘kulak zarı’ anlamını Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ile açıklar; derlemdeki davul zurna öbeğini sözlük tanımıyla gösterir.

Sınırlılık: Kulak zarının tabl diye adlandırılmasının hangi tıp geleneğinden geldiği bu yanıtta araştırılmamıştır; davul için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Maddebaşı Atasözündeki iz yen Kol kırılır yen içinde atasözündeki yen, gömleğimizin neresidir ve bugün başka nerede yaşar? Eklendi:

Yen, giysinin omuzdan bileğe uzanan ve kolu örten bölümüdür; yani kolun kumaşı. Söz bugün en çok bu atasözünde ve kolunun yeniyle söyleyişinde yaşar; derlemde aynı yazılışa çoğunlukla Japonya'nın para birimi olarak rastlanır.

Bitigçi'de yen iki ayrı maddedir. Birincisi giysinin omuzdan bileğe uzanan ve kolu örten kumaş bölümüdür; bitki biliminde bazı çiçeklerin üzerinde örtü gibi duran renkli yaprak da bu adı taşır. İkincisi Japonya'nın para birimidir ve köken kaydında İngilizce yen sözüne bağlanır. Giysi anlamlı söz eskidir. Tarihsel Derlem'de on üçüncü yüzyıla ait Harezmce Mukaddimetü'l-Edeb, gömleğe yeŋ ucı konmasından söz eder. On dördüncü yüzyıla ait Kısasü'l-Enbiyâ'da söğüt ağaçları, oynayan bir kız gibi yen sallar. Codex Cumanicus da sözü kaydeder. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası'na göre yen ya da yeñ otuzdan fazla ilde bugün de ‘giysi kolu, kol ağzı’ anlamında kullanılır. Yazı dilinde aynı parça çoğunlukla kol diye anılır; Bitigçi'de kol maddesinin ikinci anlamı giyside kolu saran parçadır. Eski söz en sağlam sığınağını bir atasözünde bulur: kol kırılır yen içinde söyleyişi, sıkıntının dışarıya taşınmadan kendi çevresi içinde saklanmasını öğütler. Derlemde yen sözünün eş kullanımları iki dünyayı yan yana gösterir: kırılır yen ve yen içinde öbekleri atasözünden, kolunun yeniyle öbeği gündelik anlatımdan, yen paritesi ve milyar yen gibi öbekler ise ekonomi haberlerinden gelir. Romanlarda biri kolunun yeniyle alnını siler ya da kirpiğini kolunun yenine sürter. Yazılış aynı kalsa da gömleğin yeni ile Japonya'nın yeni arasında hiçbir köken bağı yoktur.
Canlı geçiş
51809
Milyon başına
9.3721
Tanıklı cümle
51578
Belge yayılımı
13755
Serbestlik: %91.1 · serbest

Bağlam

Kolunun yeniyle alnındaki terleri şöyle bir kuruladı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, yen sözcüğünün giysi kolu anlamını sözlük tanımı, Tarihsel Derlem tanıkları ve ağız sözlüğüyle açıklar; sözün bugün atasözünde ve kolunun yeniyle söyleyişinde yaşadığını eş kullanım ölçüleriyle gösterir.

Sınırlılık: Atasözünün anlamı Bitigçi'de ayrı bir madde olarak bulunmadığından yanıt onu genel kullanımıyla açıklar. Yen için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Maddebaşı Eş kullanım ilik Kemiği ve gömleği aynı beyitte buluşturan bir Kıpçak şairi, ilik hakkında bize ne söyler? Eklendi:

Türkçede iki ayrı ilik bulunduğunu hatırlatır: biri düğmenin geçtiği yarık, öteki kemiğin içindeki yumuşak doku. On dördüncü yüzyıla ait Kıpçakça Gülistan çevirisindeki beyit, kemiğin içindeki iliği ve gömleğin içindeki insanı art arda iki dizede anar.

Bitigçi'de ilik iki ayrı maddedir. Birincisi giysinin, yorgan çarşafının ya da yastık kılıfının belli yerlerine düğme geçirmek için açılan küçük yarıktır. İkincisi kemiğin iç kesiminde yer alan ve kan yapımında görev alan yumuşak canlı yapıdır. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de iki iliği ayrı başlıklarda verir ve ikincisine ‘tatlı, lezzetli’ anlamını ekler. Tarihsel Derlem'deki bir beyit iki dünyayı yan yana getirir: on dördüncü yüzyıla ait Kıpçakça Gülistan çevirisinin bir dizesi her kemiğin içinde ilik bulunduğunu söyler, öteki dizesi gömleğin, yani köŋlek sözünün içindeki insana döner. Beyitte gömlek, iliği taşıyan bir giysi olarak değil, insanı saran bir örtü olarak anılır. Bugünkü derlemde ağırlık kemik tarafındadır. İliğin en güçlü eşi kemik iliği öbeğidir; mecaz kullanımlar da aynı yerden beslenir. Bir duygunun iliklerine kadar işlemesi, kemiğin en iç kesimine dek ulaşması demektir; derlemdeki bir tümce, bir kitabın felsefenin bir sorgulama etkinliği olduğunu okura iliklerine kadar hissettirdiğini söyler. Giysideki ilik ise daha çok fiil biçiminde yaşar: düğmeler yarığa geçirildiğinde iliklenir. Romanlarda biri düğmelerini ilikleyip bir odaya girer ya da mantosunu alıp düğmelerini ilikler. Anadolu ağızlarında sınır yer değiştirir. Türkiye Türkçesi Ağız Sözlüğü ve Atlası'na göre ilik otuzdan fazla ilde yarığın değil, düğmenin kendisinin adıdır; Afyonkarahisar'da düğme deliğine ilikevi de denir.
Canlı geçiş
38514
Milyon başına
6.9671
Tanıklı cümle
35563
Belge yayılımı
10164

Bağlam

Okudukça soruların açıldığı ve zihinde yeni sorular uyandıran bu eser, felsefenin bir sorgulama etkinliği olduğunu da insana iliklerine kadar hissettirmektedir.
Programcı düğmelerini ilikledi, en uysal yüzüyle âmirlerinin odasına girdi.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, ilik sözcüğünün düğme deliği ve kemik iliği anlamlarını iki ayrı madde olarak ele alır; derlemdeki ağırlığı eş kullanım ölçüleriyle, iki sözün buluştuğu tarihsel beyti Tarihsel Derlem tanığıyla gösterir.

Sınırlılık: İki ilik sözünün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; ilik için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Beytin tam yorumu kaynak metnin bağlamına bağlıdır.

Anlam / Tanım Anlam kayması huzur Huzura kabul edilmek ile huzur bulmak arasında nasıl bir yol vardır? Eklendi: · Güncellendi:

İkisi aynı sözün iki durağıdır. Huzur Arapça ḥuḍūr ‘hazır bulunma’ sözünden gelir; Tietze'ye göre söz önce yüksek bir kişinin önünde bulunmayı anlatmış, sükûnet ve rahatlık anlamı bundan gelişmiştir. Bitigçi bu ilk çizgiyi yüksek konumdaki kimseye yüz yüze hitap edilen ortam anlamıyla korur.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yüksek konumdaki kimseye yüz yüze hitap edilen ortam; ilgili: → kat (I).
Bitigçi huzura beş anlam verir. Bugün en çok bilinen anlam, kaygı ve gerginliğin baskısından uzak, kendini güvende ve dengede hissetme durumudur. Öteki anlamlar sözü bir yere ve bir kişiye bağlar: makam, yüksek konumdaki kimseye yüz yüze hitap edilen ortam ve eskimiş olarak belirli bir yerde kişinin bizzat hazır olması. Huzurunuzda konuşmak, birinin rahatlığında değil, karşısında konuşmaktır. Bu iki yüzün ilişkisini sözün geçmişi açıklar. Etimoloji kartına göre huzur, Arapçada ‘hazır bulunma, orada olma’ anlamındaki ḥuḍūr sözcüğünden alınmıştır. Tietze, 1451 tarihli Ferec ba'de'ş-Şidde nüshasında sözün hem bir padişahın ya da yüksek bir kişinin önünde bulunmayı hem sükûnet ve rahatlığı anlattığını gösterir ve ikinci anlamı birinciden gelişmiş sayar. İki anlam arasındaki köprü sözün kendisindedir: on dördüncü yüzyılda Harezm Türkçesiyle yazılmış metinlerde söz, yüce bir katta hazır bulunmayı ve gönül huzurunu birlikte anlatır. Büyük olanın önünde bulunmak, böylece kişiye güven ve dinginlik veren bir hâl olarak düşünülmüştür. Osmanlı sarayı bu ilk anlamı kurumlara da taşımıştır; Kâmûs-ı Türkî'ye göre padişahın katı da huzur diye anılırdı. Derlemdeki bir tümcede bir kulüp yöneticisi, taraftarlarının ve seyircilerin huzurunda bir imzayı kâğıda dökmek istediğini söyler; huzurunda burada ‘karşısında, önünde’ demektir. Özön'ün sözlüğü hakk-ı huzur deyimini toplantıya katılma karşılığı ödenen para diye açıklar. Derlemde huzur içinde, huzur veren ve toplumsal huzur öbekleri rahatlık anlamını, huzuruna çıkmak öbeği ise ilk anlamı yaşatır.
Canlı geçiş
356965
Milyon başına
64.5738
Tanıklı cümle
336805
Belge yayılımı
5329
Serbestlik: %82.6 · serbest

Bağlam

Bugün burada milyonlarca taraftarımızın ve siz seyircilerimizin huzurunda, daha önce yüreklere atılmış bir imzayı kağıda dökmek istiyoruz.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, huzur sözcüğünün ‘yüksek kişinin önü’ anlamını ‘rahatlık’ anlamıyla ilişkilendirir; Arapça ‘hazır bulunma’ kökenini, eski metinlerdeki köprüyü ve saraydaki kullanımı etimoloji kartı, Osmanlı sözlükleri ve derlem tümcesiyle anlatır.

Sınırlılık: Büyük birinin önünde bulunmanın dinginlikle ilişkilendirilmesine ilişkin açıklama eski tanıklara dayanan bir yorumdur. Saraydaki kullanımın ne zaman başladığı bu yanıtta incelenmemiştir.

Maddebaşı Tarihsel söz varlığı duymak Duymak önce işitmeyi mi, yoksa bir şeyi fark etmeyi mi anlatıyordu? Eklendi: · Güncellendi:

Fark etmeyi. Etimoloji kartına göre fiil Ortak Türkçe *tuy- ‘algılamak, fark etmek’ biçimine dayanır ve Tonyukuk Yazıtı'nda düşmanın Türk ordusunu fark etmediği anlatılırken tuymadı diye geçer. İşitmek, koku almak ve hissetmek anlamları Anadolu metinlerinde on üçüncü yüzyıldan beri görülür.

Duymak bugün Bitigçi'de dört anlamlıdır: bilgi almak ve haber almak, işitmek ve ses almak, dokunarak sıcaklık ya da sertlik gibi durumları algılamak ve mecaz olarak bir şeyi sezmek. Etimoloji kartı, bu anlamlardan en eskisinin sonuncusu, yani fark etmek olduğunu gösterir. Fiil Ortak Türkçe *tuy- biçimine dayanır ve sekizinci yüzyılda Tonyukuk Yazıtı'nda, düşmanın Türk ordusunu fark etmediği anlatılırken tuymadı biçimiyle geçer. Kâşgarlı Mahmud'un örneği de aynı yöndedir: er işin tuydı, adam işinin gizli yanını sezip anladı demektir. Divanü Lugati't-Türk'teki öd keçer kişi tuymas atasözü, zamanın insan farkına varmadan geçtiğini anlatır. Uygur metinlerinde köni tüz tuymak ‘tam ve doğru uyanış’ anlamına ulaşır. ÈSTJa'ya göre bugün baskın olan hissetmek anlamı en eski metinlerde seçilmez; kart bundan anlamın sonradan geliştiği sonucunu çıkarmaya yine de temkinle yaklaşır ve anlamın ‘anlamak ~ hissetmek’ genel çerçevesi içinde ayrışmadan durduğunu düşünür. Anadolu metinlerinde fiil on üçüncü yüzyıldan beri hissetmek, koku almak, işitmek, haber almak ve sezmek anlamlarıyla görülür; Tietze 1451 tarihli Ferec ba'de'ş-Şidde'den hissetmek, koku almak, işitmek ve başkasından öğrenmek anlamlarına tanık verir. Ses de değişmiştir. Fiil Azerbaycan, Türkmen ve Türkiye Türkçelerinde d ile duy- olmuş, Tatarca ve Başkurtçada toy-, öteki Türk dillerinin çoğunda tuy- kalmıştır. Eski t sesi yazıda da iz bırakır: Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü duymayı d ile söylendiği hâlde طويمق diye tı harfiyle yazar. Gülensoy'un sıraladığı duygu, duyum, duyurmak ve duyuş türevleri de fiilin bu geniş algı alanını yansıtır.
Canlı geçiş
1675416
Milyon başına
303.0774
Tanıklı cümle
1572981
Belge yayılımı
8086

Bağlam

Burnunuzla toprağın ve topraktan fışkıran çiçeklerin kokusunu duyun.
Örneğin hastanede olmaktan korkan bir çocuk hastanede kullanılan dezenfektan veya tentürdiyot kokusunu duyduğunda aynı şekilde korkabilir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, duymak fiilinin ‘fark etmek’ anlamından işitme ve hissetmeye uzanan yolunu etimoloji kartındaki tanıklarla izler ve fiilin ses değişimini Türk dillerindeki biçimlerle gösterir.

Sınırlılık: Anlamların sırası tanıklara dayanır; kartın da belirttiği gibi hissetmek anlamının eski metinlerde seçilmemesi onun sonradan geliştiğini kesin olarak göstermez. Fiilin Moğolca karşılıklarla bağı kuramsal bir görüştür.

Anlam / Tanım Tanım neşe Bir kadeh şaraptan sonra gelen neşe sözlükte ayrı bir anlam olarak yer alır mı? Eklendi:

Alır. Bitigçi neşenin ikinci anlamını, içki içmenin ardından ağır sarhoşluk başlamadan duyulan rahatlık ve hoşluk diye tanımlar ve çakırkeyiflik maddesine bağlar. Keyif sözünün de esriklik anlamı vardır; sevinci anlatan sözler bu noktada sarhoşlukla komşudur.

İncelenen Bitigçi tanımı
İçki içmenin ardından ağır sarhoşluk başlamadan duyulan rahatlık ve hoşluk; ilgili: → çakırkeyiflik.
Bitigçi neşeye iki anlam verir. İlki, insana dünyayla ilişki kurma isteği veren, gülüşüne ve davranışlarına yansıyan içten hoş duygudur; sevinç maddesiyle ilişkilendirilir. İkincisi içki içmenin ardından ağır sarhoşluk başlamadan duyulan rahatlık ve hoşluktur ve çakırkeyiflik maddesine bağlanır. Çakırkeyiflik de az miktarda alkol aldıktan sonra kişinin kendini gevşemiş ve hafifçe neşelenmiş hissetmesiyle beliren, sarhoşluğa yakın hâldir. İki madde birbirini tanımlar: neşe çakırkeyifliğe, çakırkeyiflik neşeye uzanır. Bu komşuluk yalnız neşeye özgü değildir. Keyif sözünün anlamlarından biri alkolün ya da benzeri maddelerin etkisiyle algıda ve davranışta beliren esrikliktir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü daha da ileri gider: hayran sıfatının üçüncü anlamı ‘afyon sarhoşu’dur. Aynı sözlük neşve sözüne de ‘koklama, koklayarak bilme’ ve ‘sarhoşluk’ anlamlarını verir ve bir başka neşve başlığını neş'e maddesine gönderir. Sevincin, hayranlığın ve keyfin dili böylece sarhoşlukla aynı sınırı paylaşır. Bu sınırda kalan hâli Türkçe ayrıca adlandırmıştır. Derlemdeki bir tümcede bir hekimin sarhoşluğu üçe ayırdığı anlatılır: çakırkeyif, sarhoş ve ölür gibi sarhoş. Neşe bu basamakların ilkinde durur; ikincisine geçildiğinde artık neşe değil sarhoşluk konuşur. Tarihsel Derlem'de neşe sözü on beşinci yüzyıl Çağatay Türkçesinden başlayarak görülür ve tanıkların çoğu Osmanlı Türkçesine aittir. Bugün ise söz en çok ilk anlamında yaşar: derlemde neşe içinde, neşe dolu, neşe saçan ve neşesi yerine gelmek en güçlü öbekler arasındadır.
Canlı geçiş
85600
Milyon başına
15.4848
Tanıklı cümle
82563
Belge yayılımı
3519
Serbestlik: %85.8 · serbest

Bağlam

Doktor, sarhoşluğu üçe ayırır ve çakırkeyif, sarhoş, ölür gibi sarhoş olmak üzere üç farklı sarhoşluk olduğundan bahseder.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, neşe sözcüğünün içkiyle ilgili anlamını sözlük tanımı ve çakırkeyiflik maddesiyle açıklar; keyif ve hayran sözlerinin sarhoşlukla ilgili anlamlarını gösterir ve sözün bugünkü eş kullanımlarını tanıtır.

Sınırlılık: Neşe için etimoloji kartı bulunmamaktadır; neşve ile neş'e arasındaki köken ilişkisi bu yanıtta incelenmemiştir. Hayranın ‘afyon sarhoşu’ anlamı yalnız Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ne dayanır.

Maddebaşı Eş kullanım stres Bir hücre de stres yaşar mı? Eklendi:

Yaşar. Bitigçi stresi canlının dengesini zorlayan etkenler karşısında ortaya çıkan bedensel ya da ruhsal gerilim ve uyum tepkileri bütünü diye tanımlar; tanım insanla sınırlı değildir. Derlemde sözün en güçlü eşlerinden biri oksidatif strestir; bitki biliminde de kuraklık stresinden söz edilir.

Stres gündelik dilde çoğu zaman bir ruh hâlinin adıdır. Bitigçi'nin tanımı ise daha geniştir: canlının dengesini zorlayan etkenler karşısında ortaya çıkan bedensel ya da ruhsal gerilim ve uyum tepkileri bütünü. Tanımdaki canlı sözü insanı, hayvanı, bitkiyi ve hücreyi aynı çatı altında toplar. Etimoloji kartı sözün İngilizce stress ‘gerilim’ sözünden alındığını belirtir. Karaağaç iki anlam ayırır: ameliyat şoku, travma, soğuk ya da heyecan gibi etkenlerin organizmada, iç organlarda ve metabolizmada yol açtığı bozuklukların tümü ve kişide sorunların yol açtığı ruhsal gerilim. Yani söz Türkçeye girerken bedenin dilini de beraberinde getirmiştir. Derlemdeki eş kullanımlar bu iki yüzü yan yana gösterir. Stresle başa çıkmak, stres düzeyi, iş stresi ve algılanan stres insanın yaşadığı gerilimi anlatır. Oksidatif stres ise hücre düzeyinde bir dengesizliğin adıdır ve stresin en güçlü eşlerinden biridir; eş kullanım gücü bu öbekte belirgin biçimde yüksektir. Bitki biliminde de söz yaygındır. Derlemdeki bir tümcede kuraklık stresi, üretimi ve verimliliği sınırlayan en belirgin abiyotik streslerden biri diye anılır. Bir buğday tarlası bir şey hissetmez, ama dengesi zorlanır; söz bu zorlanmanın adıdır. Sözcük yaşam eğrisi de stresin en çok akademik dergilerde ve lisansüstü tezlerde geçtiğini gösterir; söz bugün her şeyden önce bir araştırma sözüdür. Gündelik dildeki yerini ise Tietze'nin bir tanığı gösterir. Tietze maddeyi konuşmadaki sitires biçimiyle açar; tanıktaki konuşucu ‘Alamamak bende sitires yapıyor’ der. Ünsüzlerin arasına giren ünlüler, sözün ağızda Türkçenin hece yapısına uydurulduğunu gösterir.
Canlı geçiş
593727
Milyon başına
107.4033
Tanıklı cümle
520648
Belge yayılımı
2318
Serbestlik: %90.3 · serbest Yaşam eğrisi: 1965–2026 · yükselen

Bağlam

Kuraklık stresi üretimi ve verimliliği sınırlayan en belirgin abiyotik streslerden biridir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, stres sözcüğünün sözlük tanımındaki geniş canlı kavramını açıklar, Karaağaç'ın bedensel ve ruhsal anlam ayrımını aktarır ve sözün hücre ve bitki biliminde de kullanıldığını derlem eş kullanımlarıyla gösterir.

Sınırlılık: Eş kullanım gücü ve kaynak dağılımı derlemin bileşimine bağlıdır. Sözün Türkçeye hangi alan aracılığıyla girdiği kaynaklarda belgelenmemiştir.

Maddebaşı Köken telefon Osmanlı sözlükçüsünün önerdiği adlar tutsaydı bugün telefona ne diyor olurduk? Eklendi:

Belki dûr-şinev, belki nâkil-i sadâ. Kâmûs-ı Türkî telefonu yeni bir buluş olarak tanıtırken bu iki karşılığı anar; Bitigçi açıklamasına göre biri Farsça kuruluşuyla ‘uzaktan işiten’, öbürü Arapça kuruluşuyla ‘ses taşıyan’ demektir. Sonunda Fransızca téléphone'dan alınan ad yerleşti.

Telefon, etimoloji kartına göre Fransızca téléphone sözünden alınmıştır. Sözün ilk ögesi Yunanca kökenli tele- ‘uzak’ önekidir; ikinci ögenin ses anlamlı bir sözden geldiği ise incelenen kaynaklarda açıkça yazılmaz. Kâmûs-ı Türkî aleti, elektrikle sesi uzağa ileten yakın zamanın buluşları arasında sayar ve iki Osmanlıca karşılık anar: dûr-şinev ve nâkil-i sadâ. Bitigçi açıklamasına göre birincisi Farsça kuruluşuyla ‘uzaktan işiten’, ikincisi Arapça kuruluşuyla ‘ses taşıyan’ anlamındadır. İki öneri de aygıtın ne yaptığını açıkça söylüyordu. Yine de yerleşen, aynı düşünceyi kendi içinde taşıyan ama Türkçe okura saydam olmayan alıntı ad oldu. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözü telefon diye kaydeder ve telefonla konuşmak anlamındaki telefon etmek öbeğini verir. Ad bir kez tuttuktan sonra yeni aygıtlar ona nitelik eklenerek adlandırıldı. Derlemde telefonun en güçlü eşleri cep telefonu ve akıllı telefondur; telefon görüşmesi, telefon numarası ve telefon bağımlılığı onları izler. Aygıt baştan sona değişmiş, adı yerinde kalmış, önüne yalnızca yeni sıfatlar gelmiştir. Derlemdeki bir tümce, telefonun icadının uzak mesafelerle anında iletişim kurmayı sağlayarak iletişim üzerine düşünme biçimimizi değiştirdiğini söyler. Bir başkası aynı aygıtı gülümseten bir yerden anlatır: insan, akıllı telefonlar icat edip sonra şifresini unuttuğu için telefonunu kullanamayan tek canlı türüdür. Dûr-şinev tutsaydı belki bugün cep dûr-şinevinden söz ederdik; dilin yaptığı, sözü değiştirmek değil, onun yanına gelen eşleri çoğaltmak oldu.
Canlı geçiş
898539
Milyon başına
162.5428
Tanıklı cümle
815852
Belge yayılımı
4315
Serbestlik: %75.3 · serbest

Bağlam

Telefonun icadı ve uzun mesafelerle anında iletişim kurabilmesi, iletişim hakkındaki düşünce tarzımızı değiştirdi.
Bildiğimiz kadarıyla bizler; daha yüksek bir zeka geliştiren, giysiler giyen, besinini pişiren, akıllı telefonlar icat eden ve sonra da şifresini unuttuğu için telefonunu kullanamayan tek canlı türüyüz.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, telefon sözünün kökenini etimoloji kartıyla verir, Kâmûs-ı Türkî'nin anduğu Osmanlıca karşılıkları tanıtır ve yerleşen adın derlemdeki eş kullanımlarla nasıl genişlediğini gösterir.

Sınırlılık: Dûr-şinev ve nâkil-i sadâ karşılıklarının Osmanlı metinlerinde ne ölçüde kullanıldığı incelenmemiştir; anlamlarının çözümlemesi Bitigçi açıklamasıdır. Yanıttaki varsayımsal adlandırma bir yorumdur.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı yankı Bir kitabın büyük yankı uyandırması, sesin geri dönmesiyle nasıl ilişkilidir? Eklendi:

Mecaz yoluyla. Bitigçi yankıya iki anlam verir: fizikte ses dalgalarının bir yüzeyden geri gelerek ayrı bir tekrar gibi işitilmesi, mecazda da yaşanan bir gelişmenin çevrede ilgi, değerlendirme ve karşılık bulması. Mecaz anlam sesin yerine olayı, duvarın yerine toplumu koyar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yaşanan gelişmenin çevrede ilgi, değerlendirme ve karşılık bulması; ilgili: → tepki.
Yankı Bitigçi'de önce bir fizik olayıdır: kaynağından uzaklaşan ses dalgalarının bir yüzeyden geri gelerek ayrı bir tekrar gibi işitilmesi. Yankılanmak da aynı olayı ayrıntılandırır; bir yerde duyulan titreşim çevredeki engellerden dönüp kısa gecikmeyle yeniden işitilir, büyük boşluklar ve sert duvarlar bu ikinci duyumu belirginleştirir. Tanım fiile aksetmek eş anlamlısını da verir. İkinci anlam bu yapıyı topluma taşır: yaşanan gelişmenin çevrede ilgi, değerlendirme ve karşılık bulması. Fizik anlamındaki üç öge mecaz anlamda da vardır. Bir kaynak vardır; bir kitap, bir karar ya da bir konuşma. Bir yüzey vardır; okurlar, kurumlar, kamuoyu. Bir de gecikmeli dönüş vardır; eleştiriler, yorumlar, tepkiler. Büyük yankı uyandırmak, sert duvarlı geniş bir boşlukta çağrının uzaktan defalarca yinelenmesine benzer. Bitigçi bu anlamı tepki maddesine bağlar. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ise yankının ilk anlamını akis, sesin bir yere çarpıp dönmesi diye verir; aynı kayıt söze keder ve hararet anlamlarını da ekler, ama toplumsal tepki anlamını anmaz. Akis ile aksetmek, sözün Arapça kökenli eş anlamlılarının da aynı geri dönüş düşüncesini taşıdığını gösterir. Derlem örnekleminde yankı uyandırmak öbeği magazin, teknoloji, spor ve tıp haberlerinde sık görülür; bir buluşun, bir ortaklığın ya da bir kararın geniş yankı uyandırdığından söz eden tümceler bu kullanımın ne kadar yerleşik olduğunu gösterir.
Canlı geçiş
77474
Milyon başına
14.0148
Tanıklı cümle
75561
Belge yayılımı
2913

Bağlam

Oyunun alışılmadık yapısı, oyuncular arasında güçlü bir yankı uyandırmış gibi görünüyor.
Cuma günkü kapanış verilerine göre toplam değeri yaklaşık 10, 5 milyar doları bulan bu devasa bağış, teknoloji ve finans dünyasında geniş yankı uyandırdı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, yankı sözcüğünün mecaz anlamını fizik anlamıyla karşılaştırır, iki anlamın ortak yapısını gösterir ve yankılanmak fiilini, Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kaydını ve derlemdeki kullanımı tanıtır.

Sınırlılık: Mecaz anlamın Türkçede ilk ne zaman kullanıldığı bu yanıtta tarihlendirilmemiştir. Yankı için etimoloji kartı bulunmamaktadır; Osmanlı sözlüğündeki keder ve hararet anlamları ayrıca incelenmemiştir.

Maddebaşı Okul sözlükleri alev Bir ilkokul öğrencisi ile bir lise öğrencisi aynı alevi neden farklı tanımlarla öğrenir? Eklendi:

Bitigçi Okul Sözlükleri tanımı öğrencinin bildikleriyle kurar. İlkokul tanımı gözleme, ortaokul tanımı maddenin hâllerine, lise tanımı ise yanma tepkimesine dayanır; aynı kavram, öğrencinin bilgisi arttıkça genişler.

Okul Sözlükleri her anlamı ilkokul, ortaokul ve lise düzeyleri için ayrı ayrı tanımlar. Alev maddesi, bu düzenin nasıl işlediğini neredeyse bir ders planı gibi gösterir. İlkokul tanımı gözlemle başlar: alev, yanan bir şeyden yükselen sıcak ve ışıklı bölümdür. Çocuk alevi gördüğü ve sıcaklığını hissettiği hâliyle tanır. Ortaokul tanımı maddenin hâllerini bilen bir okura seslenir ve alevi, yanma sırasında görülen, ışık yayan sıcak gaz bölgesi olarak verir. Lise tanımı kimyaya geçer: alev, yanma tepkimesinin sürdüğü, sıcak gazların görünür ışık yaydığı bölgedir. Üç tanım birbiriyle çelişmez; her biri öncekinin üstüne bir katman ekler. Sözlük her düzey için bir öğrenme hedefi de yazar. İlkokulda öğrenciden sözcüğün temel özelliğini gündelik bir örnekle açıklaması beklenir. Ortaokulda aynı anlamı başka bir tümcede kullanıp bağlamla ilişkisini kurması istenir. Lisede beklenen, ayırt edici özellikleri belirleyip kullanımı gerekçelendirmektir. Aynı merdiven ateş maddesinde de görülür. İlkokulda ateş, bir şey yanarken ortaya çıkan sıcaklık ve ışıktır; ortaokulda ısı, ışık ve alev bütünüdür; lisede ise yanıcı maddenin hızlı tepkimesiyle gözlenen yanma olayıdır. Genel sözlük alevin ilk anlamını yanan maddelerin ya da gazların türlü biçimlerdeki ışıklı uzantısı olarak verir ve alaz, yalım, yalaz gibi eş anlamlılarını sıralar. Okul sözlüğü bu eş anlamlıları bir yana bırakır, kavramı yaşa göre büyütür. Derlemdeki haber tümcelerinde sözcük çoğunlukla alev almak öbeğiyle, bir yangının başladığı anı anlatır.
Canlı geçiş
151372
Milyon başına
27.3827
Tanıklı cümle
133503
Belge yayılımı
3335

Bağlam

Hurda toplamak için kullanılan üç tekerlekli motosiklet, seyir halindeyken henüz belirlenemeyen nedenle alev aldı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, alev maddesinin Bitigçi Okul Sözlükleri'ndeki üç düzey tanımını ve öğrenme hedeflerini karşılaştırır, aynı düzeni ateş maddesiyle gösterir.

Sınırlılık: Düzey tanımları okul sözlüğünün yayımlanmış sürümünü yansıtır; sözlük güncellendikçe değişebilir. Okul sözlüğünün tanımları genel sözlüğün tanımlarının yerine geçmez.

Maddebaşı Çok anlamlılık ocak Ocak sözcüğü ateş yerinden maden ocağına ve yılın ilk ayına nasıl uzanır? Eklendi:

Bitigçi bu kullanımların hepsini tek bir ocak maddesinde toplar. Sözcüğün çekirdeğinde ateşin yandığı yer vardır; anlamlar oradan pişirme aracına, cevher çıkarılan yere, insan topluluklarına ve soya yayılır. Yılın ilk ayı da aynı maddenin anlamları arasında sayılır.

Ocak, Bitigçi'de on üç anlamı olan tek bir maddedir. Sözlük, aynı yazılışı paylaşan ayrı sözcüklerde yaptığı gibi bu anlamları farklı maddelere bölmez; hepsini bir başlık altında sıralar. Sıralama, bir evin içinden dışarıya doğru okunabilir. İlk anlam, ateş yakmaya yarayan ve pişirme, ısıtma ya da ısınma için kullanılan yerdir. Ardından şömineye gönderen anlam ile üzerine ya da içine konan şeyi ısıtan, pişiren, eriten araç gelir. Bugünün mutfağındaki gazlı ocak, elektrikli ocak ve set üstü ocak bu anlamın birleşikleridir. Kahvelerde ve kuruluşlarda çayın, kahvenin hazırlandığı köşe de ocak adını taşır. Sonra sözcük evden çıkar. Yer üstünde ya da yer altında cevher çıkarılan yer maden ocağı ve taş ocağıdır; bahçede fide dikmek için kenarı yükseltilip ortası çukur bırakılan yer de ocaktır. Sözlük, toprak altındaki su kanallarının yüzeye açılan kapaklı deliğini de bu maddeye bağlar. Anlamların bir bölümü insanlara uzanır. Aynı amacı paylaşanların toplandığı kuruluş, Yeniçeri örgütünü oluşturan ortalardan her biri ve aynı ev çevresinde yaşayıp ortak bir geçmişi paylaşan aile ya da soy topluluğu bunlardandır. Ağızlarda, el verme yoluyla aktarılan bilgiyle belirli bir hastalığı iyileştirdiğine inanılan aileye de ocak denir. Bir şeyin en çok bulunduğu ya da yapıldığı yer anlamı, fesat ocakları gibi anlatımları karşılar. Yılın birinci ayı da bu maddenin anlamlarındandır; sözlük onun eski adlarını ikinci kânun, son kânun ve kânunusani olarak verir. Derlem bu genişliği tek tek gösterir: kulübelerden sızan ocak ateşinin ışığı, kömür havzalarındaki maden ocakları ve ocak ayında yapılan maaş artışları aynı sayımın içindedir.
Canlı geçiş
302329
Milyon başına
54.6903
Tanıklı cümle
840743
Belge yayılımı
5929

Bağlam

Uzakta, kulübelerin birinde ocak ateşinin ışığı çit duvarlardan dışarı sızıyordu.
Kömür havzalarında bulunan maden ocakları, yabancı şirketler tarafından kiralanmış ve işletilmiştir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, ocak maddesinin on üç anlamını evden maden ocağına, insan topluluklarından ay adına uzanan bir sırayla tanıtır ve derlemdeki örneklerle gösterir.

Sınırlılık: Sıklık sayımı ocağın anlamlarını ayırmaz; ay adı, ateş yeri ve maden ocağı aynı toplamdadır. Ay adının ocak sözcüğüyle tarihsel bağı sözlükte açıklanmadığı için yanıtta ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Tanım Bitigçi'ye yeni eklenen bal sirkesi Bal sirkesindeki sirke, bit sirkesindeki sirkeyle aynı sözcük müdür? Eklendi:

Hayır. Bitigçi'de iki ayrı sirke vardır: ekşi çeşni olan sirke Farsça kökenlidir, bit sirkesindeki sirke ise saç teline yapışan, bitin gelişmesini sağlayan küçük oval taneciktir. Yeni eklenen bal sirkesi ilk aileye girer: nektarın sulandırılıp mayalandırılmasıyla hazırlanan, asetik asit içeren ekşi çeşni.

İncelenen Bitigçi tanımı
Kovanda olgunlaşmış nektarın sulandırılıp mayalandırılmasıyla hazırlanan, asetik asit içeren ekşi çeşni.
Bal sirkesi, Bitigçi'ye yeni eklenen bir gıda terimidir. Sözlük onu kovanda olgunlaşmış nektarın sulandırılıp mayalandırılmasıyla hazırlanan, asetik asit içeren ekşi çeşni olarak tanımlar. Öbeğin ikinci parçası sözlükte iki ayrı maddeye karşılık gelir. Birinci sirke Farsça sirke kaydıyla yer alır: salatalara ve yemeklere ekşilik vermek için kullanılan ekşimiş üzüm, elma, limon gibi meyvelerin suyu. Sözlük bu sirkenin ailesini ayrıntılı biçimde kaydeder. Elma sirkesi ve üzüm sirkesi, meyve özündeki şekerin önce alkole, ardından asetik aside dönüşmesiyle oluşur; yine yeni eklenen gül sirkesi gül yapraklarıyla aromalandırılmış ekşi sıvıdır. Sirke ruhu doğrudan asetik aside gönderilir, sirke sineği ise laboratuvarlarda model olarak kullanılan küçük Drosophila türünü anlatır. İkinci sirke için sözlükte köken kaydı yoktur ve anlamı bambaşkadır: saç tellerine sıkıca yapışmış, bitin gelişmesini sağlayan küçük oval tanecik. Bit sirkesi birleşiği bu maddeye bağlanır. İki sözcük yalnız yazılışta buluşur. Bal sirkesi ise iki mutfak sözcüğünü birleştirir ve aynı anda iki tadı bir araya getirir: tatlının en bilinen adı, mayalanma sonucunda ekşi bir çeşniye dönüşür. Derlem terimin üreticilerin ve mutfak yazılarının dilinde yaşadığını gösterir: bir üretici bal sirkesinin satışını on beş on altı yıldır yaptığını anlatır, bir yazı da elma, çilek, enginar ve gül sirkeleri arasında bal sirkesini öne çıkarır. Sözcüğün sözlüğe alınması, bu anlamın düzenli kullanıldığının tanımlanabilirlik incelemesiyle doğrulanmasına dayanır.
İncelenen kanıt geçişi
69
Milyon başına
0.0125
Tanıklı cümle
69
Belge yayılımı
3
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Bal sirkesinin de satışını 15-16 senedir yapıyoruz.
Elma, çilek, enginar, inanamayacağınız kadar güzel kokusuyla gül, tam salatalarda kullanmalık reyhan ve ona haklı ününü getiren bal sirkesi.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, bal sirkesi maddesinin anlamını açıklar, sirke yazılışlı iki maddeyi köken ve anlamlarıyla ayırır ve sirke ailesinin öbür üyelerini gösterir.

Sınırlılık: Yanıt sirke üretiminin teknik ayrıntılarını ve sağlık etkilerini ele almaz. Sıklık sayımı bal ile sirkenin birlikte geçtiği balla sirke gibi anlatımları da içerir.

Anlam / Tanım Tanım lokma Lokma takımındaki lokmanın yemekle ne ilgisi vardır? Eklendi:

Sözlük bu bağı açıklamaz, ama ad büyük olasılıkla biçim benzerliğinden gelir. Bitigçi lokmanın teknik anlamını, somun ya da cıvata başını içine alıp bir kol yardımıyla döndüren değiştirilebilir metal yuva olarak verir; tek seferde ağza alınan küçük parça gibi, bu yuva da kolun ucuna takılan küçük, tıkız bir parçadır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Somun veya cıvata başını içine alıp bir kol yardımıyla döndürerek gevşeten ya da sabitleyen değiştirilebilir metal yuva; ilgili: → anahtar.
Lokma, Bitigçi'de Arapça luḳme kaydıyla yer alır ve beş anlam taşır. İlki mutfağındır: çiğnemek ya da yutmak üzere tek seferde ağza alınan yemek miktarı. İkincisi lokma tatlısına gönderilir; sözlük bu tatlıyı mayalı hamurdan kızartılmış, şerbeti içine çeken gözenekli minik ikramlık olarak tanımlar. Dördüncü anlam genel olarak yemeğe, beşincisi mecazla paylaşılmak ya da ele geçirilmek istenen ve çoğu kez hak edilmemiş sayılan kazanca gönderilir. Üçüncü anlam ise atölyeye aittir: somun ya da cıvata başını içine alıp bir kol yardımıyla döndürerek gevşeten ya da sabitleyen değiştirilebilir metal yuva. Sözlükte bu yuvanın kullanıldığı araç da ayrı bir maddedir. Lokma anahtar, ucu farklı ölçülerdeki çokgen somun başlarına geçirilebilen, döndürme koluyla kullanılan ve bağlantı elemanını çevresinden kavrayan anahtardır. Bir somunu çevresinden saran bu küçük parçanın adı, ağza alınan küçük parçanın adıyla aynıdır; aradaki bağı sözlük açıklamaz, ama iki nesnenin de küçük, tıkız ve tek parça olması benzetmeyi kolay anlaşılır kılar. Derlemde bu teknik anlam en çok lokma takımı anlatımıyla yaşar ve özellikle bisiklet ve araç bakımı yazılarında görülür. Bir pedalın göbeğindeki vidaları sıkmak için lokma takımı gerekir; bir ayna kolunu çıkarmak için içindeki vida lokma takımının uygun anahtarıyla sökülür; tamirhanelerde büyük anahtarlar ve lokma takımlarıyla uğraşılır. Böylece aynı sözcük sofrada bir ısırığı, atölyede bir alet parçasını adlandırır.
Canlı geçiş
36457
Milyon başına
6.595
Tanıklı cümle
33780
Belge yayılımı
8742

Bağlam

Bisikletin sol tarafındaki ayna kolu çıkarmak için önce içindeki vidayı lokma takımının uygun anahtarı ile söküyoruz.
Hatta birkaç araç tamirhanesinde de büyük anahtarlar ve lokma takımlarıyla uğraştık tamirci dostlarla.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, lokma sözcüğünün teknik anlamını lokma anahtar maddesiyle birlikte açıklar ve mutfaktaki anlamlarıyla ilişkisini derlemdeki lokma takımı örnekleriyle gösterir.

Sınırlılık: Teknik anlamın oluşumu sözlükte açıklanmaz; biçim benzerliği yanıtın yorumudur. Sıklık sayımı lokmanın anlamlarını birbirinden ayıramaz.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı bir Bir güzel yıkamak derken bir neden sayı bildirmez? Eklendi:

Çünkü burada bir, ardından gelen sözcüğün anlamını güçlendirir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına gelen bir, onun anlamını pekiştirir. Bir güzel yıkamak, iyice ve özenle yıkamaktır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Sıfat, isim veya zarf olan bir kelimenin başına geldiğinde kelimenin anlamını güçlendirir
Bir sözcüğü Bitigçi'de on bir anlamla yer alır ve bunların yalnız birkaçı sayıyla ilgilidir. Sayıların ilki olan bir, bu sayıyı gösteren 1 ve I rakamları ve bu sayı kadar olan anlamları sözcüğün sayısal yüzünü oluşturur. Öbür anlamlar sayıdan giderek uzaklaşır: herhangi bir varlığı belirsiz olarak gösteren bir, birbirine eşit ve benzer olanı anlatan bir, ortaklaşa olanı anlatan bir. Son anlam ise sayıyla bütünüyle ilgisizdir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına geldiğinde onun anlamını güçlendirir. Bir güzel yıkamak bu kullanımın en tanıdık örneğidir. Burada kaç kez yıkandığı sayılmaz; yıkamanın ne kadar iyi yapıldığı vurgulanır. Derlemdeki tümceler bu vurgunun özenle ve tamlıkla ilgili olduğunu gösterir: bir anne ceketi bir güzel yıkar, sonra komşudan alınan ütüyle bir güzel ütüler; bir yemek tarifinde bulgur bir güzel yıkandıktan sonra süzülür. Aynı yapı başka sözcüklerle de kurulur: bir hoş olmak, bir tuhaf bakmak, bir iyi dinlemek. Bu anlatımlarda bir, ardından gelen sözcüğün etkisini artırır ve konuşmaya canlı bir anlatım katar. Kimi zaman da yaşanan duygunun tam adlandırılamadığını sezdirir: bir tuhaf oldum diyen kişi, ne hissettiğini tam söyleyemediğini de söylemiş olur. Sözcüğün sayı anlamıyla bu kullanımı arasında bir bağ aranabilir; konuşan, eylemi tek ve bütün bir iş olarak öne çıkarıyor gibidir. Ama sözlük iki anlam arasında açık bir bağ kurmaz ve bu okuma bir yorum olarak kalır.
Canlı geçiş
86657319
Milyon başına
15676.0312
Tanıklı cümle
69846503
Belge yayılımı
8536

Bağlam

Anam, bu ceketi bir güzel yıkadı; komşudan aldığımız ütüyle bir güzel ütüledi.
Bulguru bir güzel yıkadıktan sonra süzüp malzemenin içine ekliyorum.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, bir sözcüğünün anlamı güçlendiren kullanımını sayı ve belirsizlik anlamlarından ayırır ve derlemdeki örneklerle açıklar.

Sınırlılık: Yanıt pekiştirme kullanımının söyleyişteki vurgu farklarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır. Sıklık sayımı bir sözcüğünün anlamlarını ayıramaz.

Maddebaşı Sözcük yaşam eğrisi kaset Kasetin yaşam eğrisindeki ilk dönem, sözcüğün Türkçeye girdiği yılı mı gösterir? Eklendi:

Hayır. İlk dönem, sözcüğün derlemdeki tarihli kaynaklar arasında görüldüğü en eski yayın yılıdır; sözcüğün dile giriş tarihi değil, derlemin o yıllara ait kapsamının bir sonucudur.

Yaşam eğrisi, bir sözcüğün geçtiği tümceleri kaynakların yayın yılına göre dizer ve ilk dönem olarak bu tarihli kaynakların en eskisini gösterir. Derlem, eski yıllardan çok daha az metin içerir; bu nedenle bir sözcüğün ilk kaydı, gerçekte kullanılmaya başladığı tarihten sonraya düşebilir. Kaset örneğinde eğri, ses ve görüntü kaydının bant üzerinde saklandığı kutuların yaygın olduğu dönemleri ve sonraki yılları birlikte gösterir. Bugünkü geçişlerin önemli bir bölümü müzik arşivlerini, anıları, eski kayıtların sayısallaştırılmasını ya da geçmişe özlemi konu alan metinlerden gelebilir. Bu yüzden eğri, sözcüğün yaşadığı dönemleri gösteren bir okuma aracıdır; doğum tarihi ya da kesin bir kullanım ölçümü değildir.
Canlı geçiş
31214
Milyon başına
5.6465
Tanıklı cümle
28744
Belge yayılımı
4393
Yaşam eğrisi: 1971–2026 · yükselen

Bağlam

Dünyaya gözlerini merdaneli çamaşır makinesi, transistörlü radyo, kaset çalar ve pikapla açan X nesli sakinleri pek çok dönüşüm yaşamıştır.
Sonunda olan olmuş, bant kaset çalara dolanmış ve çalınmaz hale gelmiş.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, sözcük yaşam eğrisindeki ilk dönemin ne anlama geldiğini kaset örneği üzerinden açıklar.

Sınırlılık: Kart dönem başına toplam derlem büyüklüğüne bölünmüş oran göstermez; tarihsiz kaynaklar ilk ve son dönem hesabına katılmaz.