Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
Tarihler ve sıralama
Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.
Arama ve süzgeçler
Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.
Yazım düzeni
Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.
20 soru ve yanıt
Süzgeçleri temizleMaddebaşı Eş yazım set Ovadaki toprak set ile voleybol maçının ilk seti arasında kaç ayrı köken yatar? Eklendi:
İki köken yatar. Etimoloji kartlarına göre toprağı ya da suyu tutan set Arapça sadd ‘kapama, engel, bent’ sözünden, maçın bölümü olan set ise İngilizce set sözünden gelir.
Bağlam
Sahayı çevreleyen toprak set kurumuş, kar büyük ölçüde erimişti.
Bir ara farkı 12 sayıya kadar (19-7) çıkaran milliler, 24 dakika süren ilk seti 25-16 kazandı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, toprak tutan set ile maçın bölümü olan setin ayrı kökenlerini etimoloji kartlarıyla açıklar; Osmanlıca sedd biçimini, eski tamlamaları ve İngilizce sözün Türkçeye giriş sırasını gösterir.
Sınırlılık: Birinci sözün teknik alanlardaki öbür kullanımları ve seki ile ilişkisi bu yanıtta ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Bedenin adları oluk Beyin kabuğundaki oluklardan ne akar? Eklendi:
Hiçbir şey; ad biçimden gelir. Bitigçi anatomide oluk sözünü, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü diye tanımlar; söz suyun aktığı açık borunun biçimini beynin yüzeyine taşır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, oluğun beyin kabuğundaki anlamını Bitigçi tanımlarıyla su borusu ve yiv anlamlarına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, ağızdaki anlamları ve derlemdeki teknik kullanımları gösterir.
Sınırlılık: Oluk için etimoloji kartı yoktur; anatomi teriminin hangi dildeki terimin karşılığı olarak benimsendiği bu yanıtta araştırılmamıştır.
Maddebaşı Çok anlamlılık bent Barajdaki bent ile kanun maddesindeki bent hangi ipte buluşur? Eklendi:
Bağ ipinde. Bitigçi bent sözünü Farsça bend kökenli verir ve eskimiş anlamıyla → bağ diye gönderir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de bend için önce ‘bağ, yular’, ardından baraj ve kanun maddesi anlamlarını sıralar.
Bağlam
Edkû ile Ebûkīr göllerini dar bir arazi ve sağlamlaştırılmış bir su bendi birbirinden ayırmaktaydı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, bendin su seti, kanun maddesi ve şiir bölümü anlamlarını Farsça bağ anlamı çevresinde Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla birleştirir; ağızdaki Türkçe karşılığı ve derlemdeki hukuk ağırlığını gösterir.
Sınırlılık: Bent için etimoloji kartı yoktur; Farsça sözün daha eski kökeni ve Osmanlı sözlüğündeki Arapça eş yazımlı bend ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Anlam genişlemesi manşet Voleybolda manşet pası veren oyuncu topu gömleğinin neresine yakın bir yerle karşılar? Eklendi:
Kol ağzına yakın ön kollarla. Bitigçi manşet maddesinde önce bileği çevreleyen, kol ağzını toparlayan kumaş bandı, sonra haberdeki ana başlığı ve en son voleybolda topu ön kollarla karşılama hareketini verir.
Bağlam
Manşet pas, voleybolda temel savunma tekniğidir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, manşetin kumaş, haber ve voleybol anlamlarını Bitigçi tanımlarıyla birlikte okur; derlemdeki haber, ekonomi ve tıp kullanımlarını gösterir.
Sınırlılık: Manşet için etimoloji kartı yoktur. Voleybol anlamının kol ağzı anlamından gelişip gelişmediği kaynaklarla sınanmamıştır, yanıttaki bağ bir yorumdur.
Maddebaşı Alıntı katmanları çapa Toprağı gevşeten çapa ile gemiyi yerinde tutan çıpa akraba sayılabilir mi? Eklendi:
Soy bakımından hayır, yol bakımından evet. Kaynaklara göre ikisi de İtalyancadan gelmiştir, ama ayrı sözlerden: tarım gereci çapa İtalyanca zappa, gemi demiri çıpa ise İtalyanca ceppo ile açıklanır.
Bağlam
Ancak ülkemizde nohudun sıraya ekimi yaygın olmaması nedeniyle bu işlem genellikle el çapası ya da el ile yolma şeklinde yapılmaktadır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, çapa ile çıpa sözcüklerinin ayrı İtalyanca kaynaklarını etimoloji kartı ve köken kaydıyla açıklar; ağızlardaki eş yazımlı çapa sözlerini ve çıpanın ekonomi anlamını gösterir.
Sınırlılık: Sözlerin Türkçeye hangi aracı dil ve dönem üzerinden girdiği kaynaklarda kesin olarak kurulmamıştır. Ağızlardaki eş yazımlı çapa sözlerinin kökenleri bu yanıtta araştırılmamıştır.
Maddebaşı Bedenin adları davul Kulağımızın içindeki zara bir zamanlar hangi çalgının adı verilirdi? Eklendi:
Davulun: Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ne göre tabl hem ‘davul’ hem de ‘kulakta ses aksettiren zar’ demekti. Bugünkü davul da köken kaydında Arapça ṭabl sözüne bağlanır.
Bağlam
Gelinin bineceği binek özenle süslenir, kafile yola davul zurna eşliğinde çıkar.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, davul sözcüğünün Arapça ṭabl kökenini köken kaydıyla, eski tabl sözünün ‘kulak zarı’ anlamını Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ile açıklar; derlemdeki davul zurna öbeğini sözlük tanımıyla gösterir.
Sınırlılık: Kulak zarının tabl diye adlandırılmasının hangi tıp geleneğinden geldiği bu yanıtta araştırılmamıştır; davul için etimoloji kartı bulunmamaktadır.
Maddebaşı Atasözündeki iz yen Kol kırılır yen içinde atasözündeki yen, gömleğimizin neresidir ve bugün başka nerede yaşar? Eklendi:
Yen, giysinin omuzdan bileğe uzanan ve kolu örten bölümüdür; yani kolun kumaşı. Söz bugün en çok bu atasözünde ve kolunun yeniyle söyleyişinde yaşar; derlemde aynı yazılışa çoğunlukla Japonya'nın para birimi olarak rastlanır.
Bağlam
Kolunun yeniyle alnındaki terleri şöyle bir kuruladı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, yen sözcüğünün giysi kolu anlamını sözlük tanımı, Tarihsel Derlem tanıkları ve ağız sözlüğüyle açıklar; sözün bugün atasözünde ve kolunun yeniyle söyleyişinde yaşadığını eş kullanım ölçüleriyle gösterir.
Sınırlılık: Atasözünün anlamı Bitigçi'de ayrı bir madde olarak bulunmadığından yanıt onu genel kullanımıyla açıklar. Yen için etimoloji kartı bulunmamaktadır.
Maddebaşı Eş kullanım ilik Kemiği ve gömleği aynı beyitte buluşturan bir Kıpçak şairi, ilik hakkında bize ne söyler? Eklendi:
Türkçede iki ayrı ilik bulunduğunu hatırlatır: biri düğmenin geçtiği yarık, öteki kemiğin içindeki yumuşak doku. On dördüncü yüzyıla ait Kıpçakça Gülistan çevirisindeki beyit, kemiğin içindeki iliği ve gömleğin içindeki insanı art arda iki dizede anar.
Bağlam
Okudukça soruların açıldığı ve zihinde yeni sorular uyandıran bu eser, felsefenin bir sorgulama etkinliği olduğunu da insana iliklerine kadar hissettirmektedir.
Programcı düğmelerini ilikledi, en uysal yüzüyle âmirlerinin odasına girdi.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, ilik sözcüğünün düğme deliği ve kemik iliği anlamlarını iki ayrı madde olarak ele alır; derlemdeki ağırlığı eş kullanım ölçüleriyle, iki sözün buluştuğu tarihsel beyti Tarihsel Derlem tanığıyla gösterir.
Sınırlılık: İki ilik sözünün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; ilik için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Beytin tam yorumu kaynak metnin bağlamına bağlıdır.
Anlam / Tanım Anlam kayması huzur Huzura kabul edilmek ile huzur bulmak arasında nasıl bir yol vardır? Eklendi: · Güncellendi:
İkisi aynı sözün iki durağıdır. Huzur Arapça ḥuḍūr ‘hazır bulunma’ sözünden gelir; Tietze'ye göre söz önce yüksek bir kişinin önünde bulunmayı anlatmış, sükûnet ve rahatlık anlamı bundan gelişmiştir. Bitigçi bu ilk çizgiyi yüksek konumdaki kimseye yüz yüze hitap edilen ortam anlamıyla korur.
Bağlam
Bugün burada milyonlarca taraftarımızın ve siz seyircilerimizin huzurunda, daha önce yüreklere atılmış bir imzayı kağıda dökmek istiyoruz.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, huzur sözcüğünün ‘yüksek kişinin önü’ anlamını ‘rahatlık’ anlamıyla ilişkilendirir; Arapça ‘hazır bulunma’ kökenini, eski metinlerdeki köprüyü ve saraydaki kullanımı etimoloji kartı, Osmanlı sözlükleri ve derlem tümcesiyle anlatır.
Sınırlılık: Büyük birinin önünde bulunmanın dinginlikle ilişkilendirilmesine ilişkin açıklama eski tanıklara dayanan bir yorumdur. Saraydaki kullanımın ne zaman başladığı bu yanıtta incelenmemiştir.
Maddebaşı Tarihsel söz varlığı duymak Duymak önce işitmeyi mi, yoksa bir şeyi fark etmeyi mi anlatıyordu? Eklendi: · Güncellendi:
Fark etmeyi. Etimoloji kartına göre fiil Ortak Türkçe *tuy- ‘algılamak, fark etmek’ biçimine dayanır ve Tonyukuk Yazıtı'nda düşmanın Türk ordusunu fark etmediği anlatılırken tuymadı diye geçer. İşitmek, koku almak ve hissetmek anlamları Anadolu metinlerinde on üçüncü yüzyıldan beri görülür.
Bağlam
Burnunuzla toprağın ve topraktan fışkıran çiçeklerin kokusunu duyun.
Örneğin hastanede olmaktan korkan bir çocuk hastanede kullanılan dezenfektan veya tentürdiyot kokusunu duyduğunda aynı şekilde korkabilir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, duymak fiilinin ‘fark etmek’ anlamından işitme ve hissetmeye uzanan yolunu etimoloji kartındaki tanıklarla izler ve fiilin ses değişimini Türk dillerindeki biçimlerle gösterir.
Sınırlılık: Anlamların sırası tanıklara dayanır; kartın da belirttiği gibi hissetmek anlamının eski metinlerde seçilmemesi onun sonradan geliştiğini kesin olarak göstermez. Fiilin Moğolca karşılıklarla bağı kuramsal bir görüştür.
Anlam / Tanım Tanım neşe Bir kadeh şaraptan sonra gelen neşe sözlükte ayrı bir anlam olarak yer alır mı? Eklendi:
Alır. Bitigçi neşenin ikinci anlamını, içki içmenin ardından ağır sarhoşluk başlamadan duyulan rahatlık ve hoşluk diye tanımlar ve çakırkeyiflik maddesine bağlar. Keyif sözünün de esriklik anlamı vardır; sevinci anlatan sözler bu noktada sarhoşlukla komşudur.
Bağlam
Doktor, sarhoşluğu üçe ayırır ve çakırkeyif, sarhoş, ölür gibi sarhoş olmak üzere üç farklı sarhoşluk olduğundan bahseder.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, neşe sözcüğünün içkiyle ilgili anlamını sözlük tanımı ve çakırkeyiflik maddesiyle açıklar; keyif ve hayran sözlerinin sarhoşlukla ilgili anlamlarını gösterir ve sözün bugünkü eş kullanımlarını tanıtır.
Sınırlılık: Neşe için etimoloji kartı bulunmamaktadır; neşve ile neş'e arasındaki köken ilişkisi bu yanıtta incelenmemiştir. Hayranın ‘afyon sarhoşu’ anlamı yalnız Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü'ne dayanır.
Maddebaşı Eş kullanım stres Bir hücre de stres yaşar mı? Eklendi:
Yaşar. Bitigçi stresi canlının dengesini zorlayan etkenler karşısında ortaya çıkan bedensel ya da ruhsal gerilim ve uyum tepkileri bütünü diye tanımlar; tanım insanla sınırlı değildir. Derlemde sözün en güçlü eşlerinden biri oksidatif strestir; bitki biliminde de kuraklık stresinden söz edilir.
Bağlam
Kuraklık stresi üretimi ve verimliliği sınırlayan en belirgin abiyotik streslerden biridir.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, stres sözcüğünün sözlük tanımındaki geniş canlı kavramını açıklar, Karaağaç'ın bedensel ve ruhsal anlam ayrımını aktarır ve sözün hücre ve bitki biliminde de kullanıldığını derlem eş kullanımlarıyla gösterir.
Sınırlılık: Eş kullanım gücü ve kaynak dağılımı derlemin bileşimine bağlıdır. Sözün Türkçeye hangi alan aracılığıyla girdiği kaynaklarda belgelenmemiştir.
Maddebaşı Köken telefon Osmanlı sözlükçüsünün önerdiği adlar tutsaydı bugün telefona ne diyor olurduk? Eklendi:
Belki dûr-şinev, belki nâkil-i sadâ. Kâmûs-ı Türkî telefonu yeni bir buluş olarak tanıtırken bu iki karşılığı anar; Bitigçi açıklamasına göre biri Farsça kuruluşuyla ‘uzaktan işiten’, öbürü Arapça kuruluşuyla ‘ses taşıyan’ demektir. Sonunda Fransızca téléphone'dan alınan ad yerleşti.
Bağlam
Telefonun icadı ve uzun mesafelerle anında iletişim kurabilmesi, iletişim hakkındaki düşünce tarzımızı değiştirdi.
Bildiğimiz kadarıyla bizler; daha yüksek bir zeka geliştiren, giysiler giyen, besinini pişiren, akıllı telefonlar icat eden ve sonra da şifresini unuttuğu için telefonunu kullanamayan tek canlı türüyüz.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, telefon sözünün kökenini etimoloji kartıyla verir, Kâmûs-ı Türkî'nin anduğu Osmanlıca karşılıkları tanıtır ve yerleşen adın derlemdeki eş kullanımlarla nasıl genişlediğini gösterir.
Sınırlılık: Dûr-şinev ve nâkil-i sadâ karşılıklarının Osmanlı metinlerinde ne ölçüde kullanıldığı incelenmemiştir; anlamlarının çözümlemesi Bitigçi açıklamasıdır. Yanıttaki varsayımsal adlandırma bir yorumdur.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı yankı Bir kitabın büyük yankı uyandırması, sesin geri dönmesiyle nasıl ilişkilidir? Eklendi:
Mecaz yoluyla. Bitigçi yankıya iki anlam verir: fizikte ses dalgalarının bir yüzeyden geri gelerek ayrı bir tekrar gibi işitilmesi, mecazda da yaşanan bir gelişmenin çevrede ilgi, değerlendirme ve karşılık bulması. Mecaz anlam sesin yerine olayı, duvarın yerine toplumu koyar.
Bağlam
Oyunun alışılmadık yapısı, oyuncular arasında güçlü bir yankı uyandırmış gibi görünüyor.
Cuma günkü kapanış verilerine göre toplam değeri yaklaşık 10, 5 milyar doları bulan bu devasa bağış, teknoloji ve finans dünyasında geniş yankı uyandırdı.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, yankı sözcüğünün mecaz anlamını fizik anlamıyla karşılaştırır, iki anlamın ortak yapısını gösterir ve yankılanmak fiilini, Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kaydını ve derlemdeki kullanımı tanıtır.
Sınırlılık: Mecaz anlamın Türkçede ilk ne zaman kullanıldığı bu yanıtta tarihlendirilmemiştir. Yankı için etimoloji kartı bulunmamaktadır; Osmanlı sözlüğündeki keder ve hararet anlamları ayrıca incelenmemiştir.
Maddebaşı Okul sözlükleri alev Bir ilkokul öğrencisi ile bir lise öğrencisi aynı alevi neden farklı tanımlarla öğrenir? Eklendi:
Bitigçi Okul Sözlükleri tanımı öğrencinin bildikleriyle kurar. İlkokul tanımı gözleme, ortaokul tanımı maddenin hâllerine, lise tanımı ise yanma tepkimesine dayanır; aynı kavram, öğrencinin bilgisi arttıkça genişler.
Bağlam
Hurda toplamak için kullanılan üç tekerlekli motosiklet, seyir halindeyken henüz belirlenemeyen nedenle alev aldı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, alev maddesinin Bitigçi Okul Sözlükleri'ndeki üç düzey tanımını ve öğrenme hedeflerini karşılaştırır, aynı düzeni ateş maddesiyle gösterir.
Sınırlılık: Düzey tanımları okul sözlüğünün yayımlanmış sürümünü yansıtır; sözlük güncellendikçe değişebilir. Okul sözlüğünün tanımları genel sözlüğün tanımlarının yerine geçmez.
Maddebaşı Çok anlamlılık ocak Ocak sözcüğü ateş yerinden maden ocağına ve yılın ilk ayına nasıl uzanır? Eklendi:
Bitigçi bu kullanımların hepsini tek bir ocak maddesinde toplar. Sözcüğün çekirdeğinde ateşin yandığı yer vardır; anlamlar oradan pişirme aracına, cevher çıkarılan yere, insan topluluklarına ve soya yayılır. Yılın ilk ayı da aynı maddenin anlamları arasında sayılır.
Bağlam
Uzakta, kulübelerin birinde ocak ateşinin ışığı çit duvarlardan dışarı sızıyordu.
Kömür havzalarında bulunan maden ocakları, yabancı şirketler tarafından kiralanmış ve işletilmiştir.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, ocak maddesinin on üç anlamını evden maden ocağına, insan topluluklarından ay adına uzanan bir sırayla tanıtır ve derlemdeki örneklerle gösterir.
Sınırlılık: Sıklık sayımı ocağın anlamlarını ayırmaz; ay adı, ateş yeri ve maden ocağı aynı toplamdadır. Ay adının ocak sözcüğüyle tarihsel bağı sözlükte açıklanmadığı için yanıtta ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Tanım Bitigçi'ye yeni eklenen bal sirkesi Bal sirkesindeki sirke, bit sirkesindeki sirkeyle aynı sözcük müdür? Eklendi:
Hayır. Bitigçi'de iki ayrı sirke vardır: ekşi çeşni olan sirke Farsça kökenlidir, bit sirkesindeki sirke ise saç teline yapışan, bitin gelişmesini sağlayan küçük oval taneciktir. Yeni eklenen bal sirkesi ilk aileye girer: nektarın sulandırılıp mayalandırılmasıyla hazırlanan, asetik asit içeren ekşi çeşni.
Bağlam
Bal sirkesinin de satışını 15-16 senedir yapıyoruz.
Elma, çilek, enginar, inanamayacağınız kadar güzel kokusuyla gül, tam salatalarda kullanmalık reyhan ve ona haklı ününü getiren bal sirkesi.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, bal sirkesi maddesinin anlamını açıklar, sirke yazılışlı iki maddeyi köken ve anlamlarıyla ayırır ve sirke ailesinin öbür üyelerini gösterir.
Sınırlılık: Yanıt sirke üretiminin teknik ayrıntılarını ve sağlık etkilerini ele almaz. Sıklık sayımı bal ile sirkenin birlikte geçtiği balla sirke gibi anlatımları da içerir.
Anlam / Tanım Tanım lokma Lokma takımındaki lokmanın yemekle ne ilgisi vardır? Eklendi:
Sözlük bu bağı açıklamaz, ama ad büyük olasılıkla biçim benzerliğinden gelir. Bitigçi lokmanın teknik anlamını, somun ya da cıvata başını içine alıp bir kol yardımıyla döndüren değiştirilebilir metal yuva olarak verir; tek seferde ağza alınan küçük parça gibi, bu yuva da kolun ucuna takılan küçük, tıkız bir parçadır.
Bağlam
Bisikletin sol tarafındaki ayna kolu çıkarmak için önce içindeki vidayı lokma takımının uygun anahtarı ile söküyoruz.
Hatta birkaç araç tamirhanesinde de büyük anahtarlar ve lokma takımlarıyla uğraştık tamirci dostlarla.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, lokma sözcüğünün teknik anlamını lokma anahtar maddesiyle birlikte açıklar ve mutfaktaki anlamlarıyla ilişkisini derlemdeki lokma takımı örnekleriyle gösterir.
Sınırlılık: Teknik anlamın oluşumu sözlükte açıklanmaz; biçim benzerliği yanıtın yorumudur. Sıklık sayımı lokmanın anlamlarını birbirinden ayıramaz.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı bir Bir güzel yıkamak derken bir neden sayı bildirmez? Eklendi:
Çünkü burada bir, ardından gelen sözcüğün anlamını güçlendirir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına gelen bir, onun anlamını pekiştirir. Bir güzel yıkamak, iyice ve özenle yıkamaktır.
Bağlam
Anam, bu ceketi bir güzel yıkadı; komşudan aldığımız ütüyle bir güzel ütüledi.
Bulguru bir güzel yıkadıktan sonra süzüp malzemenin içine ekliyorum.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, bir sözcüğünün anlamı güçlendiren kullanımını sayı ve belirsizlik anlamlarından ayırır ve derlemdeki örneklerle açıklar.
Sınırlılık: Yanıt pekiştirme kullanımının söyleyişteki vurgu farklarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır. Sıklık sayımı bir sözcüğünün anlamlarını ayıramaz.
Maddebaşı Sözcük yaşam eğrisi kaset Kasetin yaşam eğrisindeki ilk dönem, sözcüğün Türkçeye girdiği yılı mı gösterir? Eklendi:
Hayır. İlk dönem, sözcüğün derlemdeki tarihli kaynaklar arasında görüldüğü en eski yayın yılıdır; sözcüğün dile giriş tarihi değil, derlemin o yıllara ait kapsamının bir sonucudur.
Bağlam
Dünyaya gözlerini merdaneli çamaşır makinesi, transistörlü radyo, kaset çalar ve pikapla açan X nesli sakinleri pek çok dönüşüm yaşamıştır.
Sonunda olan olmuş, bant kaset çalara dolanmış ve çalınmaz hale gelmiş.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, sözcük yaşam eğrisindeki ilk dönemin ne anlama geldiğini kaset örneği üzerinden açıklar.
Sınırlılık: Kart dönem başına toplam derlem büyüklüğüne bölünmüş oran göstermez; tarihsiz kaynaklar ilk ve son dönem hesabına katılmaz.