aç

Bitigçi Sözlük Maddesi

aç

(sıfat, zarf, isim, mecaz)
· 6 anlam
  1. 1.

    (sıfat) Midesi boşalmış, bir süredir ağzına lokma koymamış olduğundan bedeni besin isteyen, karnında kazınma, başında dönme ve dizlerinde halsizlik duyan (insan, hayvan); karnını doyurma ihtiyacı içindeki, tokun zıddı.

  2. 2.

    (sıfat) Yoksulluk, işsizlik, kıtlık, savaş ya da kuşatma yüzünden karnını doyuracak aşı, ekmeği edinemeyen, geçimini sağlayamayıp kıtlıkla yüz yüze kalmış (kişi, aile, halk, ülke); günlük rızkından yoksun bırakılmış.

  3. 3.

    (sıfat, mecaz) Elindekiyle yetinmeyip mala, paraya, güce hep daha fazlasını isteyen, kazandıkça hırsı büyüyen, başkasının payına da göz diken (kimse, tavır); hiçbir kazançla tatmin olmayan, paylaşmayı bilmeyen, tamahkâr, doyumsuz.

  4. 4.

    (sıfat, mecaz) Bir şeyin yokluğunu derinden duyduğu için ona büyük bir tutkuyla yönelen, onu elde etmek ya da tatmak için sabırsızlanan (bilgiye, sevgiye, başarıya, ilgiye, habere); bu özlemle yanıp tutuşan, ona susamış.

  5. 5.

    (zarf) Bir süredir hiçbir şey yemeden, midesi boş bir hâlde; öğün atlanmışken ya da sabah kahvaltısı yapılmadan önce, besin almaksızın (yatmak, uyumak, kalmak, çalışmak, tahlil vermek, ilaç ya da şifalı bir karışım almak).

  6. 6.
    Yeni

    (isim) Kazancı, rızkı olmadığı için karnını doyuramayan, yoksulluk içinde kıvranan insan; dinî ve ahlaki öğütlerde, yardım çağrılarında ve siyasal söylemde doyurulması, gözetilmesi beklenen yoksul kesimin üyesi.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 70

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: âç · sıfat

    Dönem anlamı

    Yemek yeme gereksinimi duyan, tokluk durumunda bulunmayan.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    (BK D38) [............. ]ti : tü[r]ük : bod(u)n : âç (e)rti : ol yılkıg : (a)l(ı)p ig(i)t(ti)m : ot(u)z (a)rtukı : tört : y(a)ş(ı)ma : og(u)z : t(e)z(i)p :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 70

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: aç

    1. güncel anlam

    Midesi boşalmış, bir süredir ağzına lokma koymamış olduğundan bedeni besin isteyen, karnında kazınma, başında dönme ve dizlerinde halsizlik duyan (insan, hayvan); karnını doyurma ihtiyacı içindeki, tokun zıddı.

    2. güncel anlam

    Yoksulluk, işsizlik, kıtlık, savaş ya da kuşatma yüzünden karnını doyuracak aşı, ekmeği edinemeyen, geçimini sağlayamayıp kıtlıkla yüz yüze kalmış (kişi, aile, halk, ülke); günlük rızkından yoksun bırakılmış.

    3. güncel anlam

    Elindekiyle yetinmeyip mala, paraya, güce hep daha fazlasını isteyen, kazandıkça hırsı büyüyen, başkasının payına da göz diken (kimse, tavır); hiçbir kazançla tatmin olmayan, paylaşmayı bilmeyen, tamahkâr, doyumsuz.

    4. güncel anlam

    Bir şeyin yokluğunu derinden duyduğu için ona büyük bir tutkuyla yönelen, onu elde etmek ya da tatmak için sabırsızlanan (bilgiye, sevgiye, başarıya, ilgiye, habere); bu özlemle yanıp tutuşan, ona susamış.

    5. güncel anlam

    Bir süredir hiçbir şey yemeden, midesi boş bir hâlde; öğün atlanmışken ya da sabah kahvaltısı yapılmadan önce, besin almaksızın (yatmak, uyumak, kalmak, çalışmak, tahlil vermek, ilaç ya da şifalı bir karışım almak).

    6. güncel anlam

    Kazancı, rızkı olmadığı için karnını doyuramayan, yoksulluk içinde kıvranan insan; dinî ve ahlaki öğütlerde, yardım çağrılarında ve siyasal söylemde doyurulması, gözetilmesi beklenen yoksul kesimin üyesi.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiâçsıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yemek yeme gereksinimi duyan, tokluk durumunda bulunmayan.

Çağdaş arama bağı: aç · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • âç (yalın biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 38. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · aç

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.