almak

Bitigçi Sözlük Maddesi

almak

(-i, nesnesiz, -den, -e, -de)
· 30 anlam
  1. 1.

    (-i) Eliyle veya kullandığı bir araçla nesneyi kavrayıp bulunduğu yerden kaldırmak.

  2. 2.

    (nesnesiz) → satın almak.

  3. 3.

    (nesnesiz) Bir yeri güç veya yetki kullanarak başkasının denetiminden çıkarıp kendi denetimine geçirmek.

  4. 4.

    (-i, -den) Bir kişiyi veya nesneyi bulunduğu yerden çıkarıp başka yere götürmek.

  5. 5.

    Giderken bir kişiyi veya eşyayı kendisiyle birlikte götürmek.

  6. 6.

    (nesnesiz) Bir kap veya yer, belirli miktarda nesnenin ya da kişinin içine sığmasına yetecek hacimde olmak.

  7. 7.

    (-e, nesnesiz) Önerilen veya sunulan şeyi geri çevirmeyip kendisine yönelmiş saymak; kabul etmek, ahzetmek.

  8. 8.

    (nesnesiz) Kendisine gönderilen haberin, belgenin veya eşyanın ulaşmasıyla onu edinmek.

  9. 9.

    (nesnesiz) Kapalı bir araç veya kap, suyu, havayı ya da ışığı dışarıdan içine sızdırmak.

  10. 10.

    (nesnesiz) Bir erkek için, bir başkasıyla evlilik bağı kurup onun eşi olmak.

  11. 11.

    (-i, nesnesiz) Sel veya rüzgâr gibi güçlü bir etki, önüne çıkan şeyi sürükleyerek bulunduğu yerden uzaklaştırmak.

  12. 12.

    (nesnesiz) Emek, yarışma veya girişim sonunda istenen sonucu, hakkı ya da ödülü elde etmek.

  13. 13.

    (nesnesiz) Ceza, zarar veya başka bir olumsuz sonuca uğramak.

  14. 14.

    (-i, nesnesiz) → kaplamak.

  15. 15.

    (-den) → kısaltmak.

  16. 16.

    (nesnesiz) → yolmak.

  17. 17.

    Bir yerde birikmiş kiri veya tozu süpürge ya da başka bir araçla temizlemek.

  18. 18.

    (-e, -i) Birinin kapalı bir yere, toplantıya veya topluluğa girmesine izin verip onu içeri katmak.

  19. 19.

    (nesnesiz) Çevredeki bir kokuyu veya yiyeceğin tadını duyularıyla fark etmek.

  20. 20.

    (-i, -de) İki nokta arasındaki yolu ilerleyerek geride bırakmak; mesafe katetmek.

  21. 21.

    (-i, -den) Başkasına ait bir nesneyi izinsiz ve gizlice kendine geçirmek; çalmak.

  22. 22.

    Hastalıklı bir organı veya dokuyu ameliyat yoluyla vücuttan çıkarmak.

  23. 23.

    (nesnesiz) Motor, verilen elektrik veya yakıtın enerjisiyle çalışmaya başlamak.

  24. 24.

    (nesnesiz) Bir kişiyi iş yerinde çalıştırmak veya görev vermek üzere seçip istihdam etmek.

  25. 25.

    (-den) Bir kişiyi sürdürdüğü görevden veya işten çekerek o konumda çalışmasını sona erdirmek.

  26. 26.

    (nesnesiz) → başlamak.

  27. 27.

    (nesnesiz) İçecekten bir yudum içmek veya yiyecekten küçük bir lokma yemek.

  28. 28.

    (nesnesiz, -den) Ürün veya hizmet karşılığında para elde ederek kazanç sağlamak.

  29. 29.

    Eklenen bir sıvı veya madde, yiyecekteki baskın tadı ya da etkinin şiddetini hafifletmek.

  30. 30.

    Yer değiştirmek.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · çok anlamlılığın sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: al-, algalı, alıp, almatın, almış, altım, altımız, alı · fiil

    Dönem anlamı

    Bir şeyi bulunduğu yerden edinmek ya da kendi denetimine geçirmek.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT D2) tört : bul(u)n : kop : y(a)gı (e)rm(i)ş : sü sül(e)p(e)n : tört : bul(u)nd(a)kı : bod(u)n(u)g : kop (a)lm(ı)ş : kop b(a)z : kılm(ı)ş : b(a)şl(ı)g(ı)g : yük(ü)nt(ü)rm(i)ş : tizl(i)g(i)g : sökürm(i)ş : ilg(e)rü :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: al- · fiil

    Dönem anlamı

    Bir şeyi bulunduğu yerden edinmek veya kendi eline geçirmek.

    çok anlamlılığın sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de nesne edinme, söz kabul etme ve abdest alma gibi somut ve kalıplaşmış kullanımlar denetlendi.

    Günümüze uzanan değişim

    Edinme anlamı ve yardımcı fiil niteliğindeki birleşimler sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: almak

    1. güncel anlam

    Eliyle veya kullandığı bir araçla nesneyi kavrayıp bulunduğu yerden kaldırmak.

    2. güncel anlam

    → satın almak

    3. güncel anlam

    Bir yeri güç veya yetki kullanarak başkasının denetiminden çıkarıp kendi denetimine geçirmek.

    4. güncel anlam

    Bir kişiyi veya nesneyi bulunduğu yerden çıkarıp başka yere götürmek.

    5. güncel anlam

    Giderken bir kişiyi veya eşyayı kendisiyle birlikte götürmek.

    6. güncel anlam

    Bir kap veya yer, belirli miktarda nesnenin ya da kişinin içine sığmasına yetecek hacimde olmak.

    7. güncel anlam

    Önerilen veya sunulan şeyi geri çevirmeyip kendisine yönelmiş saymak; kabul etmek, ahzetmek.

    8. güncel anlam

    Kendisine gönderilen haberin, belgenin veya eşyanın ulaşmasıyla onu edinmek.

    9. güncel anlam

    Kapalı bir araç veya kap, suyu, havayı ya da ışığı dışarıdan içine sızdırmak.

    10. güncel anlam

    Bir erkek için, bir başkasıyla evlilik bağı kurup onun eşi olmak.

    11. güncel anlam

    Sel veya rüzgâr gibi güçlü bir etki, önüne çıkan şeyi sürükleyerek bulunduğu yerden uzaklaştırmak.

    12. güncel anlam

    Emek, yarışma veya girişim sonunda istenen sonucu, hakkı ya da ödülü elde etmek.

    13. güncel anlam

    Ceza, zarar veya başka bir olumsuz sonuca uğramak.

    14. güncel anlam

    → kaplamak

    15. güncel anlam

    → kısaltmak

    16. güncel anlam

    → yolmak

    17. güncel anlam

    Bir yerde birikmiş kiri veya tozu süpürge ya da başka bir araçla temizlemek.

    18. güncel anlam

    Birinin kapalı bir yere, toplantıya veya topluluğa girmesine izin verip onu içeri katmak.

    19. güncel anlam

    Çevredeki bir kokuyu veya yiyeceğin tadını duyularıyla fark etmek.

    20. güncel anlam

    İki nokta arasındaki yolu ilerleyerek geride bırakmak; mesafe katetmek.

    21. güncel anlam

    Başkasına ait bir nesneyi izinsiz ve gizlice kendine geçirmek; çalmak.

    22. güncel anlam

    Hastalıklı bir organı veya dokuyu ameliyat yoluyla vücuttan çıkarmak.

    23. güncel anlam

    Motor, verilen elektrik veya yakıtın enerjisiyle çalışmaya başlamak.

    24. güncel anlam

    Bir kişiyi iş yerinde çalıştırmak veya görev vermek üzere seçip istihdam etmek.

    25. güncel anlam

    Bir kişiyi sürdürdüğü görevden veya işten çekerek o konumda çalışmasını sona erdirmek.

    26. güncel anlam

    → başlamak

    27. güncel anlam

    İçecekten bir yudum içmek veya yiyecekten küçük bir lokma yemek.

    28. güncel anlam

    Ürün veya hizmet karşılığında para elde ederek kazanç sağlamak.

    29. güncel anlam

    Eklenen bir sıvı veya madde, yiyecekteki baskın tadı ya da etkinin şiddetini hafifletmek.

    30. güncel anlam

    Yer değiştirmek

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesial-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şeyi bulunduğu yerden edinmek ya da kendi denetimine geçirmek.

Çağdaş arama bağı: almak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • algalı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır
  • alıp (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 38. satır
  • almatın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır
  • almış (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 2., 40. satırlar
  • altım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 24., 26., 27., 28., 29., 34., 38. satırlar
  • altımız (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 6. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36., 38. satırlar
  • alı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 8. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 8. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9., 10. satırlar
Eski Anadolu Türkçesial-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: al-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: al-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şeyi bulunduğu yerden edinmek veya kendi eline geçirmek.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de nesne edinme, söz kabul etme ve abdest alma gibi somut ve kalıplaşmış kullanımlar denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Edinme anlamı ve yardımcı fiil niteliğindeki birleşimler sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: almak · çok anlamlılığın sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • al- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 2a/8, 8a/5, 14b/4, 25a/2, 39b/5, 59b/4, 81a/7, 102b/13 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

k(a)p(ı)gka: <t(e)gi> : sül(e)yü : birm(i)ş t(a)bg(a)ç k(a)g(a)nka : ilin : tör(ü)sin : (a)lı birm(i)ş : türük : k(a)ra : k(a)m(a)g : bod(u)n : (a)nça tim(i)ş : ill(i)g bod(u)n [(e)rt(i)m : il(i)m : (a)mtı k(a)nı : k(e)mke :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A

raklar çıkarup, datlu vü görklü ni'metler (6) kullarına rızk eyledi ki “Ve razekakum mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83 · çevriyazı güveni B

yegdür. (2) Nete ki Arastatalis eyitti: ^eş-^ebâbu nev'un mine’l-cunün" Câhil yigit-lerden G) olma, câhil igitden belâ kopar. Rozigârugdan naşib yigitlügügde al (4) ki kocalıkda almazsın. Şöyle ki ol-bir koca dedi: “Bunca mâl ki (5) ben yigit-lü-

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 108 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · almak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

alma alınma alınmak alıcı anmak atmak açmak jeton aday alım alış açıt deve gard

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.