yasa
(isim, hukuk, felsefe)
· 5 anlam
Düzenli oluşları veya bağlayıcı davranış ölçülerini belirleyen ilke
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
yasa etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Yasa, Moğolca jasaγ ~ jasa ‘kanun, buyruk, düzen’ sözünden gelir; Moğolca söz jasa- ‘düzene koymak’ fiiline bağlanır. Türkçede XIV. yüzyıl Uygur belgelerinde yasa ve yasak ‘kanun; vergi’ olarak görülür; Çağataycada yasak Cengiz Han'ın kanunlar derlemesinin adıdır. Eski Anadolu Türkçesinde yasa ~ yasak ‘kanun, ferman, töre’ anlamındadır; Osmanlı Türkçesinde yasak ağır basar ve ‘men’ anlamını kazanır. Stachowski'ye göre ‘kanun’ anlamlı yasa, Türkçe sanılarak benimsenmiş yeni bir terimdir. Räsänen ise fiilin Türkçeden Moğolcaya geçtiğini düşünür. XX. yüzyıl başında Toven ve Kestelli sözü ‘kanun, nizamname’ anlamıyla ayrı madde yapar; Kestelli onu Türkçe diye işaretler.
- 14. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: yasa ~ yasak
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: yasak
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: yasa ~ yasak
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yasa → yasak
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: yasa
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 103 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: biçim değişimi ve anlam daralması
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1070
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: törü · ad
Dönem anlamı
Toplumsal ve siyasal yaşamı düzenleyen, uyulması beklenen gelenek, yasa ve düzen bütünü.
biçim değişimi ve anlam daralmasıKutadgu Bilig’de törü, hükümdarın ülkeyi ve halkı yönetirken gözettiği bağlayıcı düzen ve hukuk çerçevesini anlatır.
Günümüze uzanan değişim
Törü > töre gelişiminde çağdaş anlam gelenek ve görenek çevresinde daralmış; tarihsel yasa ve yönetim kapsamı gerilemiştir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
ajun inçke tegdi tüzüldi törü törü birle atın ḳopurdı örü
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 103 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ajunḳa apa inmişinde berü uḳuşluġ uru keldi eḍgü törü
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 219 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: yasa
1. güncel anlam
Doğadaki oluşları zorunlu bağlarla açıklayan genel ilke; ilgili: → ilke.
2. güncel anlam
Parlamentonun belirli usulle kabul ederek genel bağlayıcılık verdiği yazılı düzenleme; ilgili: → kural.
3. güncel anlam
Olgular arasında tekrar eden ilişkinin gözlem ve deneylerle desteklenmiş genel ifadesi; ilgili: → ilke.
4. güncel anlam
Toplumun birlikte yaşamda kendiliğinden benimsediği bağlayıcı davranış ölçütü; ilgili: → ahlak.
5. güncel anlam
Geçerli çıkarımlar kurabilmek için başta kabul edilen akıl yürütme ilkesi; ilgili: → mantık.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı TürkçesitörüadAnlamdan eşleşti: yasa
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: törü
Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplumsal ve siyasal yaşamı düzenleyen, uyulması beklenen gelenek, yasa ve düzen bütünü.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de törü, hükümdarın ülkeyi ve halkı yönetirken gözettiği bağlayıcı düzen ve hukuk çerçevesini anlatır.
Anlamsal gelişim notu: Törü > töre gelişiminde çağdaş anlam gelenek ve görenek çevresinde daralmış; tarihsel yasa ve yönetim kapsamı gerilemiştir.
Çağdaş arama bağı: töre · biçim değişimi ve anlam daralması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- törü (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 800. beyit
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · yasa
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
yasaca
yasacı
yasalı
yasasız
evrensel ilke
evrensel yasa
kira sözleşmesi
tümdengelimsel çıkarım
şekil şartı
zorunlu bağlantı
uluslararası teamül hukuku
kanun hükmü
hukuk normu
geçerli kılmak
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.