Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

469 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Maddebaşı Derlem yaygınlığı derlem Derlem sürekli büyürken bir sözcüğün ham geçiş sayısının artması, o sözcüğün Türkçede gerçekten daha yaygınlaştığını gösterir mi? Eklendi: · Güncellendi:

Tek başına göstermez. Ham sayı toplam metin miktarıyla birlikte büyür; yaygınlık için milyon sözcük başına oran, dönem ve kaynak dengesi de değerlendirilmelidir.

Yeni belgeler eklendiğinde birçok sözcüğün geçiş sayısı kullanım davranışı değişmeden de yükselir. Bu yüzden ham toplam, veri hacmini izlemek için yararlı olsa da dönemler arası karşılaştırmada payda gerektirir. Milyon sözcük başına oran büyüklük farkını azaltır; belge ve kaynak grubu yayılımı ise artışın birkaç tekrar eden metinden mi yoksa çeşitli kullanımlardan mı geldiğini gösterir. Gerçek yaygınlaşma yorumu bu ölçülerin zaman içindeki ortak hareketine ve derlemin bileşimindeki değişikliklere dayanmalıdır.
Canlı geçiş
10777
Milyon başına
1.9413
Tanıklı cümle
8429
Belge yayılımı
1038

Bağlam

Derlem temelli araştırmalarda derlemlerin ortaya çıkmasından önceki varsayım ve kuramların doğrulanması veya çürütülmesi hedeflenir.
Topluma ulaşmış ve kabul görmüş bu tür sözcüklerin derlem kaynağı olan sözlüklerin inceleme açısından en doğru ve en güvenilir kaynaklar olduğu bilinmektedir.
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama büyüyen bir dil veri kümesinde ham sıklık, normalleştirilmiş oran ve kaynak yayılımının birlikte yorumlanmasını kapsar.

Sınırlılık: Normalleştirme kaynak dengesizliğini bütünüyle gidermez; tür, dönem ve alan bileşimi sonuçların temsil gücünü etkileyebilir.

Maddebaşı Derlem yaygınlığı derlem Derlem maddesinin canlı yaygınlık değeri, yeni metinler sisteme girdikçe neden sabit kalmaz? Eklendi:

Çünkü hem aynı lemaya bağlanan yeni kullanımların sayısı hem de milyon başına oranı hesaplamakta kullanılan toplam derlem büyüklüğü veri akışıyla birlikte değişir.

Canlı yaygınlık yalnız çıplak maddebaşını saymaz; çekimli yüzey biçimlerinden güvenle aynı lemaya indirgenen geçişleri de bir araya getirir. Crawler, makale, tez veya kitap akışından yeni cümleler eklendiğinde paydaki geçiş sayısı artabilir. Aynı anda paydadaki toplam sözcük sayısı da büyüdüğü için milyon başına oran ham sayı ile aynı yönde hareket etmek zorunda değildir. Bu nedenle kart, değişmez bir sözlük özelliği değil, sorgu anındaki Bitigçi Derlemi (BD) kesitinin yeniden hesaplanan kullanım ölçüsüdür.
Canlı geçiş
10777
Milyon başına
1.9413
Tanıklı cümle
2090
Belge yayılımı
188

Bağlam

Bununla birlikte, derlem verisinde pozitif kullanımlar sosyal medya verisindeki pozitif kullanımlardan daha çok iken, negatif kullanımlar bunun tam tersidir.
Bu nedenle derlem verisiyle sosyal medya verisi karşılaştırıldı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama canlı lemma sıklığını, çekimli biçimlerin toplanmasını ve milyon başına normalleştirmeyi kapsar.

Sınırlılık: Ölçüm derlem kapsamına bağlıdır; tek başına sözcüğün tarihsel yaygınlığını veya belirli bir anlamın sıklığını göstermez.

Maddebaşı Derlem yaygınlığı kedi Derlemde kedi mi daha sık geçer, köpek mi? Eklendi:

Köpek. Bitigçi derleminde köpek sözcüğü kediden belirgin biçimde daha sık geçer; aradaki fark iki kata yakındır. İki sözcük de en yaygın sıklık bandında yer alır.

Sıklık ölçümü bir sözcüğün bütün çekimli biçimlerini birlikte sayar. Bu ölçüme göre köpek derlemde kediden iki kata yakın daha sık görülür. Farkın birkaç kaynağı olabilir. Köpek, kent yaşamı ve sahipsiz hayvanlar üzerine haberlerde sık geçer; sözlüğün tanımı da onu bekçilik ve avcılık gibi işler için beslenen bir hayvan olarak anar ve bu işleri anlatan metinler sayıyı büyütür. Kurt köpeği ya da av köpeği gibi öbekler de sayıma katılır; sözlükteki hakaret yollu kullanım da sayımın içindedir. Kedi ise daha çok ev yaşamı, evcil hayvan bakımı ve edebî metinlerde görülür. Bu karşılaştırma iki hayvandan hangisinin daha sevildiğini değil, metinlerde hangisinden daha çok söz edildiğini gösterir. Sıklık bir ilgi ya da sevgi ölçüsü değil, bir kullanım ölçüsüdür ve derlemin hangi tür metinlerden oluştuğuna da bağlıdır.
Canlı geçiş
216876
Milyon başına
39.0672
Tanıklı cümle
189521
Belge yayılımı
3547

Bağlam

Hem sokak köpeklerinin hem de kedilerin birlikte kaldıkları ortak bir yaşam alanı oldu burası.
Bu çalışmayı yapan kullanıcılara göre; kedi ile köpek arasında sıkı bağlar varken, kedi ile kurdun hiç ilişkisi yoktur.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, kedi ile köpek sözcüklerinin derlemdeki sıklığını karşılaştırır ve farkın olası kaynaklarını açıklar.

Sınırlılık: Sayımlar derlemin bugünkü bileşimine dayanır ve zamanla değişebilir; öbek içindeki, mecaz ve hakaret yollu kullanımlar ayrıca ayrılmaz.

Anlam / Tanım Tanım tanık Sözlükte gerçek metinden alınan bir tanığın kaynağı neden belirtilir? Eklendi: · Güncellendi:

Kaynak, kullanımın hangi metinden geldiğini ve bağlamının nasıl denetlenebileceğini gösterir; tanığı kurmaca bir açıklama örneğinden ayırır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Sözcüğün, anlamın veya dil yapısının gerçek metindeki kullanımını gösteren, kaynağı belirtilmiş örnek; ilgili: → örnek.
Güncel anlam, sözcüğün veya dil yapısının gerçek metindeki kullanımını gösteren ve kaynağı belirtilmiş örneğe yönelir. Kaynak bilgisi okurun alıntının çevresini incelemesini, biçimi ve anlamı yeniden değerlendirmesini sağlar. Açıklama için kurulmuş bir cümle öğretici olabilir; fakat yalnız bu nedenle tarihli bir gerçek kullanım kaydı hâline gelmez.
Canlı geçiş
254606
Milyon başına
45.8637
Tanıklı cümle
229207
Belge yayılımı
4326

Bağlam

Tanık cümlelerin hangi kitaptan alıntılandığı bilgisi, ayraç içinde kısaltmasıyla birlikte verildi.
Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama, tanık maddesinin dil incelemesindeki kaynaklı kullanım örneği anlamıyla sınırlıdır.

Sınırlılık: Tek bir tanık kullanımın varlığına örnektir; tek başına ilk kullanım tarihini, bütün anlamları veya genel sıklığı kanıtlamaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.

Maddebaşı Alan ve tür yayılımı kalem “Kalem” için baskın bir alan etiketi görülmesi sözcüğün yalnız o alana ait olduğu anlamına gelir mi? Eklendi: · Güncellendi:

Hayır. Baskın etiket, incelenen derlem kesitinde göreli yoğunluğu gösterir; geniş alan ve tür yayılımı genel dildeki çok yönlü kullanımı ayrıca ortaya koyar.

Alan ve tür çözümlemesi, ham geçiş sayısını doğrudan uzmanlık etiketi saymaz. Farklı alanlardaki dağılım, ayırt edicilik, belge çeşitliliği ve güven kapıları birlikte değerlendirilir. Çok anlamlı ve genel kullanımlı bir sözcük belirli bir dönemde şiir, eğitim veya büro metinlerinde yoğunlaşabilir; bu, öteki alanlardaki kullanımlarını geçersiz kılmaz. Bu nedenle karttaki baskın alan, sözlük anlamını sınırlayan normatif bir etiket değil, canlı derlemdeki göreli yayılımın özetidir.
Canlı geçiş
614634
Milyon başına
110.7178
Tanıklı cümle
94419
Belge yayılımı
12457

Bağlam

Mevduat kaleminin şubat ayındaki girişle beraber son 12 aylık dönemde 27 milyar dolar ile finansmana en yüksek katkı veren kalem olması da çarpıcı bir sonuç.
Yazılarını daktiloyla yazıp yeşil tükenmez kalemle düzelttiğini ve kendinden ve hayatından memnun olmadığını biliyorum.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama canlı alan ve tür dağılımını, bağlam çeşitliliğini ve güven temelli etiketleme yaklaşımını kapsar.

Sınırlılık: Derleme yeni kaynaklar eklendikçe dağılım değişebilir; düşük belgeli alanlar için küçük farklar kesin uzmanlık göstergesi sayılmaz.

Maddebaşı Alan ve tür yayılımı sağlık Sağlık maddesinin alan yayılımında kendi adını taşıyan alanın baskın çıkması, öteki alanlardaki kullanımları neden geçersiz kılmaz? Eklendi:

Baskınlık, sözcüğün canlı derlemde en yoğun görüldüğü alanı gösterir; eğitim, ekonomi veya teknoloji metinlerindeki kurumsal ve toplumsal kullanımlarını ortadan kaldırmaz.

Alan yayılımı bir maddeye değişmez uzmanlık etiketi yapıştırmak için değil, kullanımların kaynak kümeleri arasındaki dağılımını göstermek için hesaplanır. İncelenen sözcük temel konusu nedeniyle sağlık metinlerinde yoğunlaşırken hizmet yönetimi, eğitim, bütçe, teknoloji ve gündelik yaşam anlatılarında da doğal olarak yer alır. Algoritma geçiş sayısını belge çeşitliliği ve alan içindeki göreli payla birlikte değerlendirir. Sonuç, anlamın sınırını belirleyen sözlük tanımından ayrı bir canlı kullanım profilidir.
Canlı geçiş
3474520
Milyon başına
625.8866
Tanıklı cümle
293223
Belge yayılımı
18104

Bağlam

Bu durumun salgınla mücadeleyi daha da zorlaştırdığı ve sağlık sistemleri üzerindeki baskıyı artırdığı belirtiliyor.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama alan etiketlerinin canlı geçiş, belge yayılımı ve göreli yoğunluk üzerinden nasıl yorumlandığını kapsar.

Sınırlılık: Kaynak dengesi değiştikçe oranlar değişebilir; baskın alan tek başına sözcüğün yalnız o uzmanlık alanına ait olduğunu kanıtlamaz.

Anlam / Tanım Tanım sürüm Yazılımda sürüm numarası hangi ayrımı görünür kılar? Eklendi:

Sürüm, bir programın kullanıma sunulmuş biçimlerinden birini karşılar. Onu belirten numara, tek başına satış miktarı veya kalite puanı değildir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir programın kullanıma sunulmuş biçimlerinden her biri; versiyon
Yeni sürüm anlatımı, bir programın önceki biçimiyle arasındaki değişiklikleri konu edebilir. Derlemde bu geçiş; işlev, arayüz ve uyumluluk değişiklikleri gibi farklı yönleriyle anlatılır. Bunların her biri bir değişiklik konusu olabilir, ancak hepsinin her yayımda birlikte değişmesi gerekmez. Sürüm adı yayımlanmış biçimi ayırır; değişikliğin ne getirdiği ayrıca açıklanmalıdır. Yalnız numaraya bakarak daha yüksek hız, daha geniş kullanım veya bütün sorunların giderildiği sonucuna varılamaz.
Canlı geçiş
123149
Milyon başına
22.1836
Tanıklı cümle
110629
Belge yayılımı
961

Bağlam

Önceki tasarımda görev kategorileri menü üzerinden görüntülenirken, yeni sürümde ekranın üst kısmına sekmeler ekleniyor.
Geri dönüşleri engelleme kararı, özellikle yeni sürümlerde belirli uygulamalarda uyumluluk sorunları yaşayan kullanıcıları da etkiliyor.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Sürüm maddesinin yazılımda yayımlanmış biçim anlamı ve bu biçimlerin ayırt edilmesi ele alınır.

Sınırlılık: Belirli bir numaralandırma standardı varsayılmaz; ticaret ve para dolaşımı anlamları bu yazılım açıklamasının kapsamı dışındadır.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı yağış Yağışın başlamasıyla yağış miktarı arasında nasıl bir anlam farkı var? Eklendi:

Yağışın başlaması bir olayın gerçekleşmesini, yağış miktarı ise o olayın niceliğini öne çıkarır. Olay adı, ölçülen miktarı karşılayacak biçimde de kullanılabilir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yağan yağmur veya kar miktarı
Bir anlatımda yağış başlamış, sürmüş veya sona ermiş olabilir; burada zaman içinde gerçekleşen olay izlenir. Yıllık yağış miktarı anlatımında ise belirli bir döneme ait nicelik karşılaştırılır. Derlemdeki iklim ve havza açıklamaları, bu miktarın yerden yere farklılaşmasını tartışır. Olayın gerçekleşmesi ile ne ölçüde gerçekleştiği, aynı adın içinde farklı anlam odaklarıdır. Bir miktar yorumlanırken ölçü birimi, dönem ve bölge bilgisi birlikte okunmalıdır.
Canlı geçiş
383918
Milyon başına
69.1575
Tanıklı cümle
344806
Belge yayılımı
1246

Bağlam

Yağış cadde ve sokaklar ile sahil şeridinde yer yer su birikintilerine yol açtı; yağışa rağmen araç ve yaya trafiği sürdü.
Havzada yıllık yağış miktarı, hava kütleleri, yükselti ve bakı etkisinde kalarak dağılış açısından farklılıklar göstermektedir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yağış maddesinin miktar bildiren anlamı, olay anlatan kullanımlardan ayrılarak açıklanır.

Sınırlılık: Bu açıklama ölçüm yöntemi veya güncel hava durumu tahmini sunmaz; iki örnekten bölgesel iklim sonucu çıkarılmaz.

Maddebaşı Çok anlamlılık kazma Kazma nasıl hem elde tutulan bir araç hem yapılan bir iş olabilir? Eklendi:

Kazma, araç adı olarak bir nesneyi, iş adı olarak bir eylemi karşılar. Hangisinin kastedildiğini, cümlede neyle ilişki kurduğu belirler.

Derlemde kazmayı, küreği alan kişilerden söz edilen cümle, taşınabilen araçları sıralar. Zemini kazmaya gerek kalmadan anlatımındaysa bir yerin oyulması işi ele alınır; zemini, bu işin nesnesidir. İki kullanım aynı biçimde görünse de nesne adı ile eylem adı arasında işlev farkı vardır. Bir nesneyi tutmakla bir işi yapmak arasındaki ayrım, kazma biçiminin hangi anlamda okunduğunu da değiştirir. Bu yüzden her iki geçişi yalnız aynı son eki taşıdığı için tek bir dil bilgisi etiketi altında toplamak yeterli değildir.
Canlı geçiş
22254
Milyon başına
4.0087
Tanıklı cümle
21377
Belge yayılımı
6240

Bağlam

Eline kazmayı, küreği alan gençler üzüm çubuklarının arasına koşar ve bir saat içinde bağın çapalanıp kazılması, temizlenmesi tamamen hallolmuş olur.
Derin karıştırma yönteminde zemini kazmaya gerek kalmadan çeşitli ekipmanlarla ve bağlayıcılarla zemin yerinde iyileştirilir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Kazma maddesinin araç ve eylem anlamları, derlemdeki iki farklı kuruluşla karşılaştırılır.

Sınırlılık: Maddenin niteleyici ve argo kullanımları bu sorunun kapsamına alınmamıştır; iki tanıktan bütün kullanımların oranı çıkarılamaz.

Anlam / Tanım Ağız sözlüğü testi Anadolu'da testiye kaç ayrı ad verilir? Eklendi:

Ağız atlasına göre kırk beş. Ağız atlası testi için kırk beş karşılık kaydeder; bunların en yaygınları arasında habene on beş ilde, penter altı ilde ve gılgıl beş ilde ‘testi’ anlamıyla geçer.

İncelenen Bitigçi tanımı
Dar ağızlı bir sıvı kabını dolduracak miktarda; ilgili: → ölçü.
Bitigçi testi için iki anlam verir: ağzı gövdesine göre dar, sıvı taşımaya ya da saklamaya elverişli, kulplu da olabilen kap ve sıfat olarak böyle bir kabı dolduracak miktar; bir testi su gibi. Söz Farsça destī kökenlidir. Ağız atlası testinin Anadolu'daki adlarını ayrıntılı kaydeder: habene Amasya'dan Erzurum'a on beş ilde, penter Adana'dan Çanakkale'ye altı ilde, gılgıl Ankara, Erzincan, Erzurum, Sivas ve İzmir'de, kerez Diyarbakır, Elazığ, Kütahya ve Sivas'ta ‘testi’ demektir. Ağızlar başka adlar da sıralar: Bursa ve Sakarya'da safa, Aydın ve Bilecik'te poduş, Tokat ve İzmir'de gelihen. Gılgıl adı, dar boğazdan dökülen suyun sesini andırıyor görünür. Bitigçi'deki ölçü anlamı da gündelik dilin içindedir: bir testi su, dar ağızlı bir kabın alabildiği kadar sudur. Derlem testiyi çoğunlukla su taşıma sahnelerinde gösterir: yakın çiftliklerde beyler adamlarına o çeşmeden testiyle su aldırırdı. Testi sözü derlemde bir tuzak da taşır: testisini yazılışı, kabın yanında anatomiye ait başka bir sözün çekimli biçimiyle de eşleşir. Bu yüzden testinin derlem sayımları, aynı yazılışlı sözlerden ayıklanarak okunmalıdır.
Canlı geçiş
13167
Milyon başına
2.3719
Tanıklı cümle
18057
Belge yayılımı
6606

Bağlam

Yakın çiftliklerde beyler adamlarına testiyle su aldırırlardı o çeşmeden.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, testinin Anadolu ağızlarındaki adlarını ağız atlasıyla sıralar; Bitigçi'deki ölçü anlamını, derlemdeki kullanımı ve sayımdaki eş yazım tuzağını gösterir.

Sınırlılık: Testi için etimoloji kartı yoktur; ağızdaki adların kökeni ve gılgıl adının ses benzetmesi kaynaklarla sınanmamıştır.

Anlam / Tanım Türetme çağlayan Çağlayan aslında ne yapan bir suyun adıdır? Eklendi:

Coşarak akıp uğuldayan bir suyun. Bitigçi çağlayan sözünü küçük bir akarsuyun çok yüksek olmayan bir yerden dökülüp aktığı yer diye tanımlar; çağlamak ise akarsuyun hızla ilerlerken kabarıp çalkalanarak uğultu çıkarmasını anlatan fiildir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Küçük bir akarsuyun, çok yüksek olmayan bir yerden dökülüp aktığı yer, küçük şelale; çağlar
Bitigçi çağlayan sözünü küçük bir akarsuyun çok yüksek olmayan bir yerden dökülüp aktığı yer, yani küçük şelale diye tanımlar ve çağlar karşılığını verir. Sözün yapısı saydamdır: Bitigçi açıklamasına göre çağlayan, çağlamak fiilinin -yan ekli sıfat-fiil biçiminin ada dönüşmüş hâlidir; adını suyun yaptığı işten alır. Bitigçi'de çağlamak, hızla ilerleyen akarsuyun kabarması, çalkalanması ve bu sırada çıkardığı sestir; söz mecazla → coşmak anlamına da gelir. Yani çağlayan önce görülen değil, duyulan bir sudur. Türkçe suyu sık sık yaptığı işle adlandırır: akarsu ve ağızlardaki akar da akan suyun adlarıdır. Çakıl maddesinin etimoloji kartı da Tietze'nin çağıl çağıl yansımasını ve çağıltı başlığını anar; bu sözler aynı su sesinin çevresinde durur, ama kart onları taş adıyla aynı kökene bağlamaz. Derlemde çağlayanlar coğrafya ve mimarlık tümcelerinde görünür: boğazlarda akarsu eğiminin fazla olduğu yerlerde, dere yataklarının eğim kırıklıklarında çağlayanlar oluşur; bahçe mimarisinde de çağlayanlar ve havuzlar suyun akışını biçimlendirir.
Canlı geçiş
7317
Milyon başına
1.3181
Tanıklı cümle
58871
Belge yayılımı
7859

Bağlam

Boğaz içerisinde akarsu eğiminin havzaya göre fazla olması nedeniyle birçok yerde çağlayanlar oluşmuştur.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, çağlayanın çağlamak fiilinden türeyişini Bitigçi tanımlarıyla açıklar; adın suyun sesiyle bağını, yakın su adlarını ve derlemdeki coğrafya ve mimarlık kullanımlarını gösterir.

Sınırlılık: Çağlamak fiilinin kökeni ve yansıma sözlerle ilişkisi kaynaklarla sınanmamıştır. Çağlayan için etimoloji kartı yoktur.

Anlam / Tanım Anlam kayması körfez Körfez sıfatıyla anılan bir yere kimler uğrar? Eklendi:

Pek kimse uğramaz. Bitigçi körfez maddesinde coğrafyadaki deniz girintisinin yanında mecazla ‘kuytu, işlek olmayan’ anlamlı bir sıfat da verir; rüzgârdan korunan girinti, kalabalıktan uzak bir köşenin adı olur.

İncelenen Bitigçi tanımı
Kuytu, işlek olmayan
Bitigçi körfez için iki anlam verir: karanın içine sokulmuş deniz parçası, yani haliç ve sıfat olarak mecazla kuytu, işlek olmayan. Söz Rumca kökenlidir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de onu Yunanca kökenli gösterir ve kara içine sokulmuş deniz, büyük koy, haliç diye açıklar. Kuytu anlamının izini komşu bir söz de taşır: Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü koy için karaya sokulmuş, rüzgâr almayan deniz parçasının yanında ‘çevresi kapalı yer, köşe bucak’ anlamını da verir. Bir girintinin korunaklılığı iki sözde de ıssızlığa ve kuytuluğa dönüşmüştür. Aynı yol kıyı sözünde de görülür; kıyı da mecazla insanların az uğradığı yeri anlatır. Tarihsel Derlem'de körfez iki yüz seksen sekiz tanıkla görülür ve tanıkların hepsi XVII. yüzyılda Evliya Çelebi'dedir. Derlemde bugün söz ağırlıkla coğrafyanın dilindedir: bir kent doğal bir körfezin kıyısında kurulur ve dış dünyaya o körfezden açılır, yolcular körfezin kıyısındaki bir köyde mola verir.
Canlı geçiş
28655
Milyon başına
5.1618
Tanıklı cümle
135153
Belge yayılımı
15304

Bağlam

Bu körfezin kıyısında büyücek bir köyde mola verdik.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, körfezin kuytu anlamlı sıfat kullanımını Bitigçi tanımlarıyla açıklar; koy ve kıyı sözlerindeki benzer gelişmeyi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem kayıtlarını ve derlemdeki coğrafya kullanımını gösterir.

Sınırlılık: Körfez için etimoloji kartı yoktur. Sıfat anlamının derlemdeki kullanımına bu turun örnekleminde rastlanmamış ve ayrıca ölçülmemiştir.

Anlam / Tanım Çok anlamlılık akıntı Çam gövdesinde ve marangoz tezgâhında görülen akıntı neyin adıdır? Eklendi:

Sızan ve taşan maddenin. Bitigçi akıntı maddesinde iğne yapraklı bir gövdenin kabuğu çatladığında içindeki koyu öz suyun dışarı sızıp aşağı yayılmasını ve ahşap işlerinde iki parçayı birleştiren tutkalın ek yerinden taşmasını da akıntı diye anar.

İncelenen Bitigçi tanımı
İğne yapraklı bir gövdenin kabuğu çatladığında ya da yaralandığında içindeki koyu öz suyun dışarı sızıp aşağı doğru yayılması; başlangıçta yapışkan olan bu madde havayla karşılaşınca katılaşıp kabuk üzerinde parlak izler bırakır.
Bitigçi akıntı maddesinde yedi anlam sıralar ve sözün yalnız suya ait olmadığını gösterir. İlk anlamlar akışın kendisidir: bir sıvının bulunduğu yerden ayrılıp başka yöne ilerlemesi ve su, çamur ya da lav gibi bir akışkanın bir yol izleyerek durmadan ilerlemesi; bunlara → akım göndermesi eklenir. Yapı dilinde akıntı, bir oluğun ya da yüzeyin sıvıyı birikmeden uzaklaştırmak için verilen eğimidir. İki anlam ise doğrudan ağaçla ilgilidir: çam gibi iğne yapraklı bir gövdenin kabuğu çatlayınca dışarı sızan koyu öz su ve marangozlukta iki parçayı birleştiren tutkalın ek yerinden taşan fazlası. Bitigçi'nin tanımına göre başlangıçta yapışkan olan reçine, havayla karşılaşınca katılaşır ve kabuk üzerinde parlak izler bırakır; tutkal akıntısı da temizlenmezse birleşim çizgisini belirginleştirir ve ürünün görünümünü bozar. Derlemde reçine akıntısı edebiyat metinlerinde de görünür: bir yazar, bir zamanlar dimdik duran ağacın yerinde kuru iğne yapraklarla taçlanmış bir reçine akıntısını anlatır. Su anlamı da güçlüdür; akıntıya kapılmak, akıntıya karşı kürek çekmek, rip akıntısı ve okyanus akıntıları öbekleri derlemde sık geçer. Sözün yapısı saydamdır: akıntı, akmak fiilinden türemiş bir addır.
Canlı geçiş
54451
Milyon başına
9.8086
Tanıklı cümle
50184
Belge yayılımı
2182

Bağlam

Bir zamanlar dimdik durduğu, yerde şimdi kuru iğne yapraklarla taçlanmış bir reçine akıntısı vardı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, akıntının reçine ve tutkal anlamlarını Bitigçi tanımlarıyla akış, eğim ve su anlamlarının yanına koyar; derlemdeki reçine akıntısı tümcesini ve su anlamındaki öbekleri gösterir.

Sınırlılık: Akıntı için etimoloji kartı yoktur. Sözün tıp dilindeki anlamı bu yanıtta ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Ağız sözlüğü girdap Girdabın Türkçede kaç ayrı adı vardır? Eklendi:

Bitigçi'ye göre en az dört, ağızlarla birlikte çok daha fazla. Bitigçi coğrafyadaki girdap için çevri, çevrinti, eğrim ve anafor karşılıklarını verir; ağız atlası da burguç, su çevreği, su tandırı ve surak gibi adlar kaydeder.

İncelenen Bitigçi tanımı
Denizde ters yönlü gelgit dalgalarının, akıntıların veya rüzgârların karşılaşması; ırmakta ise kıyının çıkıntı yapması sonucu merkezkaç kuvvetinin etkisiyle suların dairesel bir hareketle dönmesi; çevri, çevrinti, eğrim, anafor
Bitigçi girdap maddesinde üç anlam verir: suyun dönerek ve çukurlaşarak oluşturduğu alan; coğrafyada denizde ters yönlü gelgit dalgalarının, akıntıların ya da rüzgârların karşılaşması, ırmakta ise kıyının çıkıntı yapmasıyla suların dairesel bir hareketle dönmesi ve mecazla tehlikeli yer ya da durum. Söz Farsça girdāb kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü sözü denizlerde ve nehirlerde suların döndüğü yer diye açıklar ve Türkçe karşılığını da verir: burgaç. Ağız atlası bu Türkçe adın canlı olduğunu gösterir: burguç on sekiz ilde ‘su çevrisi, girdap’ demektir. Ağızlar girdaba başka imgelerle de ad verir: Malatya ve Çanakkale'de su çevreği, Kayseri'de su tandırı, Konya'da aylama suv ve surak. Kıbrıs ağzında ise göz, derelerde suyun döndüğü yerin adıdır. Burgaç ise Bitigçi'de başka bir yöne dönmüştür: bugün coğrafyada beklenmedik yönlerden gelen güçlü hava akımını, yani türbülansı anlatır. Su girdabının bir başka adı olan anafor da Bitigçi'de Rumca kökenli bir madde olarak → girdap diye gönderilir. Tarihsel Derlem'de girdab yüz kırk tanıkla XV. yüzyıldan bu yana görülür. Derlemde bugün söz fizik ve mühendislik dilinde de güçlüdür; girdap akımları metal içinde dairesel desenlerle akarak ısı üretir ve tahribatsız muayene yöntemlerinin adı olur.
Canlı geçiş
20584
Milyon başına
3.7079
Tanıklı cümle
19016
Belge yayılımı
5547
Serbestlik: %86.5 · serbest

Bağlam

Girdap akımları, metal içinde dairesel desenlerle akarak dirençli ısıtma yaratıyor.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, girdabın Türkçedeki karşılıklarını Bitigçi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve ağız atlasıyla sıralar; burgaç sözünün anlam ayrışmasını ve derlemdeki teknik kullanımı gösterir.

Sınırlılık: Ağızdaki adların kökeni ve girdap ile burgaç arasındaki anlam ayrışmasının ne zaman başladığı bu yanıtta araştırılmamıştır.

Anlam / Tanım Anlam koşutluğu kuyu Kuantum fiziğindeki kuyu, köy kuyusuna nasıl benzer? Eklendi:

İçindekini kolay bırakmamasıyla. Bitigçi fizikteki kuyu anlamını, çevresine göre daha düşük potansiyel enerji taşıdığı için parçacığın hareketini sınırlayan bölge diye tanımlar; köy kuyusunda olduğu gibi, içeride kalanın dışarı çıkması için emek gerekir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Kuantum fiziğinde çevresine göre daha düşük potansiyel enerji taşıdığı için parçacığın hareketini sınırlayan bölge; ilgili: → enerji.
Bitigçi kuyu maddesinde altı anlam sıralar: suyu yerin derininden yüzeye çekmek için açılan düşey boşluk; yerin içine doğru uzanan dar ve derin açıklık; mecazla kişiyi giderek güçsüzleştiren ve kurtulmayı zorlaştıran durum; madencilikte derin katlara ulaşmayı sağlayan geçit; petrol, doğal gaz ya da sıcak akışkana erişmek için sondajla açılan kanal ve fizikte parçacığın hareketini sınırlayan düşük enerjili bölge. Fizik anlamı kuyunun biçimini enerjiye çevirir: çizimlerde potansiyel enerji ortası çökük bir kuyu gibi gösterilir ve parçacık bu çukurun duvarları arasında kalır. Bu benzetme mecaz anlamla da örtüşür; insanın içine düştüğü kuyu gibi parçacığın kuyusu da dışarı çıkmak için ek bir güç ister. Derlemde kuantum kuyusu, lazerlerden kızılötesi algılayıcılara uzanan yarı iletken teknolojilerinin adı olarak geçer. Tarihsel Derlem'deki altı yüz otuz kuyu tanığının en eskisi XI. yüzyılda Kutadgu Bilig'dedir. Ağız atlası kuyuya başka adlar da verir: göz Balıkesir, Isparta ve Muğla'da, düden Bursa, Denizli, Eskişehir ve Mersin'de, büvet Zonguldak'ta ‘kuyu’ demektir. Derlemde bugün sözün en güçlü eşleri su kuyusu, sondaj kuyusu ve kuyu kazmak öbekleridir.
Canlı geçiş
127331
Milyon başına
22.9369
Tanıklı cümle
114976
Belge yayılımı
3113

Bağlam

Potansiyel uygulanabilirlik (alan etkili transistörler, kuantum kuyuları, lazerler, elektro-optik modülatörler ve kuantum kuyu kızılötesi foto detektörleri) nedeniyle, çift kuyu üçlü bariyer rezonans tünel yapıları ilgi çekmiştir [18-21].

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, kuantum fiziğindeki kuyuyu Bitigçi tanımlarıyla su kuyusunun biçimine ve mecaz anlamına bağlar; tarihsel tanığı, ağızdaki adları ve derlemdeki eşleri gösterir.

Sınırlılık: Fizik teriminin Türkçeye hangi dildeki terimin çevirisi olarak girdiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Kuyu için etimoloji kartı yoktur.

Anlam / Tanım Bedenin adları oluk Beyin kabuğundaki oluklardan ne akar? Eklendi:

Hiçbir şey; ad biçimden gelir. Bitigçi anatomide oluk sözünü, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü diye tanımlar; söz suyun aktığı açık borunun biçimini beynin yüzeyine taşır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Anatomide, özellikle beyin kabuğunda girusları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü.
Bitigçi oluk maddesinde beş anlam verir: bir şeyin akmasına yarayan, üst yanı açık boru; yağmur sularını damların kenarlarına toplayıp akıtan çinko boru; bir şeyin üzerinde oyulmuş yol; toprak ya da taş üzerinde suyun akması için açılmış yol ve anatomide, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran çöküntü. Anatomi anlamı suyu geride bırakır ama biçimi korur: beyin kabuğunun yüzeyi kıvrımlar ve onları ayıran oluklarla örülüdür. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözün biçim anlamını eskiden beri tanır; üstü açık su borusunun ve dam oluğunun yanında bir şeyin üstüne oyulmuş yolu, yani yivi ve marangozun oluklu kalemini de kaydeder. Tarihsel Derlem'de söz kırk iki tanıkla XV. yüzyıl Çağatay Türkçesinden bu yana görülür. Ağız atlasında oluk başka yerlere de akar: Burdur'da çeşmenin, Rize'de değirmenin su deposunun, Ankara'da yemliğin, Ordu'da ırmağın adıdır; Mersin'de ise olgun anlamında bir sıfattır ve atlasın örneği bunu gösterir: Üzümler daha oluk değil. Derlemde anatomi ve teknik dil sözü sık kullanır; dişeti oluğu ve rotor oluk gibi öbekler bu alanlardandır.
Canlı geçiş
26553
Milyon başına
4.7832
Tanıklı cümle
25735
Belge yayılımı
10399

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, oluğun beyin kabuğundaki anlamını Bitigçi tanımlarıyla su borusu ve yiv anlamlarına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, ağızdaki anlamları ve derlemdeki teknik kullanımları gösterir.

Sınırlılık: Oluk için etimoloji kartı yoktur; anatomi teriminin hangi dildeki terimin karşılığı olarak benimsendiği bu yanıtta araştırılmamıştır.

Anlam / Tanım Anlam kayması dere Dere tepe düz giden yolcunun aştığı dere su taşır mı? Eklendi:

Taşımak zorunda değildir. Bitigçi dere için yükselen arazi kesimleri arasında boylu boyunca uzanan çukur geçiş alanını, yani vadiyi de verir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ise dere maddesini suyla değil bu vadi anlamıyla açar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Yükselen arazi kesimleri arasında boylu boyunca uzanan çukur geçiş alanı; ilgili: → vadi.
Bitigçi dere maddesinde üç anlam verir: dar bir yatak boyunca akan, debisi mevsime göre çok değişebilen küçük su yolu; yükselen arazi kesimleri arasında uzanan çukur geçiş alanı, yani vadi ve mimarlıkta çatı yüzeylerinin birleştiği alçak bölümde yağmur suyunu toplayıp dışarı yönelten kanal. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü anlamların sırasını tersine çevirir: dere önce iki dağ arasındaki uzun çukur, yani vadidir, ancak ikinci anlamda küçük çay olur. Dere tepe öbeğinde de dere suyu değil, tepenin karşıtı olan çukuru anlatır. Derlemde bu vadi anlamı gezi anlatılarında yaşar; yolcular otoyoldan sapıp dereye iner, kayalıklı, gölgeli, dar ve derin bir dereye inen kişiler anlatılır. Ağızlar da dereyi hem su hem yer olarak tanır: ağız atlasında bıçık yirmi iki ilde ‘sel yatağı, dere, dere yatağı’ demektir, harlak ve kapuz da ‘dere’ anlamıyla kayıtlıdır. Tarihsel Derlem'de dokuz yüzü aşan tanığın ilki XIV. yüzyıl Harezm Türkçesindendir; söz Evliya Çelebi'de çok sıktır. Derlemde bugün sözün en güçlü eşi dere yatağı öbeğidir; çatıdaki dere ise yapı dilinde, oluğun yakın akrabası olarak geçer.
Canlı geçiş
150219
Milyon başına
27.0599
Tanıklı cümle
158470
Belge yayılımı
3363

Bağlam

Dereye indik, bir söğüt gölgesine tatlı canımızı zor attık.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, derenin vadi anlamını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla su anlamının yanına koyar; dere tepe öbeğini, ağızdaki adları ve derlemdeki kullanımı gösterir.

Sınırlılık: Dere için etimoloji kartı yoktur ve sözün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; vadi anlamının su anlamından önce gelip gelmediği kaynaklarla sınanmamıştır.

Anlam / Tanım Anlam genişlemesi havuz Soru havuzuna girmek için yüzme bilmek gerekir mi? Eklendi:

Gerekmez; bu havuz suyu değil soruları toplar. Bitigçi havuz maddesinde belirli bir amaçla bir araya getirilen veri, kaynak, kişi ya da seçenekler bütününü de verir; söz, su biriktirilen yerden içine bir şeyler toplanan her yere genişlemiştir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Belirli bir amaçla bir araya getirilen veri, kaynak, kişi veya seçenekler bütünü.
Bitigçi havuz maddesinde beş anlam sıralar: su biriktirme, yüzme ya da güzellik için yapılan, üstü genellikle açık yapı; kum ya da asit konan çukur; büyük gemilerin onarılmak için çekildiği yer; farklı kaynaklardan gelen paranın sonradan paylaştırılmak üzere toplandığı yer ve belirli bir amaçla bir araya getirilen veri, kaynak, kişi ya da seçenekler bütünü. Söz Arapça ḥavż kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü havz için su biriktirme çukurunu ve gemi onarım yerini verir, ama iki ilginç anlam da ekler: ‘suya girme’ ve ‘sakınılacak bir işe girişme’. Tarihsel Derlem'de söz iki yüz bir tanıkla XV. yüzyıldan bu yana görülür. Bugünkü derlem havuzun sudan çok bir toplama yeri olduğunu gösterir: yüzme havuzu öbeğinin yanında madde havuzu ve soru havuzu öbekleri de en güçlü eşler arasındadır; veri havuzu da derlemde sık geçer. Soru havuzu, araştırmalarda ölçek hazırlamanın ilk adımıdır; önce geniş bir soru havuzu oluşturulur, sonra uzman görüşüyle daraltılır. Ağız atlası havuz için bölgesel adlar da kaydeder: Bolu'da böget, Gaziantep'te kane ve ganne, Şanlıurfa'da şırıldak. Elazığ'da ise havuz, olgunlaşmadan kuruyan buğday ve arpa gibi tahılların adıdır.
Canlı geçiş
172593
Milyon başına
31.0902
Tanıklı cümle
156351
Belge yayılımı
3290
Serbestlik: %83.6 · serbest

Bağlam

Formun hazırlanması aşamasında öncelikle bir soru havuzu oluşturularak üç öğretim üyesi, üç öğretmen ve bir yayınevi editörünün görüşlerine sunulmuştur.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, havuzun veri ve soru toplama anlamını Bitigçi tanımlarıyla su yapısı anlamına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, derlemdeki eşleri ve ağızdaki adları gösterir.

Sınırlılık: Para ve veri anlamlarının Türkçeye hangi dilden çeviriyle geçtiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Havuz için etimoloji kartı yoktur.

Anlam / Tanım Bedenin adları boğaz İki deniz arasındaki dar su, adını bedenin neresinden almıştır? Eklendi:

Boynun ön bölümünden. Bitigçi boğaz maddesinde ilk sırada boynun ön bölümünü ve bu bölümü oluşturan organları verir; kapların dar ağzı, iki dağ arasındaki dar geçit, dar akarsu vadisi ve iki kara arasındaki dar deniz bu ilk anlamın ardından gelir.

İncelenen Bitigçi tanımı
İki kara arasındaki dar deniz; kısık
Bitigçi boğaz maddesinde sekiz anlam sıralar: boynun ön bölümü ve onu oluşturan organlar, şişe ve güğüm gibi kaplarda ağza yakın dar bölüm, coğrafyada iki dağ arasındaki dar geçit, dar ve derin akarsu vadisi ve iki kara arasındaki dar deniz, ardından yedirip içirme yükümü, mecazla yiyeceği sağlanan kişi ve yeme içme. Anlamların hepsini daralma ve geçiş düşüncesi bağlar: lokmanın geçtiği gırtlak, şişenin dar ağzı, dağların arasındaki yol ve iki kara arasında gemilerin geçtiği deniz. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu çizgiyi daha da açar: ağzın sonundaki dar boşluk, boynun ön kısmı, her şeyin dar ve boğuk yeri, iki dağ arasındaki dar geçit, iki kara arasındaki dar deniz ve çay ağzı. Tarihsel Derlem'de bin altmış yedi tanık vardır ve en eskisi XIII. yüzyıl Harezm Türkçesindendir. Ağız atlası dar yerin başka örneklerini de kaydeder: boğaz Denizli ve Hatay'da değirmen taşının ortasındaki deliktir, Kahramanmaraş ve Niğde'de bitkinin köke yakın yeridir. Dar geçit için ağızlarda başka adlar da vardır: geçemek Balıkesir'den Trabzon'a altı ilde, kertil dört ilde ‘geçit, boğaz’ demektir. Derlemde iki anlam bazen aynı sorgunun sonucunda yan yana durur: boğazından geçen ilk bir iki yudum mutluluğun kendisidir, boğazdan geçecek gemiler ise geçiş parası öder. İstanbul'da Boğaz'ın iki yakası, ulaşımı ve vapur seferlerini anlatan tümcelerin konusudur.
Canlı geçiş
179936
Milyon başına
32.413
Tanıklı cümle
275643
Belge yayılımı
4334

Bağlam

Boğazından geçen ilk bir iki yudum mutluluğun ta kendisiydi.
Boğaz'ın iki yakasında konumlanan şehir, coğrafi olarak da ulaşım zorluklarını beraberinde getiriyor.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, boğazın beden, kap ve coğrafya anlamlarını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla daralma düşüncesi çevresinde birleştirir; ağızdaki örnekleri ve derlemdeki iki kullanımı gösterir.

Sınırlılık: Boğaz için etimoloji kartı yoktur ve sözün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; coğrafya anlamlarının beden anlamından gelişimi sözlüklerdeki anlam sırasına dayanan bir okumadır.

Anlam / Tanım Anlam genişlemesi köpük Piyasadaki bir köpük, sabun köpüğü gibi nasıl söner? Eklendi:

Şişip kırılarak. Bitigçi ekonomideki köpük anlamını, piyasa fiyatlarında gerçek değerden kopan geçici ve kırılgan şişkinlik diye tanımlar; sabun köpüğü gibi o da içi havayla dolu bir kabarmadır ve dokunulduğunda dağılır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Piyasa fiyatlarında gerçek değerden kopan geçici ve kırılgan şişkinlik.
Bitigçi köpük maddesinde altı anlam sıralar: sabunun ya da deterjanın suda erimesinden oluşan kabarcık; çalkalanan, kaynatılan ya da yukarıdan dökülen sıvıların üstündeki hava kabarcıkları; yumuşak ve esnek dolgu gereci; kimyada gaz ve buharların sıvı katmanlarla kuşatılmasından oluşan yığın; mecazla ağızda görülen salyamsı kabarcıklar ve ekonomide gerçek değerden kopan geçici ve kırılgan fiyat şişkinliği. Ekonomideki anlam kabarcığın üç özelliğini birden taşır: içi boştur, hızla büyür ve bir anda söner. Derlemde iktisat tümceleri bu benzetmeyi açıkça kurar. Kredi genişlemesi durduğunda finansal köpük patlar ve büyüme krize girer; bir başka tümcede, finansal köpükler olmasaydı uzun dönemli durgunluğun çok daha önce görünür olacağı söylenir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü sözü üç anlamla verir: çalkalanan sıvıların beyaz kabarcıkları, sabunun erimesiyle oluşan kabarcıklar ve ağızda görülen kabarcıklar. Sözün suyla bağı çok eskidir: göl maddesinin etimoloji kartına göre Kâşgarlı Mahmud, denizin köpüğünü köl köpüki diye kaydeder. Tarihsel Derlem'de köpük elli tanıkla XIII. yüzyıl Harezm Türkçesinden bu yana geçer. Bugün derlemde sözün eşleri büyük ölçüde gereç dilindedir: sabun köpüğü, köpük beton, poliüretan köpük ve metal köpük öbekleri bunu gösterir; deniz köpüğü de listededir.
Canlı geçiş
44249
Milyon başına
7.9708
Tanıklı cümle
38643
Belge yayılımı
9225

Bağlam

Kredi genişlemesi durduğunda (finansal köpük patladığında), iktisadi büyüme süreci krize girecektir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, ekonomideki köpük anlamını Bitigçi tanımları ve derlem tümceleriyle sabun köpüğüne bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem kayıtlarını ve derlemdeki eşleri gösterir.

Sınırlılık: Ekonomi anlamının Türkçeye hangi dilden çeviriyle geçtiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Köpük için etimoloji kartı yoktur.