Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
Tarihler ve sıralama
Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.
Arama ve süzgeçler
Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.
Yazım düzeni
Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.
469 soru ve yanıt
Süzgeçleri temizleMaddebaşı Derlem yaygınlığı derlem Derlem sürekli büyürken bir sözcüğün ham geçiş sayısının artması, o sözcüğün Türkçede gerçekten daha yaygınlaştığını gösterir mi? Eklendi: · Güncellendi:
Tek başına göstermez. Ham sayı toplam metin miktarıyla birlikte büyür; yaygınlık için milyon sözcük başına oran, dönem ve kaynak dengesi de değerlendirilmelidir.
Bağlam
Derlem temelli araştırmalarda derlemlerin ortaya çıkmasından önceki varsayım ve kuramların doğrulanması veya çürütülmesi hedeflenir.
Topluma ulaşmış ve kabul görmüş bu tür sözcüklerin derlem kaynağı olan sözlüklerin inceleme açısından en doğru ve en güvenilir kaynaklar olduğu bilinmektedir.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama büyüyen bir dil veri kümesinde ham sıklık, normalleştirilmiş oran ve kaynak yayılımının birlikte yorumlanmasını kapsar.
Sınırlılık: Normalleştirme kaynak dengesizliğini bütünüyle gidermez; tür, dönem ve alan bileşimi sonuçların temsil gücünü etkileyebilir.
Maddebaşı Derlem yaygınlığı derlem Derlem maddesinin canlı yaygınlık değeri, yeni metinler sisteme girdikçe neden sabit kalmaz? Eklendi:
Çünkü hem aynı lemaya bağlanan yeni kullanımların sayısı hem de milyon başına oranı hesaplamakta kullanılan toplam derlem büyüklüğü veri akışıyla birlikte değişir.
Bağlam
Bununla birlikte, derlem verisinde pozitif kullanımlar sosyal medya verisindeki pozitif kullanımlardan daha çok iken, negatif kullanımlar bunun tam tersidir.
Bu nedenle derlem verisiyle sosyal medya verisi karşılaştırıldı.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama canlı lemma sıklığını, çekimli biçimlerin toplanmasını ve milyon başına normalleştirmeyi kapsar.
Sınırlılık: Ölçüm derlem kapsamına bağlıdır; tek başına sözcüğün tarihsel yaygınlığını veya belirli bir anlamın sıklığını göstermez.
Maddebaşı Derlem yaygınlığı kedi Derlemde kedi mi daha sık geçer, köpek mi? Eklendi:
Köpek. Bitigçi derleminde köpek sözcüğü kediden belirgin biçimde daha sık geçer; aradaki fark iki kata yakındır. İki sözcük de en yaygın sıklık bandında yer alır.
Bağlam
Hem sokak köpeklerinin hem de kedilerin birlikte kaldıkları ortak bir yaşam alanı oldu burası.
Bu çalışmayı yapan kullanıcılara göre; kedi ile köpek arasında sıkı bağlar varken, kedi ile kurdun hiç ilişkisi yoktur.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, kedi ile köpek sözcüklerinin derlemdeki sıklığını karşılaştırır ve farkın olası kaynaklarını açıklar.
Sınırlılık: Sayımlar derlemin bugünkü bileşimine dayanır ve zamanla değişebilir; öbek içindeki, mecaz ve hakaret yollu kullanımlar ayrıca ayrılmaz.
Anlam / Tanım Tanım tanık Sözlükte gerçek metinden alınan bir tanığın kaynağı neden belirtilir? Eklendi: · Güncellendi:
Kaynak, kullanımın hangi metinden geldiğini ve bağlamının nasıl denetlenebileceğini gösterir; tanığı kurmaca bir açıklama örneğinden ayırır.
Bağlam
Tanık cümlelerin hangi kitaptan alıntılandığı bilgisi, ayraç içinde kısaltmasıyla birlikte verildi.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, tanık maddesinin dil incelemesindeki kaynaklı kullanım örneği anlamıyla sınırlıdır.
Sınırlılık: Tek bir tanık kullanımın varlığına örnektir; tek başına ilk kullanım tarihini, bütün anlamları veya genel sıklığı kanıtlamaz. Canlı geçiş sayısı yalnız bu anlamın değil, maddebaşının toplamıdır.
Maddebaşı Alan ve tür yayılımı kalem “Kalem” için baskın bir alan etiketi görülmesi sözcüğün yalnız o alana ait olduğu anlamına gelir mi? Eklendi: · Güncellendi:
Hayır. Baskın etiket, incelenen derlem kesitinde göreli yoğunluğu gösterir; geniş alan ve tür yayılımı genel dildeki çok yönlü kullanımı ayrıca ortaya koyar.
Bağlam
Mevduat kaleminin şubat ayındaki girişle beraber son 12 aylık dönemde 27 milyar dolar ile finansmana en yüksek katkı veren kalem olması da çarpıcı bir sonuç.
Yazılarını daktiloyla yazıp yeşil tükenmez kalemle düzelttiğini ve kendinden ve hayatından memnun olmadığını biliyorum.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama canlı alan ve tür dağılımını, bağlam çeşitliliğini ve güven temelli etiketleme yaklaşımını kapsar.
Sınırlılık: Derleme yeni kaynaklar eklendikçe dağılım değişebilir; düşük belgeli alanlar için küçük farklar kesin uzmanlık göstergesi sayılmaz.
Maddebaşı Alan ve tür yayılımı sağlık Sağlık maddesinin alan yayılımında kendi adını taşıyan alanın baskın çıkması, öteki alanlardaki kullanımları neden geçersiz kılmaz? Eklendi:
Baskınlık, sözcüğün canlı derlemde en yoğun görüldüğü alanı gösterir; eğitim, ekonomi veya teknoloji metinlerindeki kurumsal ve toplumsal kullanımlarını ortadan kaldırmaz.
Bağlam
Bu durumun salgınla mücadeleyi daha da zorlaştırdığı ve sağlık sistemleri üzerindeki baskıyı artırdığı belirtiliyor.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama alan etiketlerinin canlı geçiş, belge yayılımı ve göreli yoğunluk üzerinden nasıl yorumlandığını kapsar.
Sınırlılık: Kaynak dengesi değiştikçe oranlar değişebilir; baskın alan tek başına sözcüğün yalnız o uzmanlık alanına ait olduğunu kanıtlamaz.
Anlam / Tanım Tanım sürüm Yazılımda sürüm numarası hangi ayrımı görünür kılar? Eklendi:
Sürüm, bir programın kullanıma sunulmuş biçimlerinden birini karşılar. Onu belirten numara, tek başına satış miktarı veya kalite puanı değildir.
Bağlam
Önceki tasarımda görev kategorileri menü üzerinden görüntülenirken, yeni sürümde ekranın üst kısmına sekmeler ekleniyor.
Geri dönüşleri engelleme kararı, özellikle yeni sürümlerde belirli uygulamalarda uyumluluk sorunları yaşayan kullanıcıları da etkiliyor.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Sürüm maddesinin yazılımda yayımlanmış biçim anlamı ve bu biçimlerin ayırt edilmesi ele alınır.
Sınırlılık: Belirli bir numaralandırma standardı varsayılmaz; ticaret ve para dolaşımı anlamları bu yazılım açıklamasının kapsamı dışındadır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı yağış Yağışın başlamasıyla yağış miktarı arasında nasıl bir anlam farkı var? Eklendi:
Yağışın başlaması bir olayın gerçekleşmesini, yağış miktarı ise o olayın niceliğini öne çıkarır. Olay adı, ölçülen miktarı karşılayacak biçimde de kullanılabilir.
Bağlam
Yağış cadde ve sokaklar ile sahil şeridinde yer yer su birikintilerine yol açtı; yağışa rağmen araç ve yaya trafiği sürdü.
Havzada yıllık yağış miktarı, hava kütleleri, yükselti ve bakı etkisinde kalarak dağılış açısından farklılıklar göstermektedir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yağış maddesinin miktar bildiren anlamı, olay anlatan kullanımlardan ayrılarak açıklanır.
Sınırlılık: Bu açıklama ölçüm yöntemi veya güncel hava durumu tahmini sunmaz; iki örnekten bölgesel iklim sonucu çıkarılmaz.
Maddebaşı Çok anlamlılık kazma Kazma nasıl hem elde tutulan bir araç hem yapılan bir iş olabilir? Eklendi:
Kazma, araç adı olarak bir nesneyi, iş adı olarak bir eylemi karşılar. Hangisinin kastedildiğini, cümlede neyle ilişki kurduğu belirler.
Bağlam
Eline kazmayı, küreği alan gençler üzüm çubuklarının arasına koşar ve bir saat içinde bağın çapalanıp kazılması, temizlenmesi tamamen hallolmuş olur.
Derin karıştırma yönteminde zemini kazmaya gerek kalmadan çeşitli ekipmanlarla ve bağlayıcılarla zemin yerinde iyileştirilir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Kazma maddesinin araç ve eylem anlamları, derlemdeki iki farklı kuruluşla karşılaştırılır.
Sınırlılık: Maddenin niteleyici ve argo kullanımları bu sorunun kapsamına alınmamıştır; iki tanıktan bütün kullanımların oranı çıkarılamaz.
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü testi Anadolu'da testiye kaç ayrı ad verilir? Eklendi:
Ağız atlasına göre kırk beş. Ağız atlası testi için kırk beş karşılık kaydeder; bunların en yaygınları arasında habene on beş ilde, penter altı ilde ve gılgıl beş ilde ‘testi’ anlamıyla geçer.
Bağlam
Yakın çiftliklerde beyler adamlarına testiyle su aldırırlardı o çeşmeden.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, testinin Anadolu ağızlarındaki adlarını ağız atlasıyla sıralar; Bitigçi'deki ölçü anlamını, derlemdeki kullanımı ve sayımdaki eş yazım tuzağını gösterir.
Sınırlılık: Testi için etimoloji kartı yoktur; ağızdaki adların kökeni ve gılgıl adının ses benzetmesi kaynaklarla sınanmamıştır.
Anlam / Tanım Türetme çağlayan Çağlayan aslında ne yapan bir suyun adıdır? Eklendi:
Coşarak akıp uğuldayan bir suyun. Bitigçi çağlayan sözünü küçük bir akarsuyun çok yüksek olmayan bir yerden dökülüp aktığı yer diye tanımlar; çağlamak ise akarsuyun hızla ilerlerken kabarıp çalkalanarak uğultu çıkarmasını anlatan fiildir.
Bağlam
Boğaz içerisinde akarsu eğiminin havzaya göre fazla olması nedeniyle birçok yerde çağlayanlar oluşmuştur.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, çağlayanın çağlamak fiilinden türeyişini Bitigçi tanımlarıyla açıklar; adın suyun sesiyle bağını, yakın su adlarını ve derlemdeki coğrafya ve mimarlık kullanımlarını gösterir.
Sınırlılık: Çağlamak fiilinin kökeni ve yansıma sözlerle ilişkisi kaynaklarla sınanmamıştır. Çağlayan için etimoloji kartı yoktur.
Anlam / Tanım Anlam kayması körfez Körfez sıfatıyla anılan bir yere kimler uğrar? Eklendi:
Pek kimse uğramaz. Bitigçi körfez maddesinde coğrafyadaki deniz girintisinin yanında mecazla ‘kuytu, işlek olmayan’ anlamlı bir sıfat da verir; rüzgârdan korunan girinti, kalabalıktan uzak bir köşenin adı olur.
Bağlam
Bu körfezin kıyısında büyücek bir köyde mola verdik.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, körfezin kuytu anlamlı sıfat kullanımını Bitigçi tanımlarıyla açıklar; koy ve kıyı sözlerindeki benzer gelişmeyi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem kayıtlarını ve derlemdeki coğrafya kullanımını gösterir.
Sınırlılık: Körfez için etimoloji kartı yoktur. Sıfat anlamının derlemdeki kullanımına bu turun örnekleminde rastlanmamış ve ayrıca ölçülmemiştir.
Anlam / Tanım Çok anlamlılık akıntı Çam gövdesinde ve marangoz tezgâhında görülen akıntı neyin adıdır? Eklendi:
Sızan ve taşan maddenin. Bitigçi akıntı maddesinde iğne yapraklı bir gövdenin kabuğu çatladığında içindeki koyu öz suyun dışarı sızıp aşağı yayılmasını ve ahşap işlerinde iki parçayı birleştiren tutkalın ek yerinden taşmasını da akıntı diye anar.
Bağlam
Bir zamanlar dimdik durduğu, yerde şimdi kuru iğne yapraklarla taçlanmış bir reçine akıntısı vardı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, akıntının reçine ve tutkal anlamlarını Bitigçi tanımlarıyla akış, eğim ve su anlamlarının yanına koyar; derlemdeki reçine akıntısı tümcesini ve su anlamındaki öbekleri gösterir.
Sınırlılık: Akıntı için etimoloji kartı yoktur. Sözün tıp dilindeki anlamı bu yanıtta ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Ağız sözlüğü girdap Girdabın Türkçede kaç ayrı adı vardır? Eklendi:
Bitigçi'ye göre en az dört, ağızlarla birlikte çok daha fazla. Bitigçi coğrafyadaki girdap için çevri, çevrinti, eğrim ve anafor karşılıklarını verir; ağız atlası da burguç, su çevreği, su tandırı ve surak gibi adlar kaydeder.
Bağlam
Girdap akımları, metal içinde dairesel desenlerle akarak dirençli ısıtma yaratıyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, girdabın Türkçedeki karşılıklarını Bitigçi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve ağız atlasıyla sıralar; burgaç sözünün anlam ayrışmasını ve derlemdeki teknik kullanımı gösterir.
Sınırlılık: Ağızdaki adların kökeni ve girdap ile burgaç arasındaki anlam ayrışmasının ne zaman başladığı bu yanıtta araştırılmamıştır.
Anlam / Tanım Anlam koşutluğu kuyu Kuantum fiziğindeki kuyu, köy kuyusuna nasıl benzer? Eklendi:
İçindekini kolay bırakmamasıyla. Bitigçi fizikteki kuyu anlamını, çevresine göre daha düşük potansiyel enerji taşıdığı için parçacığın hareketini sınırlayan bölge diye tanımlar; köy kuyusunda olduğu gibi, içeride kalanın dışarı çıkması için emek gerekir.
Bağlam
Potansiyel uygulanabilirlik (alan etkili transistörler, kuantum kuyuları, lazerler, elektro-optik modülatörler ve kuantum kuyu kızılötesi foto detektörleri) nedeniyle, çift kuyu üçlü bariyer rezonans tünel yapıları ilgi çekmiştir [18-21].
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, kuantum fiziğindeki kuyuyu Bitigçi tanımlarıyla su kuyusunun biçimine ve mecaz anlamına bağlar; tarihsel tanığı, ağızdaki adları ve derlemdeki eşleri gösterir.
Sınırlılık: Fizik teriminin Türkçeye hangi dildeki terimin çevirisi olarak girdiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Kuyu için etimoloji kartı yoktur.
Anlam / Tanım Bedenin adları oluk Beyin kabuğundaki oluklardan ne akar? Eklendi:
Hiçbir şey; ad biçimden gelir. Bitigçi anatomide oluk sözünü, özellikle beyin kabuğunda kıvrımları birbirinden ayıran oluk biçimli çöküntü diye tanımlar; söz suyun aktığı açık borunun biçimini beynin yüzeyine taşır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, oluğun beyin kabuğundaki anlamını Bitigçi tanımlarıyla su borusu ve yiv anlamlarına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, ağızdaki anlamları ve derlemdeki teknik kullanımları gösterir.
Sınırlılık: Oluk için etimoloji kartı yoktur; anatomi teriminin hangi dildeki terimin karşılığı olarak benimsendiği bu yanıtta araştırılmamıştır.
Anlam / Tanım Anlam kayması dere Dere tepe düz giden yolcunun aştığı dere su taşır mı? Eklendi:
Taşımak zorunda değildir. Bitigçi dere için yükselen arazi kesimleri arasında boylu boyunca uzanan çukur geçiş alanını, yani vadiyi de verir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ise dere maddesini suyla değil bu vadi anlamıyla açar.
Bağlam
Dereye indik, bir söğüt gölgesine tatlı canımızı zor attık.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, derenin vadi anlamını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla su anlamının yanına koyar; dere tepe öbeğini, ağızdaki adları ve derlemdeki kullanımı gösterir.
Sınırlılık: Dere için etimoloji kartı yoktur ve sözün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; vadi anlamının su anlamından önce gelip gelmediği kaynaklarla sınanmamıştır.
Anlam / Tanım Anlam genişlemesi havuz Soru havuzuna girmek için yüzme bilmek gerekir mi? Eklendi:
Gerekmez; bu havuz suyu değil soruları toplar. Bitigçi havuz maddesinde belirli bir amaçla bir araya getirilen veri, kaynak, kişi ya da seçenekler bütününü de verir; söz, su biriktirilen yerden içine bir şeyler toplanan her yere genişlemiştir.
Bağlam
Formun hazırlanması aşamasında öncelikle bir soru havuzu oluşturularak üç öğretim üyesi, üç öğretmen ve bir yayınevi editörünün görüşlerine sunulmuştur.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, havuzun veri ve soru toplama anlamını Bitigçi tanımlarıyla su yapısı anlamına bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kayıtlarını, derlemdeki eşleri ve ağızdaki adları gösterir.
Sınırlılık: Para ve veri anlamlarının Türkçeye hangi dilden çeviriyle geçtiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Havuz için etimoloji kartı yoktur.
Anlam / Tanım Bedenin adları boğaz İki deniz arasındaki dar su, adını bedenin neresinden almıştır? Eklendi:
Boynun ön bölümünden. Bitigçi boğaz maddesinde ilk sırada boynun ön bölümünü ve bu bölümü oluşturan organları verir; kapların dar ağzı, iki dağ arasındaki dar geçit, dar akarsu vadisi ve iki kara arasındaki dar deniz bu ilk anlamın ardından gelir.
Bağlam
Boğazından geçen ilk bir iki yudum mutluluğun ta kendisiydi.
Boğaz'ın iki yakasında konumlanan şehir, coğrafi olarak da ulaşım zorluklarını beraberinde getiriyor.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, boğazın beden, kap ve coğrafya anlamlarını Bitigçi ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü tanımlarıyla daralma düşüncesi çevresinde birleştirir; ağızdaki örnekleri ve derlemdeki iki kullanımı gösterir.
Sınırlılık: Boğaz için etimoloji kartı yoktur ve sözün kökeni bu yanıtta ele alınmamıştır; coğrafya anlamlarının beden anlamından gelişimi sözlüklerdeki anlam sırasına dayanan bir okumadır.
Anlam / Tanım Anlam genişlemesi köpük Piyasadaki bir köpük, sabun köpüğü gibi nasıl söner? Eklendi:
Şişip kırılarak. Bitigçi ekonomideki köpük anlamını, piyasa fiyatlarında gerçek değerden kopan geçici ve kırılgan şişkinlik diye tanımlar; sabun köpüğü gibi o da içi havayla dolu bir kabarmadır ve dokunulduğunda dağılır.
Bağlam
Kredi genişlemesi durduğunda (finansal köpük patladığında), iktisadi büyüme süreci krize girecektir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, ekonomideki köpük anlamını Bitigçi tanımları ve derlem tümceleriyle sabun köpüğüne bağlar; Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem kayıtlarını ve derlemdeki eşleri gösterir.
Sınırlılık: Ekonomi anlamının Türkçeye hangi dilden çeviriyle geçtiği bu yanıtta araştırılmamıştır. Köpük için etimoloji kartı yoktur.