Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.
Yanıtları nasıl okumalı?
Sözlük özelliklerinin birlikte okunması
Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.
Derlem kanıtı ve çıkarımlar
Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.
Tarihler ve sıralama
Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.
Arama ve süzgeçler
Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.
Yazım düzeni
Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.
20 soru ve yanıt
Süzgeçleri temizleMaddebaşı Çok anlamlılık zarf Mektup bir hafta zarfında elinize ulaşmışsa kaç zarfla karşılaşmış olursunuz? Eklendi:
Üç zarfla. Mektup kâğıttan bir zarfın içindedir; gelişi, Osmanlıcada ‘süre’ anlamı da taşıyan zarf ile ölçülür; bir hafta zarfında öbeği ise cümlede bir zarf tümleci olarak çalışır.
Bağlam
Verilerden de anlaşılacağı üzere 10 yıllık zaman zarfında ülkemizde kırsal nüfusu en fazla olan 20 ilin kentleşme oranı önemli ölçüde yükselmiştir.
İçinden bir mektup zarfı ve katlanıp içine konmuş başka bazı kâğıtlar yayıldı etrafa.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, zarfın kap, süre ve dil bilgisi anlamlarını Bitigçi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem ile birlikte açıklar; derlemdeki eşleri ve Isparta ağzındaki karşılığı gösterir.
Sınırlılık: Arapça sözün dil bilgisi terimi olarak nasıl kullanıldığı ve Isparta ağzındaki bitik adının kökeni bu yanıtta araştırılmamıştır.
Maddebaşı Çekimli biçimler Bitigçi'ye yeni eklenen zarf türetme Bir sözcüğün cümlede zarf görevi üstlenmesi neden her zaman “zarf türetme” gerçekleştiğini göstermez? Eklendi:
Zarf görevi sözdizimsel kullanımı, zarf türetme ise kök veya gövdeye yapım eki getirilerek kalıcı bir sözlükbirim kurulmasını anlatır.
Bağlam
Zarf türetme, makale, tarihsel dönemlerden Türkiye Türkçesine uzanan örneklerde ad köklerinden belirteç işlevli sözler kurulmasını ve bu işlevi üstlenen eki incelemektedir.
Zarf türetme, tez, isimlerden belirteç görevli yeni sözler yapan ekleri ayrı bir yapım kategorisi altında örnekleriyle sınıflandırmaktadır.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Açıklama, Türkçede zarf işlevi ile yapım ekine dayalı sözlüksel türetme arasındaki biçimbilgisel ayrımı ele alır.
Sınırlılık: Bir biçimin sözlükselleşme derecesi geçişli olabilir; tek bir cümle kalıcı türetim kararını her zaman kesinleştirmez.
Anlam / Tanım Anlam genişlemesi belirteç Dil bilgisinden kimyaya, tıptan bilişime belirteç kaç ayrı işe koşulmuştur? Eklendi:
Dört işe. Bitigçi belirteç maddesinde dil biliminde → zarf, kimyada → ayıraç, tıpta ölçülebilir gösterge ve bilişimde kimliği, oturumu ya da erişim yetkisini temsil eden veri birimi anlamlarını sıralar.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, belirtecin dil bilgisi, kimya, tıp ve bilişimdeki dört anlamını Bitigçi tanımlarıyla birlikte okur; adın belirmek ailesiyle bağını ve derlemdeki tıp ağırlığını gösterir.
Sınırlılık: Belirteç için ayrı bir etimoloji kartı yoktur; sözün terim olarak hangi alanda önce kullanıldığı bu yanıtta araştırılmamıştır.
Maddebaşı Türk dilleri yazmak Kitap yazmak, Kâşgarlı Mahmud'un gözünde hangi Türk boyunun işiydi? Eklendi:
Oğuzların. Kâşgarlı Mahmud XI. yüzyılda ol bitik yazdı ‘o, kitap yazdı’ örneğini Oğuzca diye kaydeder; aynı yazılışlı öbür yaz- fiilleri ise ‘çözmek’ ve ‘yanılmak’ anlamı taşıyordu.
Bağlam
Size aylardır mektup yazmayı istemiş olsam da bu mektubu tamamen pratik nedenlerle sizden bir şey talep etmek için yazıyorum.
Elle yazı yazmayı öğrenmek daha yavaş bir süreç olabilir; ama çocukların bu yorucu aşamadan geçmesi onlar için önemli.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, yazmak fiilinin Kâşgarlı Mahmud'a göre Oğuzca oluşunu ve aynı yazılışlı öbür fiillerden ayrılışını etimoloji kartıyla açıklar; Türk dillerindeki karşılıkları, komşu dillere geçişini ve ağızlardaki anlamları gösterir.
Sınırlılık: Kartta anılan Altay karşılaştırmaları ve yazgı anlamlı türevler bu yanıtta ele alınmamıştır.
Maddebaşı Çok anlamlılık pul Eski Anadolu çarşısında el değiştiren pul, bugün kaç ayrı kılıkta karşımıza çıkar? Eklendi:
Bitigçi'ye göre en az sekiz kılıkta. Eski metinlerde küçük bir para olan pul, bugün mektubun köşesinde, giysinin süsünde, tavla tahtasında, vidanın altında, bitkinin ve balığın yüzeyinde yaşar; derlemde en güçlü eşi ise pul biber öbeğidir.
Bağlam
Fiskâl pulların kullanımı, posta pulu kullanımından çok daha eskiye dayanır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, pulun Bitigçi'deki dokuz anlamını, eski metinlerdeki para kullanımını, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve ağız atlası kayıtlarını ve derlemdeki eşlerini birlikte gösterir.
Sınırlılık: Para anlamından öbür anlamlara uzanan yol kaynaklarla sınanmamıştır; ortak imge üzerine söylenen bir yorumdur. Bildiri anlamı bu yanıtta ele alınmamıştır.
Maddebaşı Söz ailesi usul Kapıyı usulca kapatan biri ile şarkının usulünü tutan çalgıcı, aynı Arapça sözün izinden mi gider? Eklendi:
Evet: Bitigçi'deki üç usul maddesinin üçü de Arapça uṣūl sözüne bağlanır. Bu söz aṣl ‘kök, temel’ sözünün çoğuludur; aynı sözün tekili Türkçeye asıl olarak girmiştir.
Bağlam
Kapıyı usulca kapattı, merdiveni tırabzanlarına tutunarak üçer basamak birden indi.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, Bitigçi'deki üç usul maddesini Arapça uṣūl sözünün ‘kökler’, ‘yöntem’ ve ‘yavaşlık’ anlamları olarak etimoloji kartlarıyla birbirine bağlar; aynı sözün tekili olan asıl ile ilişkisini gösterir.
Sınırlılık: ‘Yavaş, sessiz’ anlamının ‘düzen, ölçü’ anlamından gelişme yolu kartta olası bir açıklama olarak verilmiştir; Arapça sühûlet sözünden bozulma görüşü zayıf sayıldığı için bu yanıtta ele alınmamıştır.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı takır takır Takır takır kurumuş bir ekmekte takırtı sesi nereden gelir? Eklendi: · Güncellendi:
Ekmeğin katılığından. Bitigçi takır takıra beş anlam verir; bunlardan biri ses değil bir niteliktir: nemi çekilmiş, dokununca katılığı belirgin olan. Kurumuş ekmek vurulunca takırdar; söz, sesi doğuran niteliği de adlandırmaya başlamıştır.
Bağlam
Gidip orada takır takır kurumuş ekmekle küflü peynir yedim.
Ancak, bu takır takır kurumuş kum içerisinde, acaba nereden geliyordu o kadar su?
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, takır takırın kuruluk anlamını ses anlamından ayırır, takırtı tanımıyla ilişkilendirir ve sözcüğün öteki anlamlarını tıkır tıkır ile karşılaştırarak tanıtır.
Sınırlılık: Kuruluk anlamının sesten doğduğu açıklaması sözlük tanımlarına dayanan bir yorumdur; takır takır için etimoloji kartı bulunmamaktadır.
Anlam / Tanım Bağlam güle güle Güle güle diyen biri gidenin mi gülmesini diler, kalanın mı? Eklendi:
Gidenin. Bitigçi bu ünlemi, geride duranların yola çıkana esenlik dilediğini bildiren vedalaşma sözü diye tanımlar. İkilemenin ilk anlamı ise gülerek, neşesini sesli kahkahalarla dışa vurarak demektir; iki anlam yan yana okunduğunda dilek, yolcunun yolunu güler yüzle yürümesidir.
Bağlam
Hoşça kalın, hoşça kalın, sizlerle komşu olmak çok hoştu, belki yakında görüşürüz, evet umarım, güle güle gidin, iyi yolculuklar.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, güle güle ikilemesinin vedalaşma anlamını zarf ve dilek anlamlarıyla birlikte açıklar, ikilemenin yapısını gösterir ve vedalaşmada kalan ile giden tarafın sözlerini karşılaştırır.
Sınırlılık: İkilemenin zarf anlamından vedalaşma anlamına hangi yolla geçtiği kaynaklarda açıklanmaz; yanıttaki bağ yorumdur. Güle güle için etimoloji kartı bulunmamaktadır.
Maddebaşı Yön ve bakış ileri İleri bir zaman geçmişi de anlatabilir mi? Eklendi:
Anlatabilirdi. Dilçin'e göre Eski Anadolu Türkçesinde ilerü zaman ‘geçmiş zaman’, ilerüler de ‘eskiler, geçmiştekiler’ demekti. Bugün ise ileri, saat ileri alınırken bile geleceği gösterir.
Bağlam
İlerü zamanda bir bakkal var idi gündüz dükkanın yapardı gece olucak açardı.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, ileri sözcüğünün eski ‘doğuya doğru’ anlamını ve Eski Anadolu Türkçesindeki ‘geçmiş’ anlamını etimoloji kartı, Osmanlı sözlüğü ve derlemdeki eski bir metinle açıklar; sözün bugünkü eş kullanımlarını tanıtır.
Sınırlılık: Öndeki kişinin önce gelmiş olmasına ilişkin açıklama yanıtın yorumudur. İlerü sözünün ‘geçmiş’ anlamının Anadolu'da hangi yüzyılda kaybolduğu tarihlendirilmemiştir.
Anlam / Tanım Tanım açık mektup Kime yazıldığı belli olduğu hâlde ona hiç postalanmayan mektuba ne denir? Eklendi:
Açık mektup. Bitigçi onu bir kişiye, kuruma ya da makama seslenerek kaleme alındığı hâlde muhatabına özel olarak ulaştırılmayıp gazete, dergi ya da internet aracılığıyla kamuoyuna duyurulan yazı diye tanımlar. Gerçek okuru adı geçen kişi değil, onu izleyen herkestir.
Bağlam
Filmin hayranları tarafından oluşturulan iki web sitesi yayınladıkları açık mektupta da halk sağlığı açısından filmin ertelenmesinin en doğru karar olacağını ifade etmişlerdi.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, açık mektubun tanımını mektubun sözlük tanımıyla karşılaştırır, türün kişisel iletiden nasıl ayrıldığını gösterir ve teminat mektubuyla mektup sözünün anlam alanını genişletir.
Sınırlılık: Açık sıfatının kapalı zarfla karşıtlığına ilişkin açıklama yanıtın yorumudur. Açık mektup türünün Türkçede ilk ne zaman kullanıldığı bu yanıtta tarihlendirilmemiştir.
Anlam / Tanım Çok anlamlılık çatır çatır Çatır çatır sözü nasıl hem güçlük çekmeden hem de zor kullanarak anlamına gelebilir? Eklendi:
Sesin iki ayrı yönü öne çıktığı için. Bitigçi çatır çatıra yedi anlam verir; bunlardan biri güçlük çekmeden, bir başkası zor kullanarak, baskı yaparaktır. Birincisi kırılan şeyin kolayca kırılmasını, ikincisi kırmak için uygulanan gücü öne çıkarır.
Bağlam
Bütün policemen'lerle çatır çatır konuşuyormuş canım.
Şimdiki aklım olsaydı zaten onunla çatır çatır alırdım o paraları.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, çatır çatırın karşıt görünen iki mecaz anlamını öteki anlamlarıyla birlikte ele alır, iki anlamın aynı sesin farklı yönlerinden beslendiğini gösterir ve sözü çıtırdamak ile karşılaştırır.
Sınırlılık: Anlamların sesin iki yönünden beslendiği açıklaması yanıtın yorumudur; çatır çatır için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Belli belirsiz anlamının nasıl geliştiği ayrıca incelenmemiştir.
Anlam / Tanım Çok anlamlılık cıvıl cıvıl Cıvıl cıvıl bir çarşıda hiç kuş olmayabilir mi? Eklendi:
Olabilir. Bitigçi cıvıl cıvıla beş anlam verir ve bunlardan yalnız biri kuş ötüşüdür. İnsanların hareket ve etkileşimiyle dolup taşan yer de cıvıl cıvıldır; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de söze hareketli, kalabalık anlamını verir.
Bağlam
Saat ilerledikçe kalabalıklaşıyor, etraf cıvıl cıvıl insan kaynıyordu.
Eğer sessiz sakin bir köşeye çekilmek değil de adanın cıvıl cıvıl sokaklarında enerjinize enerji katmak isterseniz burası tam size göre!
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, cıvıl cıvıl sözünün kalabalık anlamını kuş ötüşü anlamından ayırır, Bitigçi'deki beş anlamı ve Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kaydını karşılaştırır ve sözün olumlu değerini gürültü ile uğultuya karşıt olarak gösterir.
Sınırlılık: Anlamların kuş ötüşünden insan kalabalığına geçtiği açıklaması yanıtın yorumudur; cıvıl cıvıl için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Bitigçi'deki iki kalabalık anlamı sıfat ve zarf olarak ayrı verilmiştir.
Maddebaşı Köken sessiz Ses sözü Eski Türkçe metinlerde geçmiyorsa sessiz sözcüğü ne zaman ortaya çıktı? Eklendi:
Görece geç. Etimoloji kartına göre Gülensoy ses sözünün Eski Türkçe ve Karahanlı metinlerinde bulunmadığını, o dönemde sesi anlatmak için ün dendiğini belirtir. Sessiz ise 1831'de Hindoğlu'nun sözlüğünde Fransızca silencieux karşılığı olarak kaydedilmiştir.
Bağlam
Alfabedeki geri kalan tüm harflere sessiz harfler denir.
Öyle sessiz sedasız ayrılmazdı, dedi başını önüne eğerek.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, sessiz sözcüğünün yapısını ve geç tanıklanmasını etimoloji kartına dayanarak açıklar, ses ile ün arasındaki tarihsel ilişkiyi ve sessizin bugünkü anlamlarını tanıtır.
Sınırlılık: Ses sözünün Eski Türkçede bulunmadığı Gülensoy'un belirlemesidir; tabanın kökeni kaynaklar arasında tartışmalıdır. Hindoğlu'nun 1831 kaydı incelenen sözlüklerdeki en eski tarihli kayıttır, sözün daha önce kullanılmadığını kanıtlamaz.
Maddebaşı Anlık oluşum kapkara Kapkara sözlükte varken kapkalın neden henüz bir madde değildir? Eklendi:
Kapkalın, Bitigçi'nin Anlık Oluşumlar sayfasında izlenen bir pekiştirme adayıdır. Türkçe, sıfatı ilk hecesine eklenen m, p, r ya da s'li bir ön heceyle güçlendirebilir; ama bu yolla kurulan her biçim sözlüğe girmez. Kapkara yerleşmiş ve mecaz anlam da kazanmış bir sözcük olarak maddedir.
Bağlam
Dikkatle bakmıştı ve birdenbire karganın o kapkara gözlerinin dünyanın en güzel gözleri olduğunu fark edivermişti.
Gözlerimde ileri bir miyopluk olduğu için de, kapkalın gözlük taşırım.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, Türkçedeki pekiştirme ön hecesi kuralını, Anlık Oluşumlar sayfasının bu kalıptaki adayları nasıl izlediğini ve kapkara ile kapkalın arasındaki sözlükbilimsel farkı açıklar.
Sınırlılık: Adayların durumu derlem büyüdükçe değişir; kapkalın ileride madde olarak değerlendirilebilir. Anlık Oluşumlar listesinde kuralla kurulmuş gibi görünen ama başka biçimlerin birleşmesinden doğan gürültülü adaylar da bulunabilir.
Maddebaşı Eş anlamlılık yalnız Yalnız sözcüğünün tek bir eş anlamlısı neden yoktur? Eklendi:
Sözcük her anlamında başka bir sözcükle yer değiştirir. Bitigçi'nin Hesaplamalı Eş Anlamlılar sayfası ‘eşlik olmadan’ anlamında yapayalnızı, ‘sadece’ anlamında sadeceyi, bağlaç kullanımında ise nedir ki gibi çekince bildiren bir sözü ayrı ayrı önerir.
Bağlam
Sinema filmlerindeki kâbus sahneleri karakterin yalnız başına koştuğu karanlık, yağmurlu ve rüzgârlı ormanlarda geçer.
Yalnız şunu arz edeyim ki bugün orta mekteplerin ve liselerin programları o kadar doludur ki böyle bir derse nasıl yer verileceğini bilemiyorum.
İlgili sözlük aramaları
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, yalnız sözcüğünün altı anlamını ve Hesaplamalı Eş Anlamlılar sayfasının her anlam için önerdiği karşılıkları derlem tümceleriyle açıklar.
Sınırlılık: Sayfanın önerileri hesaplamalıdır ve anlam başına sınırlı sayıda aday gösterir. Sıfat anlamı, sınırlama anlamı ve ruh bilimi anlamı için kabul edilmiş bir karşılık yayın sırasında bulunmuyordu.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı bir Bir güzel yıkamak derken bir neden sayı bildirmez? Eklendi:
Çünkü burada bir, ardından gelen sözcüğün anlamını güçlendirir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına gelen bir, onun anlamını pekiştirir. Bir güzel yıkamak, iyice ve özenle yıkamaktır.
Bağlam
Anam, bu ceketi bir güzel yıkadı; komşudan aldığımız ütüyle bir güzel ütüledi.
Bulguru bir güzel yıkadıktan sonra süzüp malzemenin içine ekliyorum.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, bir sözcüğünün anlamı güçlendiren kullanımını sayı ve belirsizlik anlamlarından ayırır ve derlemdeki örneklerle açıklar.
Sınırlılık: Yanıt pekiştirme kullanımının söyleyişteki vurgu farklarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır. Sıklık sayımı bir sözcüğünün anlamlarını ayıramaz.
Anlam / Tanım Anlam ayrımı erken Erken dönem derken erken sözcüğü neyi niteler? Eklendi:
Bir sürecin başlangıca yakın bölümünü. Bitigçi erkene alışılan vaktin öncesini anlatan zarf anlamının yanında, gelişimin ya da tarihsel sürecin başlangıca yakın bölümünde bulunan anlamını da verir: erken dönem, erken Cumhuriyet.
Bağlam
Zihinselleştirme kapasitesinin gelişimi, bireyin erken dönem ilişkisel deneyimleriyle, özellikle de bağlanma figürleriyle kurduğu etkileşimlerle yakından ilişkilidir.
Buradan hareketle erken cumhuriyet dönemini eleştirel bir şekilde ele alan neşriyatlar yapılmıştır.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, erken sözcüğünün bir sürecin başlangıca yakın bölümünü niteleyen anlamını zarf anlamlarından ayırarak açıklar.
Sınırlılık: Yanıt erken sözcüğünün tarih yazımındaki dönemlendirme tartışmalarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.
Maddebaşı Yeni eklenen sözcük Bitigçi'ye yeni eklenen gün ışımak Gün ışımak neden çoğu zaman gün ışırken ya da gün ışıyınca biçiminde geçer? Eklendi:
Çünkü bu anlatım çoğunlukla bir olayın ne zaman olduğunu bildirir. Gecenin sona erip ufukta sabah aydınlığının belirmesini anlatan gün ışımak, tümcede bir saat gibi işler: gün ışırken yola çıkmak, gün ışımadan uyanmak.
Bağlam
Gün ışıyınca her şey daha olumlu gözüküyor nedense.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, gün ışımak maddesinin anlamını, derlemde zaman bildiren zarf-fiil biçimleriyle öne çıkmasını ve sözlüğe alınma gerekçesini açıklar.
Sınırlılık: Biçimlerin sıklık sırası derlemin bugünkü bileşimine bağlıdır; anlatımın ağızlardaki kullanımı ve öbür zaman anlatımlarıyla karşılaştırması ayrıca incelenmemiştir.
Maddebaşı Derlem yaygınlığı gece Derlemde gece neden gündüzden çok daha sık geçer? Eklendi:
Çünkü gecenin anlamları ve kalıpları daha geniştir. Gece hem bir zaman bölümü, hem karanlık, hem de ödül gecesi gibi bir etkinliktir; aydınlık zamanı anlatırken ise çoğu kez gündüz yerine gün, sabah ya da öğle gibi sözcükler kullanılır.
Bağlam
Gece gündüz toprak içinde bir yaşlı adam oturur, sakallarını dışarı çıkarır.
Sulama periyotları suyun buharlaşmasının minimum değerde tutulması için özellikle gece saatlerinde olacak şekilde seçilmektedir.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, gece ile gündüz arasındaki sıklık farkını iki sözcüğün anlam genişliği, kalıpları ve gün içi bölümleri anlatan öbür sözcüklerle açıklar.
Sınırlılık: Sayımlar gece ile gündüzün bütün anlamlarını birlikte içerir; gece adlı etkinlikler ve kalıplar ayrıca ölçülmemiştir. Yanıttaki açıklamalar ölçülmüş nedenler değil, dağılıma ilişkin yorumlardır.
Maddebaşı Bağlam aslında Aslında sözü bir konuşmada ne işe yarar? Eklendi: · Güncellendi:
Aslında, söyleyenin görünen durumla gerçek durumu ayırdığını ya da sözü asıl önemli noktaya çevirdiğini işaret eder.
Bağlam
Bazen küçük bir hareketin aslında söylenenden bambaşka bir şey ifade ettiğine dikkat etmek gerekir.
Bu durumu muayene esnasında fark eden hastalar düşündüklerinde aslında burunlarından istedikleri kadar nefes alamadıklarını da anlamaktadırlar.
Kapsam ve sınırlılık
Kapsam: Yanıt, aslında zarfının söylemde düzeltme ve vurgulama işlevlerini açıklar.
Sınırlılık: Tümcenin tonu, konuşanın tutumu ve vurgusu yazılı bağlamda her zaman görünmez; işlev ayrımı tek tümceden değil, çevresindeki sözlerden yapılır.