Sorular ve Yanıtlar

Sözlük ve canlı derlem verisini birlikte açıklayan bilgi alanı

Bu bölüm sözlük maddeleri ve anlamları üzerine soruları; tanım, köken, çekimli biçim, bağlam, eş kullanım, değerlik, sözcük ağı ve yaşam eğrisi gibi konulardaki kaynaklı açıklama ve derlem çıkarımlarını bir araya getirir. Etimoloji Atlası, etimoloji kartları, tarihsel dönemler ve zaman kapsülünün nasıl kullanılacağını Özelliklerin Kullanımı bölümünde bulabilirsiniz. Her kartta sorunun eklenme tarihi, kayıt sonradan güncellendiyse ya da düzeltildiyse güncelleme tarihi de yer alır; liste en son eklenen ya da güncellenen kayıttan başlayarak yeniden eskiye sıralanır.

Toplam soru
826
Maddebaşı
414
Anlam / tanım
412
Yeni madde sorusu
136
İncelenen madde
685
Yanıtları nasıl okumalı?

Sözlük özelliklerinin birlikte okunması

Maddebaşı, anlam, tanım, gönderme, köken, çekimli biçim, bağlam, alan ve tür yayılımı, eş kullanım, değerlik, hibrit sözcük ağı ve yaşam eğrisi birlikte değerlendirilir. Yeni eklenen sözcükler de yayımlanmış tanımlanabilirlik kanıtlarıyla bu kapsama girer.

Derlem kanıtı ve çıkarımlar

Geçiş sayısı ve derlem büyüklüğü güncel ölçümlerden okunur; yayım sırasında incelenmiş kanıttan gelen sayı ayrıca etiketlenir. Bağlamlar soruyu açıklayan sınırlı örneklerle sunulur. Çıkarımları kapsam ve sınırlılık bilgileriyle birlikte okuyun: derlemde gözlenen eğilimler değişmez dil bilgisi kuralları değildir.

Tarihler ve sıralama

Eklendi tarihi sorunun ilk yayımlandığı anı, Güncellendi tarihi kaydın en son yeniden yazıldığı anı Türkiye saatiyle gösterir. Güncelleme bir bağlam tümcesinin yenilenmesi, bir yazım ya da içerik düzeltmesi veya kanıt sayılarının tamamlanması olabilir; yalnız eklenme tarihi görünen kayıt yayımlandığı gibi durmaktadır. En yeni sıralaması en son eklenen ya da güncellenen kaydı başa alır, Eklenme tarihine göre sıralama yalnız ilk yayım tarihine bakar.

Arama ve süzgeçler

Arama yapıldığında önce madde başı sorgunun kendisi olan kayıtlar, sonra sorguyla başlayan öbek madde başları, sonra sorguyu anahtar sözcük olarak taşıyan kayıtlar gelir; her kümenin içinde sıra yine yeniden eskiyedir. Türkçe ve ASCII yazımlar ile şapkalı ve şapkasız biçimler aynı sonucu verir. Sözlük özelliği süzgeci köken, ağız sözlüğü ya da eş yazım gibi tek bir inceleme türünü ayırır; yeni soru turları Bitigçi'de Yeni günlüğünde de duyurulur.

Yazım düzeni

Yanıtlarda ele alınan söz ile öteki dil örnekleri eğik ve renkli yazılır; anlamlar tek tırnak içinde verilir (‘akciğer’ gibi). Yanıtın en önemli bulguları vurgulu gösterilir. Bu işaretler yalnız okumayı kolaylaştırır; arama ve kopyalanan metin düz yazıyla çalışır.

20 soru ve yanıt

Süzgeçleri temizle
Maddebaşı Çok anlamlılık zarf Mektup bir hafta zarfında elinize ulaşmışsa kaç zarfla karşılaşmış olursunuz? Eklendi:

Üç zarfla. Mektup kâğıttan bir zarfın içindedir; gelişi, Osmanlıcada ‘süre’ anlamı da taşıyan zarf ile ölçülür; bir hafta zarfında öbeği ise cümlede bir zarf tümleci olarak çalışır.

Bitigçi zarf maddesinde dört anlam verir: yazışmayı ya da belgeyi taşırken ve saklarken çevreleyen, ağzı kapanabilen kâğıt kılıf; kulpsuz fincanın dışına geçirilen metal taşıyıcı; eskimiş kullanımla → kılıf ve dil bilgisinde eylemin gerçekleşme koşullarını ya da bir niteliğin derecesini belirleyen sözcük sınıfı, yani → belirteç. Söz Arapça ẓarf kökenlidir. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü sözün ana anlamını açıkça verir: kap, kılıf, mahfaza. Fincan zarfı, mektup zarfı ve dil bilgisindeki zarf bu ana anlamın yanında sıralanır; sözlük bir de ‘süre, sınırlı bir zaman süresi’ anlamını ekler. Tarihsel Derlem'deki yetmiş sekiz tanık da kap anlamıyla açılır: XIV. ve XV. yüzyıla ait Müntahab-ı Şifâ'da şurup çini bir zarfın içinde saklanır, XVI. yüzyıldan Revnak-ı Bustan'da da hazırlanan karışım çini bir zarfa konur. Derlemde bugün üç zarf yan yana yaşar: zarf içinde ve kapalı zarf kâğıt kabı, zaman zarfı ve süre zarfı zamanı, zarf fiil ve zarf tümleci dil bilgisini anlatır. Ağız atlası Isparta'dan ilginç bir karşılık kaydeder: orada zarfa bitik denir. Bu biçim, Eski Türkçede yazıyı ve mektubu anlatan bitig adını hatırlatır.
Canlı geçiş
92872
Milyon başına
16.3775
Tanıklı cümle
82750
Belge yayılımı
2432
Serbestlik: %91.7 · serbest

Bağlam

Verilerden de anlaşılacağı üzere 10 yıllık zaman zarfında ülkemizde kırsal nüfusu en fazla olan 20 ilin kentleşme oranı önemli ölçüde yükselmiştir.
İçinden bir mektup zarfı ve katlanıp içine konmuş başka bazı kâğıtlar yayıldı etrafa.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, zarfın kap, süre ve dil bilgisi anlamlarını Bitigçi, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve Tarihsel Derlem ile birlikte açıklar; derlemdeki eşleri ve Isparta ağzındaki karşılığı gösterir.

Sınırlılık: Arapça sözün dil bilgisi terimi olarak nasıl kullanıldığı ve Isparta ağzındaki bitik adının kökeni bu yanıtta araştırılmamıştır.

Maddebaşı Çekimli biçimler Bitigçi'ye yeni eklenen zarf türetme Bir sözcüğün cümlede zarf görevi üstlenmesi neden her zaman “zarf türetme” gerçekleştiğini göstermez? Eklendi:

Zarf görevi sözdizimsel kullanımı, zarf türetme ise kök veya gövdeye yapım eki getirilerek kalıcı bir sözlükbirim kurulmasını anlatır.

Türkçede bir adın durum eki almış biçimi, bir sıfat veya bir ikileme cümlede eylemin zamanını, biçimini ya da ölçüsünü bildirebilir. Bu kullanım öğeye zarf işlevi kazandırsa da her örnekte yeni bir sözlükbirim oluşmaz. Zarf türetmede ise kök veya gövdeye getirilen yapım eki sonucunda anlamı ve kullanım alanı görece yerleşmiş yeni bir birim ortaya çıkar. Ayrımın temelinde görev ile sözcük yapısı arasındaki fark vardır: Sözdizimsel görev bağlama göre değişebilir, türetme ise biçimbilgisel kuruluş ve sözlüksel kalıcılık gerektirir. Bu nedenle çözümlemede yüzeyde “nasıl, ne zaman, ne ölçüde” sorularına yanıt vermek tek başına yapım sürecinin kanıtı sayılmaz.
Canlı geçiş
62
Milyon başına
0.0109
Tanıklı cümle
14
Belge yayılımı
3
Sözcük ağı: 9 düğüm, 9 bağlantı Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Zarf türetme, makale, tarihsel dönemlerden Türkiye Türkçesine uzanan örneklerde ad köklerinden belirteç işlevli sözler kurulmasını ve bu işlevi üstlenen eki incelemektedir.
Zarf türetme, tez, isimlerden belirteç görevli yeni sözler yapan ekleri ayrı bir yapım kategorisi altında örnekleriyle sınıflandırmaktadır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Açıklama, Türkçede zarf işlevi ile yapım ekine dayalı sözlüksel türetme arasındaki biçimbilgisel ayrımı ele alır.

Sınırlılık: Bir biçimin sözlükselleşme derecesi geçişli olabilir; tek bir cümle kalıcı türetim kararını her zaman kesinleştirmez.

Anlam / Tanım Anlam genişlemesi belirteç Dil bilgisinden kimyaya, tıptan bilişime belirteç kaç ayrı işe koşulmuştur? Eklendi:

Dört işe. Bitigçi belirteç maddesinde dil biliminde → zarf, kimyada → ayıraç, tıpta ölçülebilir gösterge ve bilişimde kimliği, oturumu ya da erişim yetkisini temsil eden veri birimi anlamlarını sıralar.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir dijital sistemde kimliği, oturumu veya belirli kaynağa erişme yetkisini temsil etmek üzere üretilen veri birimi; ilgili: → kimlik.
Bitigçi belirteç maddesinde dört anlam verir. Dil biliminde söz → zarf karşılığıdır; kimyada → ayıraç yerine kullanılır. Tıpta varlığı ya da değişimi belirli bir biyolojik ya da klinik durum hakkında bilgi veren ölçülebilir özellik ya da maddedir. Bilişimde ise bir dijital sistemde kimliği, oturumu ya da belirli bir kaynağa erişme yetkisini temsil etmek üzere üretilen veri birimidir. Dört alanın ortak noktası adın kendisinde saklıdır: belirteç, bir şeyi belirten, görünür kılan şeydir. Dil bilgisindeki belirteç eylemin koşulunu, kimyadaki ayıraç bir maddenin varlığını, tıptaki gösterge bir durumu, bilişimdeki veri birimi de kimin hangi kapıdan geçebileceğini belirtir. Belge maddesinin etimoloji kartı belirmek fiilini belge ve belli ile aynı aileye koyar; Bitigçi açıklamasına göre belirteç de belirtmek fiilinden türemiş, bu ailenin yeni bir üyesidir. Derlemde sözün ağırlığı tıp dilindedir: belirteç olarak öbeğinin ardından inflamasyon belirteçleri, stres belirteçleri ve biyokimyasal belirteçler gelir. Dil bilgisi kitaplarında ise belirteç, zarfın Türkçe karşılığı olarak yaşamaya devam eder.
Canlı geçiş
46275
Milyon başına
8.1604
Tanıklı cümle
40046
Belge yayılımı
8611

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, belirtecin dil bilgisi, kimya, tıp ve bilişimdeki dört anlamını Bitigçi tanımlarıyla birlikte okur; adın belirmek ailesiyle bağını ve derlemdeki tıp ağırlığını gösterir.

Sınırlılık: Belirteç için ayrı bir etimoloji kartı yoktur; sözün terim olarak hangi alanda önce kullanıldığı bu yanıtta araştırılmamıştır.

Maddebaşı Türk dilleri yazmak Kitap yazmak, Kâşgarlı Mahmud'un gözünde hangi Türk boyunun işiydi? Eklendi:

Oğuzların. Kâşgarlı Mahmud XI. yüzyılda ol bitik yazdı ‘o, kitap yazdı’ örneğini Oğuzca diye kaydeder; aynı yazılışlı öbür yaz- fiilleri ise ‘çözmek’ ve ‘yanılmak’ anlamı taşıyordu.

Bitigçi yazmak için üç ayrı madde başı verir. Birincisi bildiğimiz fiildir; konuşmayı ya da düşünceyi harflerle yüzeyde görünür kılmaktan bir cihazın ölçtüğü değeri göstermeye, birini bir göreve yerleştirmeye kadar on anlam taşır. İkincisi -a, -e zarf-fiil ekli fiillere gelerek düşeyazmak türünden yaklaşma bildiren birleşik fiiller kuran yardımcı fiildir. Üçüncüsü ağızlarda yaşar: → yaymak ve ‘yufka durumuna getirmek’. Etimoloji kartına göre yazı yazma anlamındaki fiil Ortak Türkçe *yaz- ‘işaret koymak, işaret yapmak’ köküne dayanır; Clauson fiilin temelde Oğuzca ama çok eski olduğunu söyler. Kâmûs-ı Türkî de bu anlamın asıl Türkçe karşılığının bitmek olduğunu not eder; Bitigçi'nin adı da bu eski fiilin ailesindendir. Clauson'un aktardığı XIII. yüzyıla ait Arapça–Türkçe bir sözlükte yazmak için Türkmence yaz-, Kıpçakça çiz- karşılığı verilir. Stachowski ‘yanılmak’ anlamlı uzun ünlülü *jāz- fiilini bu kökten ayrı tutar; Türkmencedeki kısa ünlülü yaδ- ‘yazmak’ ile uzun ünlülü yāδ- ‘yanlış yöne gitmek’ ayrımı da Bitigçi açıklamasına göre bunu destekler. Söz komşu dillere de geçmiştir: Clauson'a göre fiil çok erken bir dönemde Macarcaya ír- olarak girmiştir; Çuvaşça śır- de akrabasıdır. Anadolu ağızlarında fiil kalemsiz bir sanatı da anlatır. Bitigçi'ye göre evlenecek kadının yüzüne renkli bezekler uygulayarak onu düğüne hazırlamak da yazmaktır; Kâmûs-ı Türkî de köylerde gelinin yüzüne sürülen boyalara ve yapıştırılan pullara yüz yazısı dendiğini kaydeder. Derlemde yazı maddesinin en güçlü eşlerinden biri de yazı yazmak öbeğidir.
Canlı geçiş
1544768
Milyon başına
272.4117
Tanıklı cümle
1427211
Belge yayılımı
7413

Bağlam

Size aylardır mektup yazmayı istemiş olsam da bu mektubu tamamen pratik nedenlerle sizden bir şey talep etmek için yazıyorum.
Elle yazı yazmayı öğrenmek daha yavaş bir süreç olabilir; ama çocukların bu yorucu aşamadan geçmesi onlar için önemli.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, yazmak fiilinin Kâşgarlı Mahmud'a göre Oğuzca oluşunu ve aynı yazılışlı öbür fiillerden ayrılışını etimoloji kartıyla açıklar; Türk dillerindeki karşılıkları, komşu dillere geçişini ve ağızlardaki anlamları gösterir.

Sınırlılık: Kartta anılan Altay karşılaştırmaları ve yazgı anlamlı türevler bu yanıtta ele alınmamıştır.

Maddebaşı Çok anlamlılık pul Eski Anadolu çarşısında el değiştiren pul, bugün kaç ayrı kılıkta karşımıza çıkar? Eklendi:

Bitigçi'ye göre en az sekiz kılıkta. Eski metinlerde küçük bir para olan pul, bugün mektubun köşesinde, giysinin süsünde, tavla tahtasında, vidanın altında, bitkinin ve balığın yüzeyinde yaşar; derlemde en güçlü eşi ise pul biber öbeğidir.

Bitigçi pul maddesinde dokuz anlam sıralar. Biri tarihtedir: Osmanlı alışverişinde akçe altındaki değerleri karşılamak için dolaşıma çıkarılan ufak ödeme birimi. Öbürleri bugünün dilindedir: gönderi bedelinin ödendiğini gösteren posta pulu, giysiye dikilen parlak süs, tavlada oyuncunun yerini gösteren yassı taş, vidanın altına konan delikli halka, yüzeyden ayrılan ince parçacık, bitkideki küçük yaprak biçimi ve hayvanın derisini örten sert parça. Tarihsel Derlem'deki yüz dört tanık sözün para yüzünü öne çıkarır: XIII. yüzyılın bir mesnevisinde alışveriş pulla yapılır, XVI. yüzyılda Bâkî dünyanın malını bir pul değerinde görür, Evliya Çelebi de bir yer için akçe pul yoktur ama bağ bahçe çoktur der. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de ‘küçük metal para, sikke’ anlamını posta pulu, işleme pulu, balık pulu ve tavla taşı anlamlarıyla birlikte verir. Ağızlar başka kılıklar ekler. Ağız atlasında pul yirmi bir ilde ‘düğme’ demektir; Kars'ta hâlâ paradır ve atlasın örneği bunu gösterir: Pulum yohdu. Kayseri'de soğanın zar gibi ince yaprağı, Edirne'de küçük bir ayakkabı çivisidir. Bitigçi sözü Farsça pūl kökenli verir. Bütün bu anlamları küçük, ince ve yassı bir parça imgesi birbirine bağlıyor görünür. Derlemde bugün en güçlü eş mutfaktan gelir: pul biber öbeği para pul ve posta pulu öbeklerinin önündedir; kırmızı pul ve balık pulu da listededir.
Canlı geçiş
55298
Milyon başına
9.7515
Tanıklı cümle
46272
Belge yayılımı
2013
Serbestlik: %79.2 · serbest

Bağlam

Fiskâl pulların kullanımı, posta pulu kullanımından çok daha eskiye dayanır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, pulun Bitigçi'deki dokuz anlamını, eski metinlerdeki para kullanımını, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü ve ağız atlası kayıtlarını ve derlemdeki eşlerini birlikte gösterir.

Sınırlılık: Para anlamından öbür anlamlara uzanan yol kaynaklarla sınanmamıştır; ortak imge üzerine söylenen bir yorumdur. Bildiri anlamı bu yanıtta ele alınmamıştır.

Maddebaşı Söz ailesi usul Kapıyı usulca kapatan biri ile şarkının usulünü tutan çalgıcı, aynı Arapça sözün izinden mi gider? Eklendi:

Evet: Bitigçi'deki üç usul maddesinin üçü de Arapça uṣūl sözüne bağlanır. Bu söz aṣl ‘kök, temel’ sözünün çoğuludur; aynı sözün tekili Türkçeye asıl olarak girmiştir.

Bitigçi'de üç ayrı usul maddesi vardır. Birincisi ‘kökler, asıllar’ demektir. İkincisi yöntem anlamını taşır: bilimde belli bir sonuca ulaşmak için izlenen yol, hukukta bir işlemin yapılması sırasında uyulacak kurallar ve klasik Türk müziğinde tempo bu maddededir. Üçüncüsü eskimiş bir zarftır: alçak sesle, yavaş bir biçimde; bugün en çok usulca biçimiyle yaşar. Etimoloji kartlarına göre üç anlamın kaynağı aynıdır: Arapça aṣl ‘kök, köken, temel’ sözünün çoğulu uṣūl; Stachowski'ye göre aynı sözün tekili Türkiye Türkçesine asıl olarak girmiştir. Eski Anadolu tıp metinleri sözü somut anlamıyla, ilaçta kullanılan bitki kökleri için kullanır. Kökten kurala geçiş kolaydır: bir işin kökleri onun temel ilkeleridir. Özön'e göre söz on dokuzuncu yüzyılda Fransızca méthode karşılığı olarak da kullanılmıştır. Müzikteki anlamı Lehce-i Osmanî açıklar: usûl-i mûsikî vuruşların düzenidir. Evliya Çelebi bu düzeni çarşıda bile duyar; ona göre esnaf çekicini çifte düyek usulünde vurur. Fısıltıya yakın ses anlamı da aynı kaynaktan gelir: Tietze'ye göre ‘yavaş, sessiz’ anlamlı usul de uṣūl sözüdür; Bitigçi'nin açıklamasına göre ‘düzen, ölçü’ anlamından ‘ölçülü, yumuşak, yavaş’ anlamına geçilmiş olmalıdır. Kâmûs-ı Türkî usûllacık ‘yavaşçacık’ türevini kaydeder; Tietze usulcene, usuldan ve usul usul biçimlerini tanıklar. Derlemde ise sözün eşlerine hukuk dili egemendir; yargılama usulü ve usulüne uygun gibi öbekler öndedir. Romanlarda biri kapıyı usulca kapatıp bir odadan ötekine geçer.
Canlı geçiş
537560
Milyon başına
94.7959
Tanıklı cümle
469211
Belge yayılımı
4755

Bağlam

Kapıyı usulca kapattı, merdiveni tırabzanlarına tutunarak üçer basamak birden indi.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, Bitigçi'deki üç usul maddesini Arapça uṣūl sözünün ‘kökler’, ‘yöntem’ ve ‘yavaşlık’ anlamları olarak etimoloji kartlarıyla birbirine bağlar; aynı sözün tekili olan asıl ile ilişkisini gösterir.

Sınırlılık: ‘Yavaş, sessiz’ anlamının ‘düzen, ölçü’ anlamından gelişme yolu kartta olası bir açıklama olarak verilmiştir; Arapça sühûlet sözünden bozulma görüşü zayıf sayıldığı için bu yanıtta ele alınmamıştır.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı takır takır Takır takır kurumuş bir ekmekte takırtı sesi nereden gelir? Eklendi: · Güncellendi:

Ekmeğin katılığından. Bitigçi takır takıra beş anlam verir; bunlardan biri ses değil bir niteliktir: nemi çekilmiş, dokununca katılığı belirgin olan. Kurumuş ekmek vurulunca takırdar; söz, sesi doğuran niteliği de adlandırmaya başlamıştır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Nemi çekilmiş, dokununca katılığı belirgin; ilgili: → kuru.
Takır takır Bitigçi'de beş anlamlıdır. Sıfat olarak nemi çekilmiş, dokununca katılığı belirgin olanı anlatır; zarf olarak katı parçaların çarpışmasına benzer kısa ve keskin vuruş sesleri çıkararak, nemi çekilip kolay esnemeyecek ölçüde katılaşarak, kesintisiz bir dizi atış gerçekleştirerek ve mecaz olarak aksamadan, düzenli bir akışla anlamlarını taşır. Anlamların çekirdeği takırtıdır. Bitigçi takırtıyı sert yüzeylerin art arda birbirine değmesi ya da gevşek bir parçanın sarsılması sırasında işitilen kısa ve kuru vuruşların yinelenmesi diye tanımlar. Kuruluk anlamı bu sesten doğar: ancak katılaşmış bir şey takırdar. Bayatlamış ekmek, güneşte kurumuş toprak ya da kurumuş bir deri vurulduğunda kuru bir ses verir; söz bu sesi çıkarma yeteneğini bir nitelik olarak adlandırır. Böylece takır takır kurumuş demek, hem kuruluğun derecesini hem de onun işitilebilir sonucunu anlatır. Mecaz anlam ise düzenli vuruşların ritmini bir işin aksamadan ilerleyişine taşır. Aynı yön dar ünlülü eşinde de görülür; tıkır tıkır da hem hafif vuruş seslerini hem de işleyişte duraksama göstermeyen düzeni anlatır. Takırdayan şeyin kuruluğu ile tıkırdayan işin düzeni, yansıma sözlerin sesten niteliğe ve işleyişe nasıl genişlediğini birlikte gösterir.
Canlı geçiş
1456
Milyon başına
0.2568
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Gidip orada takır takır kurumuş ekmekle küflü peynir yedim.
Ancak, bu takır takır kurumuş kum içerisinde, acaba nereden geliyordu o kadar su?

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, takır takırın kuruluk anlamını ses anlamından ayırır, takırtı tanımıyla ilişkilendirir ve sözcüğün öteki anlamlarını tıkır tıkır ile karşılaştırarak tanıtır.

Sınırlılık: Kuruluk anlamının sesten doğduğu açıklaması sözlük tanımlarına dayanan bir yorumdur; takır takır için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Anlam / Tanım Bağlam güle güle Güle güle diyen biri gidenin mi gülmesini diler, kalanın mı? Eklendi:

Gidenin. Bitigçi bu ünlemi, geride duranların yola çıkana esenlik dilediğini bildiren vedalaşma sözü diye tanımlar. İkilemenin ilk anlamı ise gülerek, neşesini sesli kahkahalarla dışa vurarak demektir; iki anlam yan yana okunduğunda dilek, yolcunun yolunu güler yüzle yürümesidir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Geride duranların yola çıkana esenlik dilediğini bildiren vedalaşma sözü; ilgili: → veda.
Bitigçi güle güle sözüne üç anlam verir. İlki bir zarftır: neşesini sesli kahkahalarla dışa vurarak. Güle güle anlattı denince birinin gülerek konuştuğu anlaşılır. İkincisi yeni edinilen bir eşyanın ya da başlayan bir yaşantının kişiye hoşluk ve esenlik getirmesi dileğidir; güle güle kullan ve güle güle otur bu anlamdadır. Üçüncüsü vedalaşma sözüdür: geride duranların yola çıkana esenlik dilediğini bildirir. Üç anlam aynı ikilemeden çıkar. Vedalaşmada da yeni eşyada da dileğin yönü karşıdakinedir: gülecek olan, giden ya da yeni evine giren kişidir. Sözün kalıbı da bunu gösterir; güle güle, gülmek fiilinin -A ekiyle kurulan ve yinelenen zarf biçimidir, tıpkı koşa koşa ya da bile bile gibi. Bu yüzden ikileme bir eylemin nasıl yapılacağını söyler: gülerek. Türkçe vedalaşmada iki tarafın sözünü de ayırır: kalan, gidene güle güle der; giden ise kalana hoşça kal ya da hoşça kalın der. Bitigçi uğurlamak fiilini de gideni esenlik ve sevgi dilekleriyle geçirmek diye tanımlar ve yolcu etmek, yolculamak sözlerini eş anlamlı verir. Derlemdeki bir tümcede vedalaşan komşular hoşça kalın, belki yakında görüşürüz, güle güle gidin ve iyi yolculuklar sözlerini art arda söyler; vedalaşmanın bütün kalıpları bir tümceye sığar. Eş kullanım verileri de sözün en çok güle güle gidin, güle güle kullanın ve haydi güle güle kalıplarında yaşadığını gösterir.
Canlı geçiş
165
Milyon başına
0.0291
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Hoşça kalın, hoşça kalın, sizlerle komşu olmak çok hoştu, belki yakında görüşürüz, evet umarım, güle güle gidin, iyi yolculuklar.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, güle güle ikilemesinin vedalaşma anlamını zarf ve dilek anlamlarıyla birlikte açıklar, ikilemenin yapısını gösterir ve vedalaşmada kalan ile giden tarafın sözlerini karşılaştırır.

Sınırlılık: İkilemenin zarf anlamından vedalaşma anlamına hangi yolla geçtiği kaynaklarda açıklanmaz; yanıttaki bağ yorumdur. Güle güle için etimoloji kartı bulunmamaktadır.

Maddebaşı Yön ve bakış ileri İleri bir zaman geçmişi de anlatabilir mi? Eklendi:

Anlatabilirdi. Dilçin'e göre Eski Anadolu Türkçesinde ilerü zaman ‘geçmiş zaman’, ilerüler de ‘eskiler, geçmiştekiler’ demekti. Bugün ise ileri, saat ileri alınırken bile geleceği gösterir.

Bitigçi ileriye dokuz anlam verir. Yer bildiren anlamların yanında zaman anlamları da vardır: ileri gelecek maddesine gönderilir, saat için ise gerçek saate göre daha sonraki bir zamanı gösteren anlamına gelir. Bugünkü dilde ileri, zaman çizgisinde hep öne, yani geleceğe bakar. Sözün geçmişi ise bu yönü tersine de çevirmiştir. Etimoloji kartına göre ileri, Eski Türkçe ilgerü ‘öne doğru’ zarfının g'si düşmüş biçimidir; söz ‘ön taraf’ anlamlı *il tabanına yön bildiren -gerü ekinin getirilmesiyle kurulmuştur. En eski yazıtlarda yönler doğuya bakılarak belirlendiğinden ilgerü ‘doğuya doğru’ demekti; Tarihsel Derlem'deki ilk tanık Kül Tigin Yazıtı'ndadır. ÈSTJa sözün kök anlamını çadır kapısının baktığı yön diye açıklar. Zaman anlamı ise iki yöne açılmıştır. Eski metinlerde ilerü ‘zaman için daha önce, evvel’ anlamında da kullanılır. Dilçin'in Eski Anadolu Türkçesi tanıklarına göre ilerü zaman ‘geçmiş zaman’, ilerüler ‘eskiler, geçmiştekiler’ demekti. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözün anlamları arasında ‘gelecek zaman’ ile ‘önce, evvel’ ve ‘önceki’yi birlikte sayar. Bu çifte yön şaşırtıcı değildir: yolda yürüyen birinin önündeki yer gelecektir, ama bir sırada yürüyenler için öndeki kişi daha önce gelmiş olandır. Derlemde aktarılan eski bir hikâye bu kullanımı canlı biçimde gösterir: hikâye, ilerü zamanda bir bakkal varmış diye başlar, yani bugünkü ‘bir zamanlar’ gibi. Bugünkü dilde ise ileri en çok ileri sürmek öbeğinde yaşar; ileri gelenler, ileri yaş ve ileri teknoloji de güçlü eş kullanımlardır.
Canlı geçiş
1281949
Milyon başına
226.065
Tanıklı cümle
1172768
Belge yayılımı
8047
Serbestlik: %74.9 · serbest

Bağlam

İlerü zamanda bir bakkal var idi gündüz dükkanın yapardı gece olucak açardı.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, ileri sözcüğünün eski ‘doğuya doğru’ anlamını ve Eski Anadolu Türkçesindeki ‘geçmiş’ anlamını etimoloji kartı, Osmanlı sözlüğü ve derlemdeki eski bir metinle açıklar; sözün bugünkü eş kullanımlarını tanıtır.

Sınırlılık: Öndeki kişinin önce gelmiş olmasına ilişkin açıklama yanıtın yorumudur. İlerü sözünün ‘geçmiş’ anlamının Anadolu'da hangi yüzyılda kaybolduğu tarihlendirilmemiştir.

Anlam / Tanım Tanım açık mektup Kime yazıldığı belli olduğu hâlde ona hiç postalanmayan mektuba ne denir? Eklendi:

Açık mektup. Bitigçi onu bir kişiye, kuruma ya da makama seslenerek kaleme alındığı hâlde muhatabına özel olarak ulaştırılmayıp gazete, dergi ya da internet aracılığıyla kamuoyuna duyurulan yazı diye tanımlar. Gerçek okuru adı geçen kişi değil, onu izleyen herkestir.

İncelenen Bitigçi tanımı
Bir kişiye, kuruma ya da makama seslenerek kaleme alındığı hâlde muhatabına özel olarak ulaştırılmayıp gazete, dergi ya da internet aracılığıyla kamuoyuna duyurulan, çoğunlukla eleştiri, çağrı veya talep içeren, altındaki imzaların görüşünü ilan eden yazı.
Açık mektup Bitigçi'de tek anlamlı bir ad öbeğidir: bir kişiye, kuruma ya da makama seslenerek kaleme alındığı hâlde muhatabına özel olarak ulaştırılmayıp gazete, dergi ya da internet aracılığıyla kamuoyuna duyurulan, çoğunlukla eleştiri, çağrı ya da talep içeren ve altındaki imzaların görüşünü ilan eden yazı. Mektubun kendi tanımı bu türü daha da ilginç kılar. Bitigçi mektubu uzakta yaşayan birine soru, istek, duygu ya da yaşanan bir olayı doğrudan iletmek üzere kaleme alınan kişisel ileti diye tanımlar ve ekler: alıcıya seslenen biçimi onu herkese açık duyurudan ayırır. Açık mektup tam da bu sınırın üstünde durur. Alıcıya seslenen biçimi korur, ama herkese açık bir duyurudur. Hitap, imza ve ikinci kişiye seslenme yerindedir; değişen okurdur. Adı geçen kişi metni okusa bile asıl amaç onun çevresindekilerin okumasıdır. Açık sıfatı burada kapalı zarfın karşıtı gibidir; bu mektubun zarfı yoktur. Derlemdeki tümceler açık mektubun bugün de canlı bir tür olduğunu gösterir. Birinde bir filmin hayranlarının kurduğu iki internet sitesi, yayımladıkları açık mektupta filmin halk sağlığı gerekçesiyle ertelenmesinin en doğru karar olacağını söyler. Mektup ailesinin öteki üyeleri sözü başka yönlere de taşır. Bitigçi'de teminat mektubu, bir kredi kuruluşunun, müşterisinin yükümlülüğü yerine getirilmezse karşı tarafa kararlaştırılan tutarı ödemeyi üstlendiği yazılı taahhüttür ve derlemde mektubun en güçlü eşlerinden biridir. Bu mektup ne bir duygu taşır ne de bir okur düşünür. Mektup sözü böylece kişisel iletiden kamuya seslenen yazıya, oradan da bir bankanın güvencesine kadar uzanır; ortak olan, yazılmış olmasıdır.
Canlı geçiş
5941
Milyon başına
1.0477
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Filmin hayranları tarafından oluşturulan iki web sitesi yayınladıkları açık mektupta da halk sağlığı açısından filmin ertelenmesinin en doğru karar olacağını ifade etmişlerdi.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, açık mektubun tanımını mektubun sözlük tanımıyla karşılaştırır, türün kişisel iletiden nasıl ayrıldığını gösterir ve teminat mektubuyla mektup sözünün anlam alanını genişletir.

Sınırlılık: Açık sıfatının kapalı zarfla karşıtlığına ilişkin açıklama yanıtın yorumudur. Açık mektup türünün Türkçede ilk ne zaman kullanıldığı bu yanıtta tarihlendirilmemiştir.

Anlam / Tanım Çok anlamlılık çatır çatır Çatır çatır sözü nasıl hem güçlük çekmeden hem de zor kullanarak anlamına gelebilir? Eklendi:

Sesin iki ayrı yönü öne çıktığı için. Bitigçi çatır çatıra yedi anlam verir; bunlardan biri güçlük çekmeden, bir başkası zor kullanarak, baskı yaparaktır. Birincisi kırılan şeyin kolayca kırılmasını, ikincisi kırmak için uygulanan gücü öne çıkarır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Güçlük çekmeden
Çatır çatır Bitigçi'de önce bir sestir: sert bir şey kırılırken, yanarken, yerinden sökülürken ya da sıkıştırılırken çıkan ses. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözü kereste, diş ya da kemik gibi şeylerin kırılırken ya da yerleşirken çıkardığı ses diye açıklar ve başka anlam vermez. Bugünkü sözlükte ise anlamlar çoğalmıştır. Zarf olarak söz çatır sesi çıkararak, aralıksız ve durmadan, kuvvetli ve sert biçimde yapılan bir şeyi anlatır. Mecaz olarak iki anlamı daha vardır ve bunlar birbirinin karşıtı gibi görünür: güçlük çekmeden ve zor kullanarak, baskı yaparak. Derlemdeki iki tümce bu karşıtlığı açıkça gösterir: birinde biri yabancı polislerle çatır çatır, yani takılmadan konuşur; öbüründe biri paraları çatır çatır, yani direnci kırarak alacağını söyler. İki anlam aynı sesin iki yüzünden beslenir. Çatırtı bir şeyin kolayca, art arda ve duraksamadan kırıldığını duyurur; bu yön akıcılık ve kolaylık anlamını doğurur. Aynı ses bir gücün uygulandığını da duyurur; bu yön zorlama anlamını doğurur. Söz hangi yönü öne çıkardığını bağlamdan alır. Çatır çatırın bir anlamı da sesten iyice uzaklaşır; Bitigçi sıfat olarak belli belirsiz, anlaşılmayan anlamını da kaydeder. Aynı ailenin dar ünlülü üyesi çıtırdamak ise küçük ve hafif sesleri anlatır; mecaz olarak bir ilişkinin dayanıklılığını yitirmeye başlamasını da adlandırır. Çatırdayan bir yapı ile çıtırdayan bir ilişki, bu ailede sesin büyüklüğünün anlamın ağırlığını da belirlediğini gösterir.
Canlı geçiş
3643
Milyon başına
0.6424
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Bütün policemen'lerle çatır çatır konuşuyormuş canım.
Şimdiki aklım olsaydı zaten onunla çatır çatır alırdım o paraları.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, çatır çatırın karşıt görünen iki mecaz anlamını öteki anlamlarıyla birlikte ele alır, iki anlamın aynı sesin farklı yönlerinden beslendiğini gösterir ve sözü çıtırdamak ile karşılaştırır.

Sınırlılık: Anlamların sesin iki yönünden beslendiği açıklaması yanıtın yorumudur; çatır çatır için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Belli belirsiz anlamının nasıl geliştiği ayrıca incelenmemiştir.

Anlam / Tanım Çok anlamlılık cıvıl cıvıl Cıvıl cıvıl bir çarşıda hiç kuş olmayabilir mi? Eklendi:

Olabilir. Bitigçi cıvıl cıvıla beş anlam verir ve bunlardan yalnız biri kuş ötüşüdür. İnsanların hareket ve etkileşimiyle dolup taşan yer de cıvıl cıvıldır; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de söze hareketli, kalabalık anlamını verir.

İncelenen Bitigçi tanımı
İnsanların hareket ve etkileşimiyle dolup taşan; ilgili: → kalabalık.
Cıvıl cıvıl bir yansımadır ve Bitigçi onun ses anlamını ince ve kısa kuş ötüşleriyle diye tanımlar. Öbür dört anlam insanlara aittir. Sıfat olarak neşesi konuşmasına ve davranışlarına belirgin biçimde yansıyan kişiyi, insanların hareket ve etkileşimiyle dolup taşan yeri; zarf olarak enerjik ve neşeli davranışlarla ve yoğun insan topluluklarıyla dolu biçimde yapılan şeyi anlatır. Anlamlar arasındaki bağ kolayca kurulur: bir ağaçta cıvıldaşan kuşlar hem kalabalıktır hem de sürekli devinir; sesleri birbirine karışır ama rahatsız etmez. Söz bu görüntüyü bir çarşıya, bir okul bahçesine ya da bir şenlik alanına taşır. Kuşların ötüşü insan kalabalığının uğultusuna dönüşür, ama söz olumlu değerini korur. Gürültü ya da uğultu sözleri karışık sesleri çoğu kez rahatsız edici bir şey olarak anlatırken, cıvıl cıvıl neşeyi ve canlılığı öne çıkarır. Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü sözün bu yönünü daha önce kaydetmiştir: cıvıl cıvıl orada canlı, neşeli; hareketli, kalabalık ve zarf olarak canlı, hareketli biçimde demektir. Kuş anlamı ise orada ayrıca anılmaz. Bugünkü kullanım da insanlara dönüktür; derlemde cıvıl cıvıl çocuklardan, cıvıl cıvıl insan kaynayan bir çevreden ya da bir adanın cıvıl cıvıl sokaklarından söz edilir.
Canlı geçiş
3824
Milyon başına
0.6743
Tanıklı cümle
—
Belge yayılımı
—

Bağlam

Saat ilerledikçe kalabalıklaşıyor, etraf cıvıl cıvıl insan kaynıyordu.
Eğer sessiz sakin bir köşeye çekilmek değil de adanın cıvıl cıvıl sokaklarında enerjinize enerji katmak isterseniz burası tam size göre!

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, cıvıl cıvıl sözünün kalabalık anlamını kuş ötüşü anlamından ayırır, Bitigçi'deki beş anlamı ve Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü kaydını karşılaştırır ve sözün olumlu değerini gürültü ile uğultuya karşıt olarak gösterir.

Sınırlılık: Anlamların kuş ötüşünden insan kalabalığına geçtiği açıklaması yanıtın yorumudur; cıvıl cıvıl için etimoloji kartı bulunmamaktadır. Bitigçi'deki iki kalabalık anlamı sıfat ve zarf olarak ayrı verilmiştir.

Maddebaşı Köken sessiz Ses sözü Eski Türkçe metinlerde geçmiyorsa sessiz sözcüğü ne zaman ortaya çıktı? Eklendi:

Görece geç. Etimoloji kartına göre Gülensoy ses sözünün Eski Türkçe ve Karahanlı metinlerinde bulunmadığını, o dönemde sesi anlatmak için ün dendiğini belirtir. Sessiz ise 1831'de Hindoğlu'nun sözlüğünde Fransızca silencieux karşılığı olarak kaydedilmiştir.

Sessiz, ses adına yokluk bildiren -siz ekinin getirilmesiyle kurulmuş saydam bir sıfattır; ilginç olan tabanın geçmişidir. Gülensoy'a göre ses, Eski Türkçe ve Karahanlı metinlerinde yoktur; bu dönemlerde ses için ün kullanılırdı. Gülensoy, Kâşgarlı Mahmud'daki sesin- ‘niyetlenmek, hazırlanmak’ fiilinde bir ses- kökü sezer ve sözü yansıma kökenli bir yapıya bağlar; Stachowski ise Ortak Türkçe bir *ses biçimi kurar. Tietze'nin tanıkları ses için 1451 tarihli Ferec ba'de'ş-Şidde'den başlar. Tietze ayrıca ses- ‘ses çıkarmak’ diye bir fiil kaydeder: 1485 tarihli bir metinde oka tutulan biri için sesmedi öldi, yani ses çıkarmadan öldü denir. Ağızlarda sesme- ‘ses çıkarmamak’ biçimi de yaşar. Sessiz bu tabandan kurulmuştur, ama sözlüklerde geç görünür: Hindoğlu 1831'de Fransızca silencieux karşılığında séssiz ile sous ‘suskun’ sözlerini birlikte verir. Şemseddin Sâmî de sözü ses çıkarmayan ve gürültü etmeyen, sakin diye açıklar; sessiz sedasız zarfını gürültüsüzce anlamıyla örnekler. Bu ikilemede Türkçe ses ile Arapça kökenli seda yan yana durur; Bitigçi sedayı sese gönderir. Bugün Bitigçi sessize yedi anlam verir: sesi olmayan, ses ve gürültü çıkarmadan yapılan, ses olmayan, az konuşan, yumuşak huylu ve sakin kişi, zarf olarak ses çıkarmadan ve dil bilgisinde ünsüz. Son anlam, ünsüz yerine sessiz harf teriminin de kullanıldığını gösterir; Bitigçi ünsüzü tanımlarken sessizi de eş anlamlı olarak anar.
Canlı geçiş
254652
Milyon başına
44.9065
Tanıklı cümle
234398
Belge yayılımı
4901

Bağlam

Alfabedeki geri kalan tüm harflere sessiz harfler denir.
Öyle sessiz sedasız ayrılmazdı, dedi başını önüne eğerek.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, sessiz sözcüğünün yapısını ve geç tanıklanmasını etimoloji kartına dayanarak açıklar, ses ile ün arasındaki tarihsel ilişkiyi ve sessizin bugünkü anlamlarını tanıtır.

Sınırlılık: Ses sözünün Eski Türkçede bulunmadığı Gülensoy'un belirlemesidir; tabanın kökeni kaynaklar arasında tartışmalıdır. Hindoğlu'nun 1831 kaydı incelenen sözlüklerdeki en eski tarihli kayıttır, sözün daha önce kullanılmadığını kanıtlamaz.

Maddebaşı Anlık oluşum kapkara Kapkara sözlükte varken kapkalın neden henüz bir madde değildir? Eklendi:

Kapkalın, Bitigçi'nin Anlık Oluşumlar sayfasında izlenen bir pekiştirme adayıdır. Türkçe, sıfatı ilk hecesine eklenen m, p, r ya da s'li bir ön heceyle güçlendirebilir; ama bu yolla kurulan her biçim sözlüğe girmez. Kapkara yerleşmiş ve mecaz anlam da kazanmış bir sözcük olarak maddedir.

Türkçede sıfatı pekiştirmenin düzenli bir yolu vardır: sözcüğün ilk ünlüsüne kadar olan bölümü alınır, sonuna m, p, r ya da s eklenir ve bu ön hece sözcüğün başına getirilir. Kapkara, masmavi, sapsarı, yemyeşil, kıpkırmızı ve upuzun bu yolla kurulmuştur. Kural verimli olduğu için yazarlar ve konuşurlar her gün yeni biçimler üretebilir. Bitigçi'nin Anlık Oluşumlar sayfası bu yeni biçimleri pekiştirme ön hecesi adıyla yakalar ve sözlükbilimsel değerlendirme için ayırır. Adaylar izlenen ya da güçlenen diye iki durumda tutulur. Kapkalın, yayın sırasında güçlenenler arasındaydı; bümbüyük ve yopyoğun gibi biçimler de aynı listede yer alıyordu. Derlemde kapkalın kendini rahatça gösterir: kalın camlı gözlükler, kalın sis tabakaları ve kalın halatlar bu sözle betimlenir. Yine de bir biçimin derlemde görülmesi, onu sözlük maddesi yapmaya yetmez. Kapkara Bitigçi'de üç anlamlı bir maddedir. Koyu ve ışığı az yansıtan rengi anlatır, bir zarf olarak bütün yüzeyin en koyu tonda görünmesini karşılar ve mecazla umut vermeyen, acı ve bunaltıyla dolu bir durumu adlandırır. Bu son anlam, kapkarayı sıradan bir pekiştirmeden ayırır; kapkara bir gelecek, koyu renkli bir gelecek değildir. Kapkalın ise şimdilik kalınlığın güçlendirilmesinden öte bir anlam taşımaz. Anlamı kuraldan çıkarılabilen biçimler sözlükte ayrıca tanımlanmaya her zaman gerek duymaz. Bir adayın madde olması için tanımlanabilirliğinin ve yerleşikliğinin kanıtlarla ölçülmesi gerekir.
Canlı geçiş
15390
Milyon başına
2.7139
Tanıklı cümle
15057
Belge yayılımı
5171

Bağlam

Dikkatle bakmıştı ve birdenbire karganın o kapkara gözlerinin dünyanın en güzel gözleri olduğunu fark edivermişti.
Gözlerimde ileri bir miyopluk olduğu için de, kapkalın gözlük taşırım.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, Türkçedeki pekiştirme ön hecesi kuralını, Anlık Oluşumlar sayfasının bu kalıptaki adayları nasıl izlediğini ve kapkara ile kapkalın arasındaki sözlükbilimsel farkı açıklar.

Sınırlılık: Adayların durumu derlem büyüdükçe değişir; kapkalın ileride madde olarak değerlendirilebilir. Anlık Oluşumlar listesinde kuralla kurulmuş gibi görünen ama başka biçimlerin birleşmesinden doğan gürültülü adaylar da bulunabilir.

Maddebaşı Eş anlamlılık yalnız Yalnız sözcüğünün tek bir eş anlamlısı neden yoktur? Eklendi:

Sözcük her anlamında başka bir sözcükle yer değiştirir. Bitigçi'nin Hesaplamalı Eş Anlamlılar sayfası ‘eşlik olmadan’ anlamında yapayalnızı, ‘sadece’ anlamında sadeceyi, bağlaç kullanımında ise nedir ki gibi çekince bildiren bir sözü ayrı ayrı önerir.

Eş anlamlılık, iki sözcüğün bütünüyle aynı olması değildir. Çoğu zaman bir sözcüğün bir anlamı, başka bir sözcüğün bir anlamıyla örtüşür. Yalnız bunun en açık örneklerinden biridir. Bitigçi sözcüğe altı anlam verir. Sıfat olarak yanında başka insan bulunmayanı anlatır. Zarf olarak başkasının eşliği ya da yardımı olmadan yapılanı, sadeceyi ve belirtilen sınırları aşmamayı karşılar. Bağlaç olarak önceki yargıya bir çekince ya da koşul ekler. Ruh biliminde de ilişki kurabileceği insanlarla bağları zayıflamış bireyin adıdır. Hesaplamalı Eş Anlamlılar sayfası her öneriyi bu anlamlardan birine bağlar. Eşlik olmadan yapılan iş anlamında yapayalnızı bağlama bağlı bir karşılık olarak gösterir. Sadece anlamında sadece yakın anlamlıdır. Bağlaç anlamı için önerilen karşılık, nedir ki gibi bir çekince sözüdür. Bu ayrım, okurun bir tümcede hangi sözcüğü seçeceğini belirler. Sinema filmlerinde karakterin yalnız başına koştuğu karanlık ormanlardan söz eden bir tümcede yalnız, tek başına ile yer değiştirebilir; sadece ile değiştirilirse anlam bozulur. Yalnız şunu arz edeyim ki diye başlayan bir konuşmada ise sözcük ama ile yer değiştirir, tek başına ile değiştirilemez. Yapayalnız da bu yüzden yalnızın her anlamına uymaz. Sözlükte onun iki anlamı da eşlik eksikliğiyle ilgilidir; pekiştirme ön hecesi yalnızlığı yoğunlaştırır, ama bağlaç ya da sınırlama işlevine geçmez.
Canlı geçiş
637831
Milyon başına
112.4781
Tanıklı cümle
593656
Belge yayılımı
6875

Bağlam

Sinema filmlerindeki kâbus sahneleri karakterin yalnız başına koştuğu karanlık, yağmurlu ve rüzgârlı ormanlarda geçer.
Yalnız şunu arz edeyim ki bugün orta mekteplerin ve liselerin programları o kadar doludur ki böyle bir derse nasıl yer verileceğini bilemiyorum.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, yalnız sözcüğünün altı anlamını ve Hesaplamalı Eş Anlamlılar sayfasının her anlam için önerdiği karşılıkları derlem tümceleriyle açıklar.

Sınırlılık: Sayfanın önerileri hesaplamalıdır ve anlam başına sınırlı sayıda aday gösterir. Sıfat anlamı, sınırlama anlamı ve ruh bilimi anlamı için kabul edilmiş bir karşılık yayın sırasında bulunmuyordu.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı bir Bir güzel yıkamak derken bir neden sayı bildirmez? Eklendi:

Çünkü burada bir, ardından gelen sözcüğün anlamını güçlendirir. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına gelen bir, onun anlamını pekiştirir. Bir güzel yıkamak, iyice ve özenle yıkamaktır.

İncelenen Bitigçi tanımı
Sıfat, isim veya zarf olan bir kelimenin başına geldiğinde kelimenin anlamını güçlendirir
Bir sözcüğü Bitigçi'de on bir anlamla yer alır ve bunların yalnız birkaçı sayıyla ilgilidir. Sayıların ilki olan bir, bu sayıyı gösteren 1 ve I rakamları ve bu sayı kadar olan anlamları sözcüğün sayısal yüzünü oluşturur. Öbür anlamlar sayıdan giderek uzaklaşır: herhangi bir varlığı belirsiz olarak gösteren bir, birbirine eşit ve benzer olanı anlatan bir, ortaklaşa olanı anlatan bir. Son anlam ise sayıyla bütünüyle ilgisizdir: sıfat, ad ya da zarf olan bir sözcüğün başına geldiğinde onun anlamını güçlendirir. Bir güzel yıkamak bu kullanımın en tanıdık örneğidir. Burada kaç kez yıkandığı sayılmaz; yıkamanın ne kadar iyi yapıldığı vurgulanır. Derlemdeki tümceler bu vurgunun özenle ve tamlıkla ilgili olduğunu gösterir: bir anne ceketi bir güzel yıkar, sonra komşudan alınan ütüyle bir güzel ütüler; bir yemek tarifinde bulgur bir güzel yıkandıktan sonra süzülür. Aynı yapı başka sözcüklerle de kurulur: bir hoş olmak, bir tuhaf bakmak, bir iyi dinlemek. Bu anlatımlarda bir, ardından gelen sözcüğün etkisini artırır ve konuşmaya canlı bir anlatım katar. Kimi zaman da yaşanan duygunun tam adlandırılamadığını sezdirir: bir tuhaf oldum diyen kişi, ne hissettiğini tam söyleyemediğini de söylemiş olur. Sözcüğün sayı anlamıyla bu kullanımı arasında bir bağ aranabilir; konuşan, eylemi tek ve bütün bir iş olarak öne çıkarıyor gibidir. Ama sözlük iki anlam arasında açık bir bağ kurmaz ve bu okuma bir yorum olarak kalır.
Canlı geçiş
88707892
Milyon başına
15643.1709
Tanıklı cümle
69846503
Belge yayılımı
8536

Bağlam

Anam, bu ceketi bir güzel yıkadı; komşudan aldığımız ütüyle bir güzel ütüledi.
Bulguru bir güzel yıkadıktan sonra süzüp malzemenin içine ekliyorum.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, bir sözcüğünün anlamı güçlendiren kullanımını sayı ve belirsizlik anlamlarından ayırır ve derlemdeki örneklerle açıklar.

Sınırlılık: Yanıt pekiştirme kullanımının söyleyişteki vurgu farklarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır. Sıklık sayımı bir sözcüğünün anlamlarını ayıramaz.

Anlam / Tanım Anlam ayrımı erken Erken dönem derken erken sözcüğü neyi niteler? Eklendi:

Bir sürecin başlangıca yakın bölümünü. Bitigçi erkene alışılan vaktin öncesini anlatan zarf anlamının yanında, gelişimin ya da tarihsel sürecin başlangıca yakın bölümünde bulunan anlamını da verir: erken dönem, erken Cumhuriyet.

İncelenen Bitigçi tanımı
Gelişimin veya tarihsel sürecin başlangıca yakın bölümünde bulunan; ilgili: → ilk.
Erken sözcüğünü en çok bir zarf olarak kullanırız: erken kalkmak, erken gelmek, erken yatmak. Bu kullanımda erken, alışılan ya da beklenen vaktin öncesini anlatır; sözlüğün ikinci anlamı da güneşin doğmasına yakın ya da doğuşunu izleyen ilk saatleri karşılar. Erken dönem, erken Osmanlı ya da erken Cumhuriyet gibi öbeklerde ise sözcük başka bir iş görür: bir eylemin zamanını değil, bir sürecin hangi bölümünde bulunulduğunu söyler. Bitigçi bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir: gelişimin ya da tarihsel sürecin başlangıca yakın bölümünde bulunan; anlam ilk maddesiyle ilişkilendirilir. Bu anlamda erken bir ölçüye bağlı değildir; tarihî bir dönemde birkaç on yılı, bir hastalığın seyrinde birkaç haftayı, bir çocuğun gelişiminde ilk yılları anlatabilir. Derlemdeki kullanımlar bu genişliği gösterir: bir hastalığa erken dönemde tanı konması, bireyin erken dönem ilişkisel deneyimleri, erken Cumhuriyet dönemini ele alan yayınlar. Karşıtı da aynı düzlemde kurulur: erken dönem uygulamalarının karşısında geç dönem uygulamaları durur. Böylece erken, saatin değil, bir gelişim çizgisi üzerindeki konumun sözcüğüne dönüşür ve sıfat olarak bir adın önüne geçer.
Canlı geçiş
894560
Milyon başına
157.751
Tanıklı cümle
775579
Belge yayılımı
6572

Bağlam

Zihinselleştirme kapasitesinin gelişimi, bireyin erken dönem ilişkisel deneyimleriyle, özellikle de bağlanma figürleriyle kurduğu etkileşimlerle yakından ilişkilidir.
Buradan hareketle erken cumhuriyet dönemini eleştirel bir şekilde ele alan neşriyatlar yapılmıştır.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, erken sözcüğünün bir sürecin başlangıca yakın bölümünü niteleyen anlamını zarf anlamlarından ayırarak açıklar.

Sınırlılık: Yanıt erken sözcüğünün tarih yazımındaki dönemlendirme tartışmalarını ele almaz; anlam sözlükteki tanımla ve derlemdeki kullanımlarla sınırlıdır.

Maddebaşı Yeni eklenen sözcük Bitigçi'ye yeni eklenen gün ışımak Gün ışımak neden çoğu zaman gün ışırken ya da gün ışıyınca biçiminde geçer? Eklendi:

Çünkü bu anlatım çoğunlukla bir olayın ne zaman olduğunu bildirir. Gecenin sona erip ufukta sabah aydınlığının belirmesini anlatan gün ışımak, tümcede bir saat gibi işler: gün ışırken yola çıkmak, gün ışımadan uyanmak.

Gün ışımak Bitigçi'ye yeni eklenen bir anlatımdır ve gecenin sona ermesiyle birlikte ufukta sabah aydınlığının belirmeye başlamasını anlatır. Öznesi gündür; ama buradaki gün yirmi dört saatlik süre değil, sözlükte de yer alan güneş ve gündüz anlamlarıdır. Işımak eylemi ise ışık yaymayı ve aydınlanmayı anlatır. Derlemde bu anlatımın en sık görülen biçimleri dikkat çekicidir: gün ışırken, gün ışımadan, gün ışıyınca, gün ışıyana kadar. Bunların hepsi zarf-fiil eki almış biçimlerdir ve tümcede başka bir eylemin zamanını bildirir. Yani gün ışımak çoğu zaman kendi başına bir haber olarak değil, saatten bağımsız bir zaman ölçüsü olarak kullanılır: gün ışıyınca kapılar açılır, gün ışırken gemiler limandan ayrılır, gün ışımadan hayvanların yemi verilir. Bu kullanım, günün doğal bölümlerinin de bir zaman ölçüsü olduğunu hatırlatır; ışığın gelişi saat kadranından daha eski ve herkes için ortak bir işarettir. Gün ışıdı gibi bitimli biçimler ise daha çok anlatı dilinde, bir sahnenin değiştiğini göstermek için görülür. Derlemdeki bir tümce bu duygusal yanı da yakalar: gün ışıyınca her şey daha olumlu görünür. Sözcüğün sözlüğe alınması, bu anlamın edebî ve gündelik metinlerde düzenli kullanıldığının tanımlanabilirlik incelemesiyle doğrulanmasına dayanır.
Canlı geçiş
1719
Milyon başına
0.3031
Tanıklı cümle
3
Belge yayılımı
3
Tanımlanabilirlik: İncelendi ve onaylandı · 3 bağımsız çözümleme

Bağlam

Gün ışıyınca her şey daha olumlu gözüküyor nedense.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, gün ışımak maddesinin anlamını, derlemde zaman bildiren zarf-fiil biçimleriyle öne çıkmasını ve sözlüğe alınma gerekçesini açıklar.

Sınırlılık: Biçimlerin sıklık sırası derlemin bugünkü bileşimine bağlıdır; anlatımın ağızlardaki kullanımı ve öbür zaman anlatımlarıyla karşılaştırması ayrıca incelenmemiştir.

Maddebaşı Derlem yaygınlığı gece Derlemde gece neden gündüzden çok daha sık geçer? Eklendi:

Çünkü gecenin anlamları ve kalıpları daha geniştir. Gece hem bir zaman bölümü, hem karanlık, hem de ödül gecesi gibi bir etkinliktir; aydınlık zamanı anlatırken ise çoğu kez gündüz yerine gün, sabah ya da öğle gibi sözcükler kullanılır.

Derlem sayımında gece, gündüzden kat kat sık görünür. Bu fark insanların geceden daha çok söz ettiğini değil, iki sözcüğün dildeki yükünün farklı olduğunu gösterir. Bitigçi geceye dört anlam verir: güneşin batışıyla ertesi günün aydınlanması arasında kalan zaman bölümü, çevreyi örten karanlık, akşam saatlerinde yapılan toplu etkinlik ve zarf olarak günün aydınlık bölümü bittikten sonraki saatler. Bu anlamlar sık kullanılan kalıplar üretir: dün gece, gece saatlerinde, gece yarısı, gece gündüz, ödül gecesi, şiir gecesi, kına gecesi. Gündüzün ise iki anlamı vardır: günün aydınlık bölümü ve bu bölümde. Üstelik sözlük gündüz için eş anlamlı olarak günü verir; aydınlık zaman çoğu kez gün sözcüğüyle anlatılır: gün boyunca, gün içinde. Sabah, öğle ve ikindi gibi sözcükler de gündüzü daha küçük parçalara bölerek onun yükünü paylaşır. Gecenin ise bu kadar çok parçası yoktur; akşamdan sonra gelen saatlerin çoğu tek bir gece sözcüğüyle anlatılır. Derlemdeki tümceler gecenin bu çok yönlülüğünü gösterir: sulama buharlaşmayı azaltmak için gece saatlerine kaydırılır, bir iş gece gündüz çalışılarak bitirilir. Sıklık farkı, bir sözcüğün ne kadar çok işe koşulduğunu da gösterir.
Canlı geçiş
1265407
Milyon başına
223.1479
Tanıklı cümle
1165840
Belge yayılımı
6553
Serbestlik: %89.2 · serbest

Bağlam

Gece gündüz toprak içinde bir yaşlı adam oturur, sakallarını dışarı çıkarır.
Sulama periyotları suyun buharlaşmasının minimum değerde tutulması için özellikle gece saatlerinde olacak şekilde seçilmektedir.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, gece ile gündüz arasındaki sıklık farkını iki sözcüğün anlam genişliği, kalıpları ve gün içi bölümleri anlatan öbür sözcüklerle açıklar.

Sınırlılık: Sayımlar gece ile gündüzün bütün anlamlarını birlikte içerir; gece adlı etkinlikler ve kalıplar ayrıca ölçülmemiştir. Yanıttaki açıklamalar ölçülmüş nedenler değil, dağılıma ilişkin yorumlardır.

Maddebaşı Bağlam aslında Aslında sözü bir konuşmada ne işe yarar? Eklendi: · Güncellendi:

Aslında, söyleyenin görünen durumla gerçek durumu ayırdığını ya da sözü asıl önemli noktaya çevirdiğini işaret eder.

Bu zarf bir bilgiyi yalnızca aktarmaz; dinleyicinin ya da okurun zihnindeki bir beklentiyi düzeltir. Önceki tümcede ileri sürülen bir izlenimden sonra kullanıldığında karşıtlık kurar: konu ilk bakışta göründüğü gibi değildir. Bir açıklamanın başında ya da ortasında kullanıldığında ise söyleyen, sözü üzerinde durulması gereken noktaya getirir. Karşıtlık çoğu zaman açıkça söylenmez; neyin düzeltildiği önceki sözlerden ve konuşma durumundan çıkarılır. Bu nedenle aslında içeren bir tümce tek başına okunduğunda düzeltilen beklenti görünmeyebilir. Sözlükte verilen esasen ve aslen gibi yakın anlamlılar da aynı düzeltme işlevini üstlenebilir; bağlamdaki tümce, bu işlevin hangi beklentiye yöneldiğini görmeye yardım eder.
Canlı geçiş
1087405
Milyon başına
191.7582
Tanıklı cümle
1003342
Belge yayılımı
7411

Bağlam

Bazen küçük bir hareketin aslında söylenenden bambaşka bir şey ifade ettiğine dikkat etmek gerekir.
Bu durumu muayene esnasında fark eden hastalar düşündüklerinde aslında burunlarından istedikleri kadar nefes alamadıklarını da anlamaktadırlar.

İlgili sözlük aramaları

Kapsam ve sınırlılık

Kapsam: Yanıt, aslında zarfının söylemde düzeltme ve vurgulama işlevlerini açıklar.

Sınırlılık: Tümcenin tonu, konuşanın tutumu ve vurgusu yazılı bağlamda her zaman görünmez; işlev ayrımı tek tümceden değil, çevresindeki sözlerden yapılır.