üzüm

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Etimoloji kartlarını açarak köken açıklamalarını ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki biçimleri inceleyebilirsiniz. Zaman Kapsülü kartı, sunulduğu sözcüklerde yazı öncesine ilişkin YZ kestirimini ayrıca gösterir; bu kestirim tarihsel belge yerine geçmez.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 3 Kasım 2026, 19:41 (Türkiye saati)

sözcük: 2575
kaynak: 75
tarihsel tanık: 152.211
en eski kaynak evresi: 8. yy.

1225 maddede tarihsel tanık sayımı doğrulama bekliyor; bu maddeler toplama katılmıyor.

Sözcük ara

İnce kabuklu, sulu ve çoğu kez tatlı taneleri bir sap çevresinde kümelenen bağ ürünü. Doğrudan yenebilir, kurutularak saklanabilir veya suyu çıkarılıp başka yiyecek ve içeceklerin hazırlanmasında kullanılabilir.

Üzüm, kaynakların çoğuna göre üz- 'koparmak, kesmek' fiilinden -(ü)m ekiyle türemiş yerli bir addır: ilk anlamı 'bir koparışta alınan', yani salkım ya da tane olmalıdır. Kâşgarlı Mahmud'un kaydettiği üzüşmek 'üzüm toplamada yardımlaşmak' fiili bu bağı destekler; Stachowski ise kökeni belirsiz sayar. Sözcük Uygur metinlerinden beri geçer; Kıpçak sahasında ve XVII. yüzyıl İstanbul halk söyleyişinde başına y- alarak yüzüm biçimini de almıştır. Rusçaya izyum, Moğolcaya üjüm olarak geçmiştir.

8. yy. · Eski Uygur Türkçesi: üzüm ~ üsüm
11. yy. · Karahanlı Türkçesi: üzüm
13. yy. · Kıpçak Türkçesi: yüzüm ~ üzüm
13. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: üzüm
14. yy. · Harezm Türkçesi: üzüm
16. yy. · Osmanlı Türkçesi: üzüm
17. yy. · Osmanlı Türkçesi: uzum ~ üzüm ~ halk dilinde yüzüm
18. yy. · Osmanlı Türkçesi: üzüm
19. yy. · Osmanlı Türkçesi: üzüm
20. yy. · Türkiye Türkçesi: üzüm

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Atlas yükleniyor…

Kategoriler

Kategoriler hazırlanıyor…

Kaynaklar dizini

Kaynak dizini hazırlanıyor…

Sözcükler

Köken En eski kayıt Sırala

Yay (II) → Yay Burcu
a Beklenmedik bir gelişmeyi, sözü ya da görüntüyü ansızın fark eden konuşurun çoğunlukla cümle başında, sesini uzatarak söylediği; ses tonuna göre şaşkınlık, sevinç, acıma, üzüntü ya da öfke yansıtan kısa ünlem.
abla Aynı ana babadan ya da bunlardan yalnız birinden olan çocuklar arasında, sözü edilen kişiden önce dünyaya gelmiş kız kardeş; aile içinde ona seslenirken adının yerine de söylenir, kimi yörelerde aba ya da bacı diye anılır.
acaba Konuşanın bir şeyi bilmediği için duyduğu merakı, iki seçenek arasında bocalayışını ya da bir sonucun doğruluğundan şüphe edişini sezdirmek üzere soru cümlesinin başına, ortasına ya da sonuna eklenen söz; aynı işlevde acep de kullanılır.
acil Beklemeye, ertelenmeye tahammülü olmayan, gecikilirse zarar, tehlike ya da kayıp doğurabileceği için öteki işlerden önce ele alınıp çözülmesi zorunlu (iş, ihtiyaç, durum, tedavi, çağrı); ivedi, ivedili, müstacel.
acı Kahve, safra ya da kimi otlardaki sert tat ile biberin ağızda yanma hissi uyandıran etkisini birlikte kapsayan, çoğu kişinin ilk tadışta yadırgadığı tat türü; şekerli ve ballı tatların öbür ucu. Yemeğe bu tadı katan biber ya da sos için de söylenir.
ad (I) Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.
ad (II) Arapçadan alınma, bugün çoğunlukla "addetmek", "addolunmak" gibi birleşik fiillerde yaşayan; nesneleri birer birer ele alıp kaç tane olduklarını bulma ya da bir şeyi belli bir değerde, belli bir türden görüp öyle kabul etme eylemi; sayma, tadat.
ada Dört yanı denizin, bir gölün ya da geniş bir ırmağın suyuyla kuşatılmış, anakarayla toprak bağı bulunmayan ve kıta sayılamayacak ölçüde küçük kalan doğal toprak kütlesi; eski dildeki Arapça adıyla "cezire".
adalet Yargıda, yönetimde ve insanlar arası ilişkilerde kayırmacılığa, keyfîliğe yer vermeden meşru olanı, yasanın ve vicdanın doğru saydığını esas alma ilkesi; kararların ve düzenlerin onunla tartıldığı, zulmün karşıtı sayılan temel toplumsal değer.
adam Cinsiyet ayrımı yapılmadan sayılan veya genel bir yargıda anılan insan; ilgili: → insan.
aday Bir seçimde oy toplayıp bir makama gelmek, bir kadroya getirilmek ya da bir kuruluşa üye alınmak için adını yarışa yazdıran veya bir parti, kurul, topluluk tarafından öne sürülen kimse; milletvekilliğinden kulüp başkanlığına dek türlü yerler için rakipleriyle yarışa giren isim.
adet (I) Sayılabilen nesnelerin, canlıların ya da birimlerin her biri; bir sayının ardına gelerek o şeyden kaç parça bulunduğunu birim birim bildirir, özellikle ticaret, envanter, istatistik ve resmî yazışma dilinde yaygındır; "tane".
adil (Kişi, yönetici, yargıç) karar verirken ve davranırken kimseyi kayırmayan, herkese hak ettiğini veren, çıkarı ya da duygusu uğruna hakkaniyetten sapmayan; tarafsızlığı ve dürüstlüğüyle çevresinde güven uyandıran; "adaletli".
adlandırılmak (Varlık, yer, olgu, kavram) başkalarınca kendine özgü bir isim almak ya da gösterdiği özelliklere bakılarak bir terimin kapsamına sokulup halk arasında, bilim çevrelerinde o sözcükle bilinir, çağrılır olmak; "isimlendirilmek".
adli Adalet dağıtan yargı düzenine, özellikle savcılık, mahkeme ve kolluğun suç soruşturması, kovuşturma ve dava süreçlerinde yürüttüğü işlere ait; idari yargıdan ayrı olarak ceza ve hukuk mahkemelerinin alanına giren ya da suç niteliğiyle yargıya konu olan (işlem, makam, olay).
adlı Hemen önünde söylenen özel isimle ya da başlıkla bilinen, o sözcüğü kendine isim edinmiş ve çevresince, belgelerde, yayınlarda o isimle çağrılan (kişi, hayvan, yer, kurum, kitap, oyun, bileşik, madde); "isimli".
adres Bir kişiye, konuta ya da kuruluşa ulaşılabilmesi için il, ilçe, semt, yol adı ile bina ve iç kapı numarasını sırasıyla veren yer tanımı ve bu tanımla gösterilen konut ya da iş yeri; posta, kargo ve resmî bildirimlerin yöneltildiği yer, "bulunak".
adım Yürüme, koşma ya da merdiven çıkma sırasında bir bacağın kalkıp ileriye taşınması ve tabanın yeniden zemine basmasıyla biten, yer değiştirmeyi sağlayan en küçük devinim birimi; art arda yinelenerek yürüyüşün temposunu ve biçimini oluşturan parça.
adına Bir kişiyi, kurumu ya da topluluğu temsil edip onun yerine ve verdiği yetkiye dayanarak, yapılan işin, söylenen sözün ya da atılan imzanın sonucu ve sorumluluğu o tarafa yüklenecek biçimde; "namına", "hesabına".
afet Deprem, sel, heyelan, çığ, kuraklık ya da fırtına gibi doğa kaynaklı bir olayın bir yöreye ansızın çökerek can kaybına, yapıların çökmesine, ekinin mahvolmasına ve olağan yaşamın altüst olmasına yol açması; bunun doğurduğu büyük felaket.
ahlak Kişilerin gündelik seçimlerinde neyi iyi, kötü, doğru ya da sakıncalı sayacaklarına yön veren değer ve ölçüler bütünü; başkalarıyla kurulan ilişkilerde sorumluluk, adalet ve karşılıklı güven gibi beklentilerin değerlendirilmesinde kullanılır; aktöre, sağtöre.
ahlaki Davranışın iyi veya kötü sayılmasına ilişkin toplumsal ve kişisel değerler çerçevesinde değerlendirilen yahut kişinin başkalarına karşı sorumluluğunu gözetmesi bakımından yerinde kabul edilen; aktöresel, sağtöresel, törel, etik.
ahududu Çok yıllık köklerden sürgün veren, çoğu çeşidinin gövdesi batıcılı, toplu etli taneciklerden ürün oluşturan gülgiller üyesi; ilgili: → bitki.
aile Evlilik ve kan bağına dayanan, karı, koca, çocuklar, kardeşler arasındaki ilişkilerin oluşturduğu toplum içindeki en küçük birlik; ev, familya
ait Yönelme ekli adın ardından gelerek hangi kişi veya konu hakkında söz edildiğini gösteren ilgeç; ilgili: → ilişkin.
ak Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.
akademik Akademiyle veya yükseköğretim kurumlarıyla ilgili olan.
akademisyen Yükseköğretim kurumunda belirli disipline ait problemleri bilimsel usulle çözümleyen, elde ettiği bulguları kamuya sunup alanındaki uzmanların eleştirisine açan ve konumuna bağlı olarak öğrencilere öğretim sağlayan meslek insanı.
akmak Sıvı maddeler veya çok ince taneli katı maddeler bir yerden başka bir yere doğru gitmek
akrep (I) Akreplerden, sıcak ve nemli yerlerde yaşayan, kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli iğnesi olan bir tür böcek; kuyruklu (Scorpio)
aksi → karşıt
aksine → tersine
aktarmak Bir şeyi bir yerden, bir kaptan başka bir yere veya kaba geçirmek
aktarılmak Eşya, sorumluluk yahut içeriğin ilk konumundan çıkarak farklı kişiye veya sisteme ulaşmak; veri çoğaltılırken, haber iletilirken ya da mal taşınırken bütünlüğü korunarak yeni hedefin kullanımına geçmek.
aktif → etkin
aktivite → etkinlik
aktör Sahnede veya kamera önünde bir kişiyi canlandıran erkek sanatçı; ilgili: → oyuncu.
akıl İnsanın bilgileri ve yaşantıları arasında bağlantı kurup çıkarım yapmasını, bir durumu kavramasını ve karar vermesini sağlayan zihinsel yeti; us.
akıllı Doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden ayırt edebilecek durumda olan, edindiği deneyimlerden ders alarak, gerçeği iyi görerek olması gerektiği gibi doğru ve tedbirli hareket edebilen; akil
akım Bir kaynaktan çıkan şeylerin belirli bir yöne doğru ilerleyip başka bir yere ulaşması; su ve hava gibi maddelerin hareketi yanında, insanların göçü veya paranın dolaşımı gibi süreklilik gösteren geçişleri anlatırken de kullanılır.
akış Bir sıvı veya gazın belirli bir yönde ilerleyişi ve bu ilerleyişin yol boyunca oluşturduğu hareket düzeni.
akşam Güneşin ufka inip ışığın azalmasıyla başlayan, gecenin yerleşmesine kadar süren gün bölümü.
al (I) → kırmızı
alabilmek Edinme, kabul etme veya kavrama gibi bir eylem için gerekli koşullar elvermek; ilgili: → olanak.
alan Çevresindeki yerlerden açıklığı ve genişliğiyle ayrılan, toplanmaya veya çeşitli etkinliklere elverişli düz yer; meydan, saha.
alem (I) Minare, kubbe, bayrak direği vb. yüksek şeylerin tepesinde bulunan, pirinçten yapılmış ay yıldız veya lale biçiminde süs; ayça
alet İşlem sırasında insan gücünü veya hareketini belirli işe yöneltmek için tasarlanmış kullanışlı nesne; ilgili: → gereç.
algoritma Belirli bir problemi çözmek veya önceden belirlenen bir sonucu üretmek için izlenecek, açık biçimde tanımlanmış ve sıralanmış işlemler bütünü.
algı (I) Bir şeye dikkati yönelterek o şeyin bilincine varma; idrak

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas, yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinlerden hazırlanmış kaynak çözümlemelerini gösterir. Tarihsel tanık sayımı ve eş adlılık ayrımının doğrulama durumu her maddede ayrıca belirtilir. Yeni çözümlemeler yayımlandıkça, düzeltilen çözümlemeler de güncel içerikleriyle otomatik olarak atlasa yansır.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Grafem karşılaştırması belirli çevriyazı eşlemeleri ve ek sınırı kuralları kullanır. ḳ/k, ā/a, ġ/ğ ya da söz sonu ötümlülüğü gibi farkların ses değeri, kaynağın yazı ve çevriyazı düzeniyle birlikte ayrıca değerlendirilmelidir. Uzunluk ve nazallık işaretleri salt görüntü farkı sayılarak yorumlanamaz. Sözlükçünün okuması bağımsız telaffuz kanıtı değildir. Bu otomatik eşlemeler çevriyazı düzenlerini karşılaştırır; aynı ses değeri, ses değişimi veya ses yasası kanıtı değildir. Uzunluk işaretleri, kaynak okuması ve OCR sorunları ayrıca doğrulanmalıdır. Kaynakta yıldız, parantez veya köşeli parantez bulunan değişkeler otomatik karşılaştırmada çözümlenmez. Çözümlemenin dönem basamakları ilk kullanım tarihi değildir; tarihleme koşulları basamak notlarında korunur.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, biçim eşleşmelerinin o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte); tek başına anlam kanıtı değildir. Eş adlı maddelerde doğrulanmış kapsam yoksa tanık ve sayım yayımlanmaz. Kaynak tarihleri çakıştığında erken tanıklar birlikte gösterilir.