ders

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 15 Ekim 2026, 23:36 (Türkiye saati)

sözcük: 592
kaynak: 39
tarihsel tanık: 111.924
en eski kayıt: 8. yy.

Sözcük ara

Öğretmenin öğrenciye belirli bir sürede verdiği bilgi

Ders, Arapça dars ‘ders, öğretim’ sözünden alınmıştır; Tietze, Karaağaç, Kâmûs-ı Türkî ve Dilçin kökeni böyle verir, Räsänen ise sözün Farsça aracılığıyla geldiğini düşünür. Redhouse Arapça masdar olarak ‘silme, aşındırma’, ‘ders çalışma, öğrenme’ ve ‘eskiyip silinme’ anlamlarını birlikte verir. Türkçede en eski tanıklarından biri Yûnus Emre Dîvânı'ndadır; XIV. yüzyılda Kısasü'l-Enbiyâ ve Kâbûs-nâme Tercümesi'nde de geçer. Osmanlı döneminde medrese hayatının temel terimlerinden biridir: ders-i âm hem herkese açık dersi hem de bu dersi veren müderrisi anlatır. ‘Bir olaydan çıkarılan ibret’ anlamı Kâmûs-ı Türkî'deki mecazi ‘öğretme, telkin’ kullanımında belirir.

13. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: ders
14. yy. · Harezm Türkçesi: ders
14. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: ders
15. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: ders
16. yy. · Osmanlı Türkçesi: ders
17. yy. · Osmanlı Türkçesi: ders
18. yy. · Osmanlı Türkçesi: ders
19. yy. · Osmanlı Türkçesi: ders
20. yy. · Türkiye Türkçesi: ders

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Sözcükler

Köken En eski kayıt Sırala

abla Aynı ana babadan ya da bunlardan yalnız birinden olan çocuklar arasında, sözü edilen kişiden önce dünyaya gelmiş kız kardeş; aile içinde ona seslenirken adının yerine de söylenir, kimi yörelerde aba ya da bacı diye anılır.
ad (I) Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.
ad (II) Arapçadan alınma, bugün çoğunlukla "addetmek", "addolunmak" gibi birleşik fiillerde yaşayan; nesneleri birer birer ele alıp kaç tane olduklarını bulma ya da bir şeyi belli bir değerde, belli bir türden görüp öyle kabul etme eylemi; sayma, tadat.
adam Kadın ya da erkek ayrımı gözetilmeksizin ele alınan herhangi bir insan bireyi; özellikle kişi başına düşen payın hesaplandığı sayımlarda, can kaybından söz edilirken ve konuşanın kendisini de içine alan genel yargılarda anılan kişi, "insan".
ahududu Gülgillerden, böğürtleni andıran, çalı görünümünde, dikenli bir bitki (Rubus idaeus)
aile Evlilik ve kan bağına dayanan, karı, koca, çocuklar, kardeşler arasındaki ilişkilerin oluşturduğu toplum içindeki en küçük birlik; ev, familya
ak Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.
akademik Akademiyle veya yükseköğretim kurumlarıyla ilgili olan.
akrep (I) Akreplerden, sıcak ve nemli yerlerde yaşayan, kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli iğnesi olan bir tür böcek; kuyruklu (Scorpio)
aktarılmak Eşya, sorumluluk yahut içeriğin ilk konumundan çıkarak farklı kişiye veya sisteme ulaşmak; veri çoğaltılırken, haber iletilirken ya da mal taşınırken bütünlüğü korunarak yeni hedefin kullanımına geçmek.
aktif → etkin
aktör → (erkek) oyuncu
al (I) → kırmızı
alan Çevresindeki yerlerden açıklığı ve genişliğiyle ayrılan, toplanmaya veya çeşitli etkinliklere elverişli düz yer; meydan, saha.
algılanmak Dış kaynaktan ulaşan ses, görüntü veya belirtinin duyusal alıcılarca alınarak önceki öğrenmeler, dikkat düzeyi ve ortam şartlarıyla işlenmesi sonucunda zihinde belirli bir nesne, olay yahut nitelik biçiminde anlamlandırılmak; idrak edilmek.
alma Almak işi; ahzetme, ittihaz, kabız
alınmak Alma işi yapılmak
am → dişilik organı
amaç Çalışmanın niçin yürütüldüğünü ve başarıya ulaşıldığında neyin değişmiş olacağını açıklayan beklenen bitiş noktası; kaynakların nereye ayrılacağını gösterir, seçenekler arasında öncelik kurmaya yardım eder; erek, gaye, garaz, kasıt, maksat, murat, niyet.
amca Babanın erkek kardeşi; baba yarısı, emmi
an (I) Zamanın bölünemeyecek kadar kısa olan parçası; lahza, dakika
an (II) İki tarla arasındaki sınır
an (III) → bellek
analiz → çözümleme
anason Kurutulmuş tanelerinin baharlı aromasıyla tanınan otsu tarım türü. Öğütülerek çeşitli yiyecek ve içeceklere tat verir; aromanın gücü yetiştirme koşullarıyla saklama süresine göre değişir, ince yapraklı gövdesi yazın gelişir.
anlam Bir söz, davranış veya olayın onu algılayan kişide oluşturduğu düşünce, içerik ya da yorum; mana.
anlamlı Anlamı olan; manalı
anlayış Duyulan sözün, karşılaşılan durumun veya bir davranışın ne ifade ettiğini, hangi koşullarda ortaya çıktığını düşünerek kavrama; idrak, telakki
anlaşma Anlaşmak durumu
anne Bir çocuğu doğuran veya evlat edinerek ya da bakımını üstlenerek ona annelik eden kadın; ana, valide.
araştırma Bilinmeyen bir konunun izini sürme; sorulara yanıt bulmak için çeşitli kaynaklara başvurma, karşılaşılan ipuçlarını denetleme ve bunlardan bir sonuca ulaşmaya çalışma. Kişi bunu gündelik bir karar öncesinde de bir iddiayı sınarken de yapabilir; araştırı, tetkik.
ardıç Yıl boyunca yeşil kalan, iğne veya pul biçimli yaprakları ve küçük kozalaklarıyla tanınan ağaç ya da çalı. Türlerine göre dağlık ve kurak alanlarda yetişir; odunu ve hoş kokulu kozalakları farklı alanlarda değerlendirilir.
arka Bir yerin veya nesnenin ön kabul edilen yüzüne ters düşen yan; ön karşıtı.
arkadaş Birbirlerine karşı sevgi ve anlayış gösteren kimselerden her biri; yoldaş
armut Gülgillerden, çiçekleri beyaz, Türkiye'nin her yerinde yetişen bir ağaç (Pyrus communis)
arpa Buğdaygillerden bir bitki (Hordeum vulgare)
art → arka
artmak (I) Büyük heybe
artmak (II) → çoğalmak
artık Yenilen, içilen veya kullanılan bir şeyden tüketilmeyip geriye kalan (parça).
arı (I) Yabancı şeylerden arınmış
arı (II) Zar kanatlılardan, bal ve bal mumu yapan, iğnesiyle sokan böcek (Apis mellifica)
aslan Kedigillerden, Afrika'da ve Asya'da yaşayan, kısa, yuvarlak başlı, kısık boyunlu, yuvarlak kulaklı, kaslı, derin göğüslü, devetüyü, gri, koyu kahverengi veya sarımsı kırmızı renkli kürkü olan, yırtıcı, erkekleri yeleli, kuyruğunun ucu püsküllü, güçlü bir tür memeli; arslan
ata Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet
atmaca Accipitridae ailesine ait, ağaçlık alanda ufak gövdesine göre iri gagasıyla serçe boyundaki ötücüleri ve kemiricileri yakalayan, kısa ve enli kanatları ile uzamış bacak ve kuyruğu sayesinde çevik uçabilen, av için eğitilebilen tür; akkuş (Accipiter nisus).
aynı İlgili özellikleri bakımından birbirinden ayırt edilemeyecek kadar eş olan (kişi, şey); tıpkı.
ayrıca Ayrı olarak; başkaca, antrparantez
ayı Memelilerin etobur takımından, beş parmaklı, tabanlarına basarak yürüyen, yurdumuzda boz türü bulunan, iri gövdeli hayvan; kocaoğlan (Ursus arctos)
az Sayı, miktar, süre veya güç bakımından beklenen ya da karşılaştırılan düzeyin altında kalan; çok karşıtı.
açı Geometride, ortak bir başlangıç noktasından ayrılan iki ışının ya da kesişen iki düzlemin arasında kalan, kolları arasındaki ayrışma derece veya radyanla ölçülen şekil; eski dilde "zaviye" diye de bilinir.
açık Kanadı, sürgüsü, tıpası ya da perdesi çekilmiş, iki kenarı birbirinden ayrık tutulan; içerisiyle dışarısı arasında girip çıkmaya, bakmaya, hava ve ışık dolaşmasına engel oluşturmayan (pencere, kutu, şişe, göz, ağız).
açıklama Konuşmada, yazıda ya da bilimsel çalışmada, kapalı, karmaşık veya yadırganan bir konunun nedenlerini, işleyişini ve parçaları arasındaki bağları sırasıyla ortaya koyarak onu kavranır kılan anlatım ya da akıl yürütme; izah, tavzih.
açıklamak Bir olguyu ya da meseleyi, karşısındaki kişi veya topluluk onu bütünüyle kavrasın diye parçalarına, nedenlerine ve bunların birbirine nasıl eklemlendiğine değinerek adım adım sözle ya da yazıyla ortaya sermek; izah etmek.
ağabey Büyük erkek kardeş; ağa, aka, ede, efe
aşama Kendi içinde derecelendirilmiş bir bütünün basamaklarından her biri; derece, kademe, mertebe, rütbe, paye
baba Çocuğu olan erkek; peder
bacı → kız kardeş
bakmak Bakışı bir şey üzerine çevirmek
baykuş Çoğu türü geceleri avlanan, başını geniş açıyla çevirebilen ve uçarken az ses çıkaran yırtıcı kuş. İleriye bakan büyük gözleri loş ortamda seçmeyi kolaylaştırır; bazı türlerin başında kulak sanılan tüy çıkıntıları vardır.
bağlı Bir bağ ile tutturulmuş olan
bağımsız Davranışlarını, tutumunu, girişimlerini herhangi bir gücün etkisinde kalmadan düzenleyebilen (kimse); özerk
başka Diğer şeylere benzemeyen; özge
başkan Bir topluluğun, bir toplantının veya bir derneğin başında bulunan kimse; reis, reis bey
başlamak Bir işe girişmek, harekete geçmek
belirlemek Belirli duruma getirmek, belirli kılmak; tayin etmek, tespit etmek, vermek
belirlenmek Açık bırakılmış sayı, sınır veya seçeneğin inceleme sonunda karara bağlanması. Ölçümler, görüşler ya da kurallar karşılaştırılır; seçilen değer kayda geçtiğinde herkes sonraki adımı aynı bilgiyle planlayabilir.
belirli Neyi kapsadığı, ne zaman gerçekleşeceği veya hangi ölçüye uyacağı açıkça gösterilmiş olan. Sınırları bilindiği için başka kişi ve durumlarla karıştırılmaz, planlama ve değerlendirmede ortak bir dayanak sağlar; belli (II), muayyen.
belirtilmek Bir bilgi, koşul veya görüşün sözlü ya da yazılı anlatımda açıkça dile getirilmesi. Okur veya dinleyici hangi noktanın kastedildiğini bağlamdan tahmin etmek zorunda kalmaz; ilgili husus özellikle söylenmek ya da kayda geçirilmek.
belirtmek Bir düşünceyi, kararı veya gözlenen ayrıntıyı başkalarının anlayabileceği kadar açık biçimde sözle ya da yazıyla ortaya koymak. Belirsiz kalan yönleri ayırır, böylece dinleyen veya okuyan kişi neyin kastedildiğini izleyebilir; tebarüz ettirmek.
ben (I) Çoğu doğuştan, tende bulunan ufak, koyu renkli leke veya kabartı
ben (II) Olta veya tuzağa konulan yem
ben (III) Teklik birinci kişiyi gösteren söz
biber Patlıcangillerden, ana vatanı Meksika, Orta ve Güney Amerika olan, bir yıllık, otsu bir bitki (Capsicum annuum)
biberiye Akdeniz kökenli, yıl boyunca yeşilliğini koruyan, iğnemsi aromatik yapraklarıyla yemeklere çeşni veren, odunsu sürgünlü, iki dudaklı çiçeği mavi, beyaz veya seyrek pembe olabilen, Lamiaceae ailesinden çalı (Salvia rosmarinus, eş adı Rosmarinus officinalis).
bilgi İnsanların doğayı, toplumu ve kendilerini anlamak için kuşaklar boyunca oluşturup sınadığı birikim; tek tek bulguların ötesine geçerek kavramları, açıklamaları ve bunlar arasındaki ilişkileri kapsar; bili, malumat.
bilim Evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi; ilim
bilimsel Gözlem, ölçüm veya gerekçeli çözümleme yoluyla elde edilen bilgiye dayanan ve nasıl sonuca varıldığını başkalarının incelemesine açan. Bir iddianın böyle nitelenmesi, dayanaklarının ve sınanma yönteminin açık olmasını gerektirir; ilmî.
bireysel Bir topluluğun ortak durumundan ayrı olarak tek kişinin deneyimi, kararı veya gereksinimiyle ilgili olan. Aynı koşullardaki insanlar arasında değişebilir, bu yüzden genel sonuçların yanında kişiye özgü yönün de görülmesini sağlar; ferdî.
birlik Tek, bir olma durumu
birlikte Bir arada, beraberce; hep beraber
birçok Tek tek sayılmayan, fakat az olmadığı açıkça anlaşılan sayıda varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önüne gelerek topluluğun genişliğini gösterir; kesin nicelik bildirmediği için bağlama göre farklı büyüklükte kümeleri kapsar; bir dolu, sürü sepet, müteaddit.
bitki Hücre duvarına sahip, genellikle yer değiştirmeden büyüyen ve çoğu ışık enerjisinden yararlanarak kendi besinini üreten canlı. Ağaçtan ota uzanan biçimleri vardır; gelişme ve çoğalma yolları türe ve yaşadığı ortama göre değişir; nebat.
biz (I) Çokluk birinci kişiyi gösteren söz
biz (II) Katı bir şeyi dikerken iğne geçirecek yeri delmek için kullanılan, çelikten yapılmış, sivri uçlu ve ağaç saplı araç; tığ (I)
biçim (I) Kumaş, kâğıt, ot veya benzeri bir malzemeyi belirli sınırlarından keserek istenen parçaya dönüştürme eylemi. Çizilmiş ölçüye göre yapılan işlemde ortaya çıkan parçanın kenarı, boyutu ve kullanım amacı kesim kararını belirler.
biçim (II) Bir nesnenin dış çizgileri bakımından niteliği, dıştan görünüşü; hat, şekil, eşkâl, model
boyut Cisme ait uzunluğun, derinliğin ve genişliğin ifade ettiği bütün; ebat
boz Açık toprak rengi
bugün İçinde bulunulan gün
bulunmak Bulma işine konu olmak
burada Konuşanın içinde olduğu yahut yakın sayıp işaret ettiği yerde, anlatımın odağındaki nokta veya onun çevresinde; uzak bir konuma gönderme yapmadan, bulunma ya da gerçekleşme yerini o anda gösterilen yakın alanla ilişkilendirecek biçimde.
buğday Buğdaygillerden, karasal iklimin olduğu bölgelerde yetişen, un yapımında kullanılan tanelerini taşıyan kılçıklı çiçekleri olan, tek yıllık otsu bitki (Triticum)
bölge Sınırları idari, ekonomik birliğe, toprak, iklim ve bitki özelliklerinin benzerliğine veya üzerinde yaşayan insanların aynı soydan gelmiş olmalarına göre belirlenen toprak parçası; havza, mıntıka, zon
bölüm Bir bütünü oluşturan parçaların her biri; fasıl, kısım
börülce Baklagillerden, fasulyeye benzer bir bitki; böğrülce (Vigna sinensis)
böğürtlen Gülgillerden, bahçe çitlerinde, yol kenarlarında kendiliğinden yetişen dikenli ve çok yıllık bir çalı; diken dutu, it üzümü, bük (II) (Rubus caesus)
bülbül Karatavukgillerden, sesinin güzelliği ile tanınmış olan ötücü kuş; hezar (Luscinia megarhynchos)
bütün → tam
büyük Boyutları, benzerlerinden daha fazla olan (somut nesne); cesim, makro, küçük karşıtı
bırakmak Elde bulunan bir şeyi tutmaktan vazgeçip tutmaz olmak
ceviz Cevizgillerden, kalın gövdeli, uzun ömürlü, sert kabuklu ve yağlı tohumlu meyve veren ağaç (Juglans regia).
ceylan Kurak bölgelerin açık düzlüklerinde otlayarak yaşayan, tehlike anında ince ve uzun uzuvlarının sağladığı çeviklikle süratle kaçan, iri gözlü ve boynuzlugillerden, çift toynaklı otçul memeli türü; ahu, ceren, gazal (Gazella dorcas).
cinsiyet Canlılarda kromozom, hormon, üreme organı ve benzeri biyolojik ve fizyolojik özelliklerin oluşturduğu eşeysel durum; eşey.
damat Evlenmekte olan bir erkeğe, evlenme töreni sırasında verilen ad; güvey, güveyi, eloğlu
darı Buğdaygillerden, kuraklığa dayanıklı bir bitki; akdarı (Panicum miliaceum)
davranış Bir kişinin içinde bulunduğu koşullara, kişilere veya olaylara karşı sergilediği tutum ve eylem biçimi.
dayı Annenin erkek kardeşi
dağılım Dağılarak birbirinden ayrılma
dede Torunu olan erkek; büyükbaba, büyükpeder
denetim Bir işin, kurumun veya sürecin belirlenen kural, amaç ve ölçütlere uygun yürütülüp yürütülmediğini inceleme işi.
deneyim Kişinin yaptığı işler, karşılaştığı durumlar ve edindiği sonuçlar sayesinde zamanla geliştirdiği bilgi ve uygulama becerisi; benzer bir sorunla yeniden karşılaştığında neyin işe yarayacağını seçmesine yardımcı olur; deney, tecrübe, eksperyans.
denizanası Tuzlu sularda yaşayan, gövdesi ince ve yayvan bir disk görünümünde olan, ışığı geçiren jelimsi dokusuyla su içinde serbest hareket eden, çevresindeki dokunaçlarla besinini yakalayan ve sölenterler arasında yer alan omurgasız hayvan; pelte, medüz.
deprem Yer kabuğundaki hareketlerin meydana getirdiği enerjinin boşalması sonucunda oluşan sarsıntı; yer sarsıntısı, hareket, zelzele
dereotu Tüy gibi bölünmüş yeşil yaprakları ezildiğinde belirgin rayiha veren, mutfakta taze veya kurutulmuş biçimde değerlendirilen ot. Yoğurtlu karışım, salata ve çorbaya eklenir; tohumları da ayrı bir çeşni olarak saklanabilir.
ders Öğretmenin öğrenciye belirli bir sürede verdiği bilgi
destek Bir şeyin yıkılmaması için konulan eğik veya düz ağaç; dayak (II), payanda
desteklemek Destek koymak
devam Sürme, sürüp gitme, kesilmeme, bitmeme
deve Kurak bölgelerde yol almak ve yük götürmek amacıyla yetiştirilen iri otçul. Geniş tabanlı ayakları kumda ilerlemesini kolaylaştırır; sırtında bir veya iki yağ deposu çıkıntısı vardır. Yuttuğu otu yeniden ağzına getirip çiğner.
değer Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık; fehamet, kadir (I), kıymet
değerlendirilmek Bir sonuç veya önerinin önceden açıklanan ölçütlere göre dikkatle incelenmesi. Yalnız ilk izlenime bakılmaz; güçlü ve eksik yanlar karşılaştırılır, kararın hangi gözleme dayandığı gösterilir; kıymetlendirilmek.
değerlendirme Çalışma, durum ya da ürünün beklenen amaca hangi düzeyde yaklaştığını kanıtlara bakarak tartma süreci; güçlü ve eksik yanlar birlikte ele alınır, ortaya çıkan tablo sonraki kararları veya iyileştirmeleri yönlendirir.
değerlendirmek Bir şeyi yerinde ve yararlı bir yolda kullanmak
değişiklik Değişik olma durumu; başkalık
değişim Bir zaman dilimi içindeki değişikliklerin bütünü; değişme
değişken Değişme özelliği gösteren, çok değişen, değişebilir; mütehavvil
dijital Veriyi kesikli sayısal değerlerle temsil eden veya böyle bir temsile dayanan; sayısal.
dikkat Algı ve düşünceleri belli bir konuya yönelterek diğer uyaranları geri planda tutma hâli; kişi böylece izlediği ayrıntıları seçebilir, okuduğunu ya da dinlediğini daha iyi kavrayabilir ve yaptığı işi sürdürebilir.
dil (I) Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı
dil (II) → gönül
diğer → öteki
domates Patlıcangillerden, yaprakları tüylü, çiçekleri salkım durumunda, vitamince zengin bir bitki (Lycopersion esculentum)
doğal Doğada olan, doğada bulunan
doğru Bir ucundan öbür ucuna kadar yönü değişmeyen, eğri ve çarpık karşıtı
doğrudan → aracısız
doğrultu → yön
durum İnsanın, nesnenin veya işin belirli andaki görünümünü oluşturan koşulların bütünü; çevre, eldeki imkânlar ve yaşanan değişmeler birlikte düşünülünce neyle karşı karşıya olunduğu anlaşılır; yer, vaziyet (I), hâl, hâlet, keyfiyet, mevki, manzara, pozisyon.
duygu Çevreden veya bedenden gelen uyarıları duyu organları aracılığıyla algılama yetisi; his.
duygusal Duygularla ilgili, duygulara dayanan; hissî
dönem Belli özellikleri olan zaman parçası; periyot
dönmek Kendi ekseni üzerinde veya başka bir şeyin dolayında hareket etmek
dönüşüm Bir durumdan başka bir duruma geçme; şekil değiştirme, tahavvül, transformasyon
düzenleme Bir etkinliğin, çalışmanın veya dağınık parçaların amaca uygun biçimde bir araya getirilip işler hâle hazırlanması; tertip, organizasyon
düzenlemek Düzenli, düzgün duruma getirmek, düzen vermek; tanzim etmek
düzenlenme Kurumun, işin veya bir araya getirilmiş parçaların belirli ilke ve ihtiyaçlara göre yeniden biçimlendirilmesi, ögeler arasındaki ilişkilerin kararlaştırılıp dağınıklığın giderilmesi ve bütünün daha tutarlı bir işleyiş kazanmasının sağlanması.
düzenlenmek Düzenli, düzgün duruma getirilmek
düşük Gebeliğin, embriyo veya fetüsün rahim dışında yaşayabilecek gelişim düzeyine ulaşmasından önce sona ermesi olayı ya da bunun sonucunda vücuttan ayrılan gebelik ürünü; düşüt.
düşünce Kişinin bir konu üzerinde durup ulaştığı kanaat ya da kurduğu fikir; başkalarına aktarılabilir, bir karara dayanak yapılabilir ve yeni bilgilerle karşılaşıldığında gözden geçirilerek daha ayrıntılı hâle getirilebilir; fikir.
düşünmek Aklından geçirmek, göz önüne getirmek; kurmak
düşünülmek Düşünme işine konu olmak
düşüş Yüksek konumdaki insanın veya eşyanın dayanağını, tutunma noktasını ya da dengesini kaybederek yer çekimi yönünde ilerlediği, hız ve çarpılan yüzeyin etkisini biçimlendirdiği, bazen yalnız çıkardığı gürültüyle anlaşılan iniş olayı.
dış Herhangi bir cisim veya alanın sınırları içinde bulunmayan yer; öte, hariç, iç karşıtı
ebegümeci İşlenmemiş arazide ve yol çevresinde kendiliğinden yetişebilen, yuvarlağı andıran yeşil yapraklarıyla mor tonlu çiçeklerinden tanınan, taze sürgünleri kimi bölgelerde yemeklere eklenen, kökü birkaç yıl canlı kalabilen otsu bitki.
edebiyat Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı; yazın (II), gökçe yazın
edilme Bir işin yapılması, gerçekleştirilmesi veya bir varlığın belirli bir duruma getirilmesi.
edilmek Bir işin öznesi belirtilmeden gerçekleşmesi ya da eylemin başka bir kişi tarafından nesne üzerinde yürütülmesine konu olmak, söz konusu etkinliğin yapıcısı değil sonucundan etkilenen tarafı durumuna getirilmek; yapılmak.
ekip İş bölümüne dayalı biçimde eş güdümlü hareket ederek proje, hizmet, müdahale veya yarışma gibi sınırlı bir uğraşı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş, başarı ve sorumluluğu birlikte üstlenen kişiler topluluğu; takım, grup, kadro.
eklenmek Ekleme işi yapılmak
ekonomi İnsanların yaşayabilmek için üretme, ürettiklerini bölüşme biçimlerinin ve bu faaliyetlerden doğan ilişkilerin bütünü; iktisat
ekonomik Ekonomi ile bağlantılı; iktisadi.
ekran Işıkla yansıtılan görüntünün görünmesini sağlayan düz yüzey; görüntülük.
el (I) Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe
el (II) → yabancı
el (III) → yurt
elma Gülgillerden, çiçekleri pembe veya beyaz bir ağaç (Pyrus malus)
en (I) Bir yüzeyde boy sayılan iki kenar arasındaki uzaklık; genişlik, arz (II), boy, uzunluk karşıtı
en (II) Hayvanlara veya eşyaya vurulan damga, işaret
en (III) Başına geldiği sıfatların üstün derecede olduğunu gösteren kelime
enerji Bir sistemin iş yapabilme veya değişim oluşturabilme kapasitesini belirten fiziksel büyüklük.
enişte Ailede kız kardeş, hala veya teyzenin evlilik yoluyla getirdiği erkek akraba. Yakınlığın derecesi kiminle evli olduğuna bağlıdır; kan bağından doğmayan bu ilişki, gündelik konuşmada bir seslenme sözü olarak da yaşayabilir.
erkek Yetişkin adam; bay (II), er (I), er kişi, kişi
eser Emek sonucu ortaya konan ürün; yapıt
eski Çoktan beri var olan, üzerinden çok zaman geçmiş bulunan; ezelî, ihtiyar (I), yeni karşıtı
etki İnsanların ya da çevredeki etmenlerin düşünceleri, davranışları ve işlerin akışını yönlendirme kapasitesi; her zaman doğrudan görülmez, ortaya çıkan değişiklikler ve karşılaştırmalarla anlaşılır; yardım, tesir, rol.
etkilemek Etkiye uğratmak; tesir etmek
etkileşim İki veya daha çok kişi, nesne ya da sistemin karşılıklı olarak birbirinde değişiklik oluşturması süreci.
etkili Uygulandığı yerde fark edilebilir bir sonuç doğuran veya beklenen değişimi sağlamaya elverişli olan. Bir yöntem için söylendiğinde, yalnız kullanılmış olmasını değil, amaca ne ölçüde ulaştırdığını da anlatır; tesirli, müessir, patetik.
etkinlik Bir kişi, kurum veya sistemin belirli bir amaç için harekete geçip işleyişini sürdürebilme ve sonuç üretebilme niteliği; aktiflik, faallik
etme Bir işi gerçekleştirme, bir davranışta bulunma veya bir şeyi belirli duruma getirme işi.
ev Bir kimsenin veya ailenin içinde yaşadığı yer; bark, ev bark, beyit, dar (IV), hane, mekân
eğilim Bir çizgi, yüzey veya cismin belirli bir yöne doğru yatık olma durumu; meyil.
eğitim Çocukların ve gençlerin toplum yaşayışında yerlerini almaları için gerekli bilgi, beceri ve anlayışları elde etmelerine, kişiliklerini geliştirmelerine okul içinde veya dışında, doğrudan veya dolaylı yardım etme; terbiye
eşek Atgillerden, uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı; merkep, karakaçan, uzun kulaklı (Equus asinus)
faaliyet Bir yerde bulunan canlılık, hareketlilik durumu
faktör → etken
fare Sıçangillerden, küçük vücutlu, kemirgen, memeli hayvan (Mus)
fark Bir kimse veya nesnenin bir başkasıyla karıştırılmamasını sağlayan ayrılık, benzer şeyleri birbirinden ayıran özellik; ayırt, ayrım
farklı Karşılaştırılan kişi, nesne veya durumla aynı özellikleri taşımayan, seçilen ölçü bakımından ondan ayrılan. Ayrım renk ya da biçim gibi görülebilir bir yönde olabileceği gibi düşünce, kullanım veya sonuçta da ortaya çıkabilir; değişik, ayrımlı, daha bir, alternatif.
farklılık İki kişi, nesne veya durum karşılaştırıldığında birinde bulunup ötekinde bulunmayan özellik ya da özellikler bütünü; ayrımlılık, ayrışım, değişiklik, tefavüt
fazla Gereğinden, alışılmıştan çok, aşırı olan; ziyade
fesleğen Lamiaceae ailesine ait, çoğunlukla tek sezonluk, oval yaprakları aromalı, taç örtüsü beyaz ya da pembe, Akdeniz çevresinde de bahçe ve saksıda büyütülerek bezeme ve yemeklere tat katma amacıyla değerlendirilen otsu tür; reyhan (Ocimum basilicum).
film Fotoğrafçılıkta, radyografide ve sinemacılıkta resim çekmek için kullanılan, selülozdan, saydam, bükülebilir şerit
finansal → mali
firma Mal veya hizmet üretmek, sağlamak ya da satmak üzere çalışan ekonomik kuruluş. Çalışanları, kaynakları ve müşterileriyle yürüttüğü işler bir bütündür, kuruluşun büyüklüğü küçük bir işletmeden geniş bir üretim ağına kadar değişebilir.
fiyat Alım veya satımda bir şeyin para karşılığındaki değeri; bedel, eder, hediye, kemal, paha
fiziksel Fizik biliminin inceleme alanına giren; madde, enerji, hareket ve bunların etkileşimleriyle ilgili olan.
form → biçim (II)
fındık Kayıngillerden, kuzey yarım kürenin ılık yerlerinde ve yurdumuzun genellikle Doğu Karadeniz Bölgesi'nde yetişen, boyu 6-7 metre, yaygın tepeli bir ağaççık (Corylus avellana)
fıstık Antep fıstığı, çam fıstığı veya yer fıstığı denilen yemişlerin genel adı
gazete Politika, ekonomi, kültür ve daha başka konularda haber ve bilgi vermek için yorumlu veya yorumsuz, her gün veya belirli zaman aralıklarıyla çıkarılan yayın; ceride
geleneksel Geleneğe dayanan, gelenekle bağlantılı; anadan görme, gelenekli, ananevi, tradisyonel.
gelin Evlenmek için hazırlanmış, süslenmiş kız veya yeni evlenmiş kadın; elkızı
gelişme Bir canlı, düşünce, kurum veya işin zaman içinde yeni özellikler kazanıp önceki durumundan daha karmaşık ya da elverişli bir düzeye ulaşması; değişimin birikerek ilerlemesi ve önceki aşamalarla karşılaştırılabilmesi ayırt edicidir; inkişaf, neşvünema, tekâmül, evolüsyon.
gelişmek Büyüyüp boy atmak, yetişmek; neşvünema bulmak
geliştirmek Bir yöntemi, beceriyi veya ürünü üzerinde çalışarak önceki durumundan daha kullanışlı ya da etkili hâle getirmek. Neyin iyileştiği, belirlenen amaca ve karşılaştırma ölçüsüne göre değerlendirilir.
genel Bir şeye veya bir kimseye özgü olmayıp onun bütün benzerlerini içine alan; umumi
genellikle Belirli bir olayın ele alınan durumların çoğunda ortaya çıktığını, fakat her örnekte zorunlu olmadığını bildirerek. Yaygın eğilimi aktarmaya yarar; istisna bırakır; çoğu kez, çoğun, çoğunlukla, çoklukla, ekseri, ekseriya, ekseriyetle, umumiyetle, alelıtlak, alelumum.
geniş Eni çok olan; enli, gen (I), vâsi
genç Yaşı ilerlememiş olan, ihtiyar karşıtı
gerekmek Bir şeyin yapılabilmesi veya gerçekleşmesi bazı nesne, fiil vb.ne bağlı olmak; gerek olmak, lazım olmak, icap etmek, iktiza etmek
gerçek Yalan olmayan, doğru olan şey; çın, ciddi, hakikat
gerçekleşmek Önceden düşünülen, beklenen veya koşulları oluşan bir olayın yaşanmış bir durum hâline gelmesi. Niyet ile sonuç arasında zaman geçebilir, olay tamamlandığında neyin gerçekleştiği gözlenen değişimle anlaşılır; tahakkuk etmek.
gerçekleştirilmek Önceden düşünülen planın gerekli adımlar atılarak yaşanan olay hâline gelmesi. Toplantı belirtilen saatte yapılabilir, tasarım ürüne dönüşebilir; sonrasında taslakta öngörülenle elde edilen sonuç karşılaştırılır.
gerçekleştirmek Tasarlanan bir işi gerekli adımları atarak yaşanan veya görülebilen sonuca dönüştürmek. Hazırlık, kaynak ve birlikte çalışma gerekebilir, amaçlanan ile ortaya çıkan sonucun ne kadar örtüştüğü sonradan değerlendirilebilir; yapmak, ortaya koymak.
geyik Geyikgillerden, erkeklerinin başında uzun ve çatallı boynuzları olan memeli hayvan (Cervus elaphus)
gri → kül rengi
grup Birbirine benzer veya aynı cinsten olan şeylerin oluşturduğu bütün; küme, takım
görev Kişinin, aracın veya bir parçanın belli bir düzende üstlendiği iş; bütüne nasıl katkıda bulunduğu ve hangi sonuca hizmet ettiği bu işten anlaşılır, çevresindeki ögeler değiştiğinde yaptığı şey de farklılaşabilir.
görülmek Göz yardımıyla bir şey, bir varlık algılanmak, seçilmek
görüntü Görünen şey
görüş Görmek işi
görüşme Belli bir mesele için ayrılan sürede tarafların söz alıp birbirini dinlemesi. Telefonla ya da aynı odada yapılabilir; soru ve yanıtların akışı bilgi toplamaya, düşünceleri tartmaya veya karar vermeye yarar; konuşma.
göstermek Birini veya bir şeyi işaretle belirtmek
gündem Toplantılarda görüşülecek konuların bütünü; ruzname
güvenlik Toplum yaşamında yasal düzenin aksamadan yürütülmesi, kişilerin korkusuzca yaşayabilmesi durumu; emniyet
güvercin Kısa gövdeli, sık tüylü ve güçlü uçuşlu kuş; yabani toplulukları da insan yakınında yetiştirilen türleri de bulunur. Tohum ve tanelerle beslenir, yuvasına dönme eğilimi nedeniyle haber taşımada da kullanılmıştır.
güç (I) Fizik, düşünce ve ahlak yönünden bir etki yapabilme veya bir etkiye direnebilme yeteneği; çelim, efor
güç (II) Ağır ve yorucu emekle yapılan; meşakkatli, kolay karşıtı
hafta Takvimde birbirini izleyen yedi günün oluşturduğu zaman bölümü. İşlerin, derslerin ve buluşmaların düzenlenmesinde ortak ölçü sağlar, bir haftanın hangi gün başlayacağı kullanılan takvime veya uygulamaya göre değişebilir.
hak (I) Doğru, gerçek
hak (II) Maden, ağaç, taş üzerine elle yazı veya şekil oyma; kazı (I)
hal (I) Çözme, çözülme
hal (II) Sebze, meyve, bakliyat vb.nin satıldığı yer
hal (III) Tahttan indirme
hareket Vücudu oynatma, kıpırdatma veya kımıldanma
hasta Hastalık, kaza veya yaralanma dolayısıyla fizik veya ruh sağlığı bozulmuş ve tedavi edilmesi gereken (kimse, hayvan, organ); rahatsız, sayrı, sökel, alil, pestil
hastalık Organizmada birtakım değişikliklerin ortaya çıkmasıyla sağlığın bozulması durumu; rahatsızlık, çor, dert, sayrılık, illet, maraz, maraza, zor, esenlik karşıtı
havuç Maydanozgillerden, koni biçimindeki etli kökü için sebze olarak yetiştirilen, iki yıllık otsu bir kültür bitkisi; pürçekli, yeregeçen (Daucus carota)
hayat (I) Canlı, sağ olma durumu
hayat (II) Genellikle köy ve kasaba evlerinde, üstü kapalı, bir veya birkaç yanı açık sofa
haşhaş Tarlada bir mevsim gelişip çiçek açan, ardından başçıklarında çok sayıda küçük tane oluşturan tarım ürünü. Taneleri yağ ve gıda üretiminde değerlendirilir; olgunlaşmamış kapsülün özsuyu afyon yapımının kaynağıdır.
hedef Atılan okun, topun veya yöneltilen ışığın ulaşması istenen belirli nokta ya da nesne; konumu önceden seçilir, isabet edip etmediği atıştan veya yöneltmeden sonra anlaşılır, spor karşılaşmalarında puan kazanılacak alan olarak da düzenlenebilir; nişangâh.
hizmet Birinin işini görme veya birine yarayan bir işi yapma
hiç Olumsuz yargılı cümlelerde fiilin anlamını pekiştiren bir söz
hiçbir Sözü edilen kümedeki en küçük istisnayı bile dışlayan belgisiz sıfat. Olumsuz yargıyla birlikte kullanılır; ardından gelen adın karşıladığı varlıklardan tek birinin dahi koşulu sağlamadığını, kümenin o bakımdan tümüyle boş kaldığını gösterir.
horoz Tavukgillerden, tavuğun erkeği olan kümes hayvanı
hukuk Toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünü; tüze
hurma → hurma ağacı
hıyar (I) Kabakgillerden, uzun, iri meyveli, sürüngen, bir yıllık otsu bir bitki (Cucumis sativus)
hıyar (II) Bir şeyi seçmekte veya yapıp yapmamakta özgürlük
hızlı Hızı çok olan; seri (II), süratli, şiddetli
idare Yönetme, çekip çevirme; güdüm, yönetim
ifade → anlatım
ihtiyaç → gereksinim
ikinci İki sayısının sıra sıfatı
il Ülkenin vali yönetimindeki bölümü; vilayet
iletişim Duygu, düşünce veya bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla başkalarına aktarılması; bildirişim, haberleşme, komünikasyon
ilgili İlgilenmiş olan, ilgisi bulunan; alakalı, alakadar, müntesip
ilk Zaman, sıra, yer ve önem bakımından ötekilerden önce gelen; öncel, son karşıtı
ilçe Bir ilin yönetim alanı içinde sınırları belirlenmiş, merkez yerleşimiyle çevresindeki yerleri birlikte kapsayan bölüm. Yerel kamu hizmetlerinin yürütülmesinde il ile daha küçük yerleşimler arasında bir yönetim basamağı oluşturur; kaymakamlık, kaza.
in Yaban hayvanlarının kendilerine yuva edindikleri kovuk
in → insan
inceleme Bir olay, metin veya nesneyi ayrıntılarına ayırıp özelliklerini anlamak için dikkatle araştırma; tetkik.
incelenmek Belge, eşya veya yaşanan durum, ayrıntıları ortaya çıkarılsın diye sistemli bir gözden geçirmeye konu olmak. Parçaları ve aralarındaki ilişkiler karşılaştırılır; belirli ölçütlerle ayrıntılı değerlendirmeye alınmak.
incir Dutgillerden, asıl yurdu Akdeniz kıyıları olan, yaprakları geniş dilimli bir ağaç (Ficus carica)
inek Dişi sığır; sarıkız
insan Toplum hâlinde bir kültür çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen, bulguları sonucunda değiştirebilen ve biçimlendirebilen canlı; adam, âdem, âdemoğlu, insanoğlu, kişioğlu, beniâdem, benibeşer, fâni, in (II)
isim → ad (I)
istemek İstek duymak; arzulamak
içeri İç taraf, içteki bölüm, dışarı karşıtı
iğde İğdegillerden, kokulu, sarı çiçekleri olan, çalı biçiminde bir ağaç (Elaeagnus)
işlem Bir işi sonuçlandırmak için yapılan iş veya uygulamaların hepsi; muamele
işletme Bir düzenin çalışmasını sağlama ya da bir iş yerini insan ve kaynaklarını düzenleyerek yürütme.
işlev Bir şey veya kimsenin yapısı veya konumu gereği yaptığı iş, kendine özgü olan iş görme yetisi; görev, fonksiyon
kabak Kabakgillerden, sürüngen gövdeli, sarı çiçekli, birçok türü olan bir bitki (Cucurbita)
kabul Bir şeye isteyerek veya istemeyerek razı olma
kadın Erişkin dişi insan; hatun, hatun kişi, bayan, karı, nisa, zen
kahverengi Kavrulmuş kahvenin rengi
kalite → nitelik
kapasite Bir şeyi içine alma, sığdırma sınırı, kapsama gücü; sığa
kaplan Turuncuya yakın postu üstündeki koyu çizgilerle kolay tanınan, iri yapılı yaban kedisi. Asya'nın çeşitli yaşam alanlarında tek başına avlanır; çizgilerin düzeni bireyden bireye değişir ve otların arasında gizlenmesine yardım eder.
kapsam Bir şeyin içinde bulunan veya içine aldığı ögelerin bütünü; şümul
karabiber Karabibergillerin örnek bitkisi olan, zeytinsi, meyvelerinin taneleri yuvarlak, yaprakları kalp biçiminde, tırmanıcı bir bitki (Piper nigrum)
karakter Ayırt edici nitelik
karanfil Karanfilgillerden, güzel renkli çiçekler açan bir süs bitkisi (Dianthus caryophyllus)
karar Seçenekleri tarttıktan sonra izlenecek yolu belirleyen irade ve yargı; kişi ya da topluluk bu aşamada hangi adımı atacağını seçer, sonraki davranışlarını da seçiminin doğuracağı sonuçlara göre düzenler.
karga (I) Kentin ve kırın farklı yiyecek kaynaklarına uyum sağlayabilen, koyu görünümlü ve güçlü gagalı kuş. Uçuşta açılan büyük telekleri belirginleşir; yerde besin toplar, ağaçlarda barınır ve çevresindeki değişiklikleri hızla öğrenir.
karnabahar Brassicaceae ailesinden, lahanadakini andıran geniş yeşil yapraklarının ortasında henüz açılmamış tomurcukları sıkıca birleşerek taneli, etleşmiş ve dolgun bir baş oluşturan, bu bölümü çeşitli yemeklerde kullanılan otsu tarım ürünü; karnabit (Brassica oleracea botrytis).
kartal Geniş kanatları, güçlü pençeleri ve keskin görüşüyle avlanan iri yırtıcı kuş. Açık arazide veya dağlık bölgelerde yüksekten uçar; yuvasını ulaşılması güç kaya yüzeylerine ya da yüksek ağaçlara çoğunlukla tek başına kurar.
karınca Zar kanatlılardan, toplu olarak yaşayan, yuvaları toprağın altında olan ve birçok türü bulunan böceklerin genel adı (Formica)
katkı Ortak bir işin ilerlemesi için kişinin emeğinden, bilgisinden veya elindeki kaynaklardan ayırdığı pay; tek başına bütün işi karşılamasa da başkalarının çabasıyla birleşerek sonuca ulaşılmasını kolaylaştırır; yardım, pay.
katılmak (I) Katma işi yapılmak
katılmak (II) Aşırı derecede gülme, ağlama, gıdıklanma, korkma vb. tepkiler sırasında, solunum kaslarının kasılmasından dolayı soluk kesilmek
katılımcı Herhangi bir etkinliğe katılan kimse, şirket vb.; iştirakçi
katır Atgillerden, kısrak ile erkek eşeğin çiftleşmesinden doğan, genelikle kısır olan melez hayvan.
kavak Genellikle suya yakın alanlarda hızlı büyüyen, dik gövdeli ve yapraklarını mevsim sonunda döken ağaç. Bazı türlerinin odunu hafif kereste yapımında kullanılır; geniş yaprakları rüzgârda kolayca hareket eder.
kavram Bir nesnenin veya düşüncenin zihindeki soyut ve genel tasarımı; mefhum, fehva, konsept, nosyon
kaynak (I) Bir suyun çıktığı yer; eşme, göz, kaynarca, pınar, memba
kaynak (II) İki metal veya yapay parçayı ısıl yolla birleştirme yöntemi, kaynaştırıp yapıştırma işi
kaz Perde ayaklı, uzun boyunlu; suda ve karada yaşayabilen, yabani veya evcil olarak bulunan kuş (Anser).
kekik Lamiaceae ailesinden, dallarının dip bölümü sertleşen, ufak yaprakları gövdede çiftler hâlinde gelişen, aktan gül rengine veya kırmızıya değişen başaksı çiçekleri yemeklere aroma veren, belirgin kokulu bir ot türü (Thymus vulgaris).
kelebek Pul kanatlılardan, vücudu ve iki çift kanadı ince pullarla örtülü olan çok sayıdaki böcek türüne verilen genel ad.
kenevir Uzun sapındaki dayanıklı lifler ip ve kaba dokuma üretiminde değerlendirilen, farklı yetiştirme biçimleriyle değişik kullanım alanları kazanan, bu lifli gövdesiyle tanınan otsu bitki; kendir (Cannabis sativa).
kereviz Kalın sapı ve etli alt bölümü çorba, salata ve sıcak yemekte değerlendirilen keskin aromalı otsu tür. Serin mevsimde gelişir; parçaları doğranıp pişirilebilir veya taze tüketilebilir, kokusunu belirleyen bileşenler tadına da yansır.
kez Bazı sayı sıfatlarıyla birlikte kullanılarak bir olayın ve olgunun her bir tekrarlanışını bildiren söz; el (I), defa, kere, sefer, yol
keçi Geviş getirenlerden, eti, sütü, derisi ve kılı için yetiştirilen, genellikle çenesinde sakalı olan memeli hayvan (Capra hircus)
kimlik Toplumsal bir varlık olarak insanın nasıl bir kimse olduğunu gösteren belirti, nitelik ve özelliklerin bütünü; etiket
kimyon Maydanozgillerden, 50 santimetre yüksekliğinde, beyaz veya pembe çiçekli, bir yıllık, güzel kokulu ve otsu bir bitki (Cuminum cyminum)
kitap Ciltli veya ciltsiz olarak bir araya getirilmiş, basılı veya yazılı kâğıt yaprakların bütünü; betik
kişisel Başkasının ortak kullanımından ayrılıp belirli bir bireyin yaşamına, seçimine veya özel alanına bağlanan. Bilgi, eşya ya da deneyim için söylenebilir, paylaşılması mümkün olsa da ilk bağlandığı özneyi belirtir; şahsi, zatî.
kontrol → denetleme
konu Konuşmada, yazıda, eserde ele alınan düşünce, olay veya durum; bap, mevzu, süje
konum Bir kimsenin veya bir şeyin bir yerdeki durumu veya duruş biçimi; pozisyon
konuşma Düşünce, duygu veya isteği sesli dil aracılığıyla karşıdakine aktarma. Sözcüklerin seçimi kadar sesin tonu, duraklama ve sıra alma da iletişimin gidişini belirler; tek kişinin anlatması biçiminde gerçekleşebileceği gibi karşılıklı bir alışverişe de dönüşebilir; musahabe.
konuşmak Bir dilin kelimeleriyle düşüncesini sözlü olarak anlatmak
koruma Bir kişiyi, canlıyı, nesneyi, hakkı veya değeri zarar görmesine yol açabilecek etkilerden uzak tutma. Tehlikeyi önleme, var olan niteliğin bozulmasını engelleme ve güvenli biçimde sürmesini sağlama gibi farklı amaçlarla uygulanır; muhafaza, sıyanet, vikaye.
koyun (I) Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries)
kredi Borç ödemede güvenilir olma durumu
kriz Bir organda birdenbire ortaya çıkan fizyolojik bozukluk; bunalım, akse
kullanmak Bir şeyden belli bir amaçla yararlanmak
kullanılma Eldeki araç, bilgi veya malzemenin belirli işte işe koşulması. Tarif edilen yöntem uygulamaya girer, ayrılmış kaynak harcanır ya da aygıt çalıştırılır; kullanımın sonucu seçilen şeyin uygunluğuna bağlıdır.
kullanılmak Kullanma işine konu olmak; yemek (II)
kullanım Kullanma, yararlanma
kurbağa Kurbağalardan, yumurta ile üreyen, yavruları gelişimlerini durgun sularda tamamladıktan sonra kuyruğu ve solungacı körelerek karada yaşayabilen, sıçrayarak yürüyen ve suda iyi yüzen küçük hayvan
kurt (I) Köpekgillerden, Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da yaşayan, postu gri sarı renkli, yırtıcı, etçil memeli hayvan; börü (Canis lupus)
kurt (II) Yumuşak vücutlu, uzun gövdeli, omurgasız, bacaksız, ayaksız veya çok ilkel ayaklı küçük hayvan; böcü
kuruluş Kurulmak işi
kurum (I) Bacalarda biriken kalın is
kurum (II) Evlilik, aile, ortaklık, mülkiyet gibi köklü bir yapıyı içeren, genellikle devletle ilişkisi olan yapı veya birlik; müessese
kurum (III) Kendini büyük ve önemli gösterme davranışı; azamet, gurur
kuzu Koyun yavrusu
kültür Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü; hars, ekin
kültürel Bir topluluğun zaman içinde ürettiği dil, sanat, bilgi ve yaşama alışkanlıklarıyla bağlantılı olan. Bu niteliği taşıyan bir ürün veya uygulama, onu kullanan insanların deneyimlerinden izler taşır ve yeni koşullarda değişebilir; ekinsel.
küresel Küre ile bağlantılı; bu bağlamdaki özellik, durum veya kullanım biçimini anlatan.
kısım → bölüm
kızıl Parlak kırmızı renk
lale Zambakgillerden, yaprakları uzun ve sivri, çiçekleri kadeh biçiminde, türlü renkte bir süs bitkisi (Tulipa gesneriana)
leylek Sulak arazide ince ayakları üzerinde yürüyüp sivri gagasıyla küçük canlılar arayan iri kuş. Ak gövdesi uçuşta koyu kanat uçlarıyla ayrılır; yaz sonunda güneye yönelir, kışı Afrika’nın sıcak kuşağında geçirip yeniden yuvasına döner.
lider → önder
lira Yüz kuruş değerinde Türkiye'nin para birimi; teklik
literatür → edebiyat
madde Duyularla algılanabilen nesne
mandalina Turunçgillerden, ılıman iklimlerde yetişen ve portakala çok benzeyen bir ağaç (Citrus nobilis)
marul Geniş, yumuşak yaprakları için yetiştirilen ve çoğunlukla çiğ tüketilen sebze bitkisi. Yaprakların dizilişi türüne göre sık bir baş oluşturabilir veya açık kalabilir; salatada ve başka soğuk yiyeceklerde kullanılır.
maydanoz Salata ve yemeklerde taze sürgünleriyle yararlanılan, aromatik kokusu ve dilimli yeşilliğiyle tanınan, çoğunlukla iki mevsimlik gelişen, çiçeklenince yaklaşık 50-80 cm boya erişebilen Apiaceae ailesinden bir sebze otu (Petroselinum crispum).
medya → iletişim ortamı
menekşe Menekşegillerden, bir veya çok yıllık otsu bir bitki (Viola tricolor)
merkez Bir bölgenin veya kuruluşun yönetim yeri
mesaj Bir devlet büyüğünün, bir sorumlunun belirli bir olay veya durum dolayısıyla ilgililere gönderdiği bildiri
meslek Belli bir eğitim ile kazanılan, sistemli bilgi ve becerilere dayalı, insanlara yararlı mal üretmek, hizmet vermek ve karşılığında para kazanmak için yapılan, kuralları belirlenmiş iş
mevcut Var olan, bulunan
meşe Kayıngillerden, yaz kış yapraklarını dökmeyen türleri de bulunan, kerestesi dayanıklı bir orman ağacı (Quercus)
mi Gam dizisinde re ile fa arasındaki ses ve bu sesi gösteren nota işareti
milyar Milyon kere bin, bin milyon, 1.000.000.000
milyon Bin kere bin, 1.000.000
model Resim, heykel vb. yapılırken baka baka benzetilmeye çalışılan nesne veya kimse; örnek
modern → çağdaş
mor Kırmızı ile mavinin karışımından ortaya çıkan renk, menekşe renginin kırmızıya çalanı
muz Muzgillerden, sıcak bölgelerde yetişen, bir çenekli, çok yıllık bir bitki (Musa sapientum)
mücadele Birbirlerine isteklerini kabul ettirmek için iki taraf arasında yapılan zorlu çaba; savaş, kavga
mümkün Gerçekleşme imkânı bulunan; olası
müzik Birtakım duygu ve düşünceleri belli kurallar çerçevesinde uyumlu seslerle anlatma sanatı; musiki
mısır Buğdaygillerden, gövdesi boğumlu ve kalın, yaprakları şerit biçiminde, erkek çiçekleri tepede salkım durumunda, dişi çiçekleri yaprakla gövde arasında koçan biçiminde olan bir kültür bitkisi; darı, kokoroz, lazut (Zea mays)
nane Ballıbabagillerden, yaprakları sapsız, çiçekleri beyaz veya menekşe renginde, güzel kokulu, yaprakları baharat olarak kullanılan, çok yıllık ve otsu bir kültür bitkisi (Mentha piperita)
nar Nargillerden, yaprakları karşılıklı, çiçekleri büyük, koyu kırmızı renkte, küçük bir ağaç (Punica granatum)
nasıl Bir işin ne biçimde, hangi yolla olduğunu belirtmek için kullanılan bir söz; ne (II), nice, nite
neden Hangi koşul veya gerekçeyle bir şeyin ortaya çıktığını öğrenmek için sorulan soru sözü; konuşan kişi yalnız ne olduğunu değil, olaylar arasındaki bağı açıklayan yanıtı ister, karşılık olarak anlaşılır bir açıklama bekler; ne.
nergis Nergisgillerden, bazı türlerinde beyaz, bazılarında sarı renkte olan çiçekleri ayrı veya bir kök sap üzerinde şemsiye durumunda, açılmadan önce bir yenle örtülü bulunan, 20-80 santimetre yüksekliğinde, soğanlı bir süs bitkisi (Narcissus)
nine Torunu olan kadın; büyükana, büyükanne, kadınnine, nene
nokta Biçimi kalemin kâğıda bir defa dokunması ile meydana gelen ben gibi ufak şekil
norm Yargılama ve değerlendirmenin kendisine göre yapıldığı ölçüt, uyulması gereken kural; düzgü
normal Alışılmış olan; olağan
nüfus → kişi
okul Her türlü eğitim ve öğretimin toplu olarak yapıldığı yer; mektep
olay Belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, öncesi ve sonrası bakımından anlatılabilen yaşantı ya da gelişme; küçük bir karşılaşma da geniş bir topluluğu ilgilendiren değişim de bu adla anılabilir; hadise, vaka.
olma Olmak işi
olumlu Gözetilen amaca veya beklenilene uygun, yararlı; müspet, pozitif
olumsuz Gözetilen amaca veya beklenilene uygun olmayan; menfi, negatif
oluşmak Ayrı koşulların etkisiyle zaman içinde belirginleşip görülebilir bir sonuç hâline gelmek. Değişiklik önce küçük işaretlerle başlayabilir, aşamalar izlendiğinde sonucun hangi nedenlerle geliştiği daha iyi anlaşılır; teşekkül etmek.
oluşturmak Ayrı parçaları, kişileri veya düşünceleri belirli bir amaç doğrultusunda bir araya getirerek daha önce bulunmayan bir bütün ortaya çıkarmak. Ortaya çıkan yapının nasıl işleyeceği, seçilen parçaların düzenlenişine bağlıdır.
oluşturulmak Eldeki parçaların veya bilgilerin belirli düzen içinde birleşip yeni bir bütün hâline getirilmesi. Kurumda ekip, araştırmada veri kümesi hazırlanabilir; hangi ögenin nereye konduğu sonucun işleyişini etkiler; teşekkül ettirilmek.
onlar (I) Ondalık sayı sistemine göre yazılan bir tam sayıda sağdan sola doğru ikinci basamak
onlar (II) O şahıs zamirinin çokluk biçimi
orada Sözü edilen yerde
oran Büyüklük, nicelik, derece bakımından iki şey arasında veya parça ile bütün arasında bulunan bağıntı; nispet, rasyo
orta Bir şeyin kenarlarından merkeze doğru yaklaşık olarak aynı uzaklıkta olan yer
ortalama Bir sayı dizisinin ortalama değerini bulma veya bir nesneyi iki uç arasında orta konuma getirme.
ortam Canlı bir varlığın içinde bulunduğu doğal veya maddi şartların bütünü; âlem
oyun Yetenek ve zekâ geliştirici, belli kuralları olan, iyi vakit geçirmeye yarayan eğlence; baziçe
oğlak Sürüde henüz erişkin hayvanların boyuna ve üreme olgunluğuna ulaşmamış genç keçi. Doğumdan sonraki büyüme evresinde anne sütüyle beslenir; sözcük hayvancılıkta yaş grubunu, gündelik dildeyse yavru hayvanı belirtir.
pamuk Ebegümecigillerden, koza biçimindeki meyvesi üç, dört, beş dilimli olan, sıcak bölgelerde yetişen tarım bitkisi (Gossypium)
papatya Asteraceae ailesinden, boyu genellikle 20-50 santimetreye ulaşan, ilkbaharda beliren başçıklarında ak dilsi çiçekler altın renkli bir merkez çevresinde dizilen, yaşam döngüsünü tek mevsimde tamamlayan otsu tür; yoğurt çiçeği (Matricaria chamomilla).
parametre → değişken
parti (I) Ortak düşünce ve görüşteki kişilerin oluşturdukları siyasal topluluk; fırka
parti (II) Bir bütünün parçası
patates Patlıcangillerden, yaprakları ve sürgünleri acı bir bitki (Solanum tuberosum)
pembe Kırmızı ve beyazın karışımından ortaya çıkan renk
performans Herhangi bir eseri, oyunu, işi vb.ni gerçekleştirme
pirinç (I) Buğdaygillerden, kökleri bol su içinde yetişen bir bitki (Oryza sativa)
pirinç (II) Bakıra çinko katılarak elde edilen sarı renkte bir alaşım
piyasa Satıcıların mal satmak için bir araya geldiği yer; pazar
plan Çalışmaya başlamadan önce aşamaların sırasını, kullanılacak kaynakları ve olası güçlükleri gösteren düzenleme; uygulama sırasında neyin ne zaman yapılacağını açıklığa kavuşturur, koşullar değiştiğinde yeniden gözden geçirilebilir.
polis Şehirde kamu düzenini, huzur ve güvenliği sağlayan kuruluş
politika Devletin etkinliklerini amaç, yöntem ve içerik olarak düzenleme ve gerçekleştirme esaslarının bütünü; siyaset, siyasa
portakal Turunçgillerden, Akdeniz ülkelerinde yetişen, yaprakları sert bir ağaç (Citrus aurantium)
problem Teoremler veya kurallar yardımıyla çözülmesi istenen soru; mesele
program Belirli şartlara ve düzene göre yapılması öngörülen işlemlerin bütünü; izlence
proje Değişik alanlarda önceden plan ve programa alınmış, maliyeti hesaplanmış, kurum ve kuruluşların yönetim organları tarafından onaylanmış, kısa ve uzun vadeye bağlanarak özel kurum veya devlet adına gerçekleştirilmesi kabul edilmiş bilimsel çalışma tasarısı
psikolojik Psikolojiyle ilgili; ruh bilimsel
puan Çeşitli spor karşılaşmalarında kullanılan ölçüsü ve değeri değişken birim
pırasa Uzun beyaz gövdesi ile yassı yeşil yaprakları yemeklerde kullanılan soğan akrabası sebze. Katmanlı yapısı doğranarak pişirilir; çorba ve sıcak yemeklerde tadı belirginleşir, üretimi serin mevsimde yaygındır.
rapor Herhangi bir işte, bir konuda yapılan inceleme, araştırma sonucunu, düşünceleri veya tespit edilenleri bildiren yazı; yazanak
risk Zarara uğrama tehlikesi; riziko
roka Bostanlarda üretilen, turpgiller ailesinden, keskin aromalı yeşil yaprakları salatalara katılan, genellikle bir büyüme döneminde gelişimini tamamlayan ve çiçekli gövdesi seksen santimetreye erişebilen otsu tür ("Eruca sativa").
rol Bir kişiliği canlandıran oyuncunun söylemesi ve yapması gereken hareketlerin genel adı
sadece Sözü edilen kişi, nesne veya durumu ötekilerin arasından ayırıp kapsamı onunla sınırlayarak; ek bir ögenin hesaba katılmadığını belirtir. Cümlede sayıya, seçeneğe veya gerekçeye gelebilir ve sınırlamanın hangi bölümde olduğu yerine göre değişir; yalnız.
safran Süsengillerden, baharda çiçek açan, 20-30 santimetre boyunda, soğanlı bir kültür bitkisi (Crocus sativus)
salatalık → hıyar (I)
saldırı Bir kişiye, topluluğa veya hedefe zarar vermek ya da onu baskı altına almak amacıyla başlatılan girişim. Fiziksel güç, silah veya başka yollarla gerçekleşebilir; eylemin yöneldiği hedef ve bıraktığı sonuç bağlamda belirir; hücum, taarruz, tecavüz.
sanayi Doğal kaynakları ve ham maddeleri, insan gereksinimlerini karşılayacak ürünlere dönüştüren üretim alanı. Bu alan, fabrikalardaki makinelerle birlikte emek, enerji, tasarım ve dağıtım süreçlerini de kapsar; endüstri.
satış Satmak işi; bey (II)
savaş Devletlerin diplomatik ilişkilerini keserek giriştikleri silahlı mücadele; harp (I), cenk, cidal, kıtal
savunma Saldırıya karşı koyma; müdafaa
savunmak Herhangi bir saldırıya karşı koymak, birini veya bir yeri saldırıya karşı korumak; müdafaa etmek
sayı Sayma, ölçme, tartma vb. işlerin sonucunda ortaya çıkan birimlerin kaç olduğunu bildiren sözlerden her biri; adet
sağlık Bireyin fiziksel, sosyal ve ruhsal yönden tam bir iyilik durumunda olması, vücut esenliği; keyif, sıhhat
sebep Bir şeyin olmasına veya belli bir hâlde bulunmasına yol açan şey; neden, saik, saika, vesile
sektör → kesim
semizotu Salatalara ve pişmiş yemeklere hafif ekşi tat katan, yere yakın büyüyen yeşillik; küçük dallarıyla birlikte toplanabilir. Bahçede yetiştirilebildiği gibi yazın kendiliğinden de çıkar; pirpirim, semizot.
serçe Evlerin saçaklarında ve kent ağaçlarında yuva kurabilen ufak ötücü. Tane ve böcek toplayarak beslenir, yıl boyunca aynı çevrede görülür; sabahları duyulan canlı cıvıltısıyla ve sürüler hâlinde gezinmesiyle tanınır.
ses Kulağın duyabildiği titreşim; ün, çav (I), avaz, avaze, seda
seviye → düzey
seyahat → yolculuk
seçim Seçmek işi
sik → erkeklik organı
sikmek Erkek cinsel ilişkide bulunmak; bellemek (III).
sincap Ormanlarda gövdeler arasında sıçrayarak hareket eden ufak kemirgen. Yemiş ve tohumları toplar, bir bölümünü sonraki günler için saklar; kabarık kuyruğu tırmanırken ve sıçrarken dengesini korumasına yardım eder; değin (II), çekelez.
sinek Çift kanatlılardan, birtakım uçucu böceklerin genel adı; cibin
sistem → düzen
sivrisinek Çift kanatlılardan, sulak, bataklık yerlerde çok üreyen, insan ve memeli hayvanların kanıyla beslenen, birçok türü bulunan ve bir türü sıtma mikrobu aşılayan ve bulaşıcı hastalıkları yayan uçucu böcek (Culexpipiens)
son Şimdiki zamana en yakın zamandan beri olan veya bu zamanda yapılmış, olmuş olan; encam, hatime, ilk karşıtı
sonuç Yaşanan bir gelişmenin ardından ortaya çıkan ve onunla neden bağında bulunan durum; bazen hemen görülebilir, bazen zaman içinde belirginleşir, değerlendirilirken hangi etkenlerin ona yol açtığı araştırılır; netice.
soru Bir şey öğrenmek için birine yöneltilen ve karşılık gerektiren söz veya yazı; istifham, sual
sorumluluk Kişinin kendi davranışlarını veya kendi yetki alanına giren herhangi bir olayın sonuçlarını üstlenmesi; sorum, mesuliyet, uhde
sosyal → toplumsal
standart Belli bir tipe göre yapılmış veya ayrılmış; ölçün, ölçünlü, tek biçim, tek tip
strateji → izlem
su (I) Hidrojenle oksijenden oluşan, sıvı durumunda bulunan, renksiz, kokusuz, tatsız madde; ab
sunmak Bir büyüğe veya nezaket gereğince bir kimseye bir şeyi vermek; arz etmek, takdim etmek
susam Susamgillerden, sıcak bölgelerde yetişen küçük bir bitki (Sesamum indicum)
söylemek Düşündüğünü veya bildiğini sözle anlatmak; buyurmak
sözleşme Tarafların belirli bir iş veya yükümlülük üzerinde karşılıklı olarak anlaşıp bağlayıcı söz vermesi; anlaşma, kavil, kavilleşme, kavletme.
söğüt Suyu bol alanlarda gelişen, ince ve esnek dalları ile uzun, dar yapraklarıyla tanınan ağaç ya da ağaççık. Bazı türlerinde dallar aşağı doğru sarkar; kıyı bitkisi olarak yetişir ve dalları geleneksel örücülükte değerlendirilebilir.
sümbül Baharda tek bir sapın çevresinde sık demet hâlinde açan çiçekleri ve çevreye yayılan güçlü rayihasıyla yetiştirilen soğanlı süs bitkisi. Toprak altındaki bölümü kışın canlı kalır; sonraki mevsimde yeniden çıkar ve mor, pembe, ak gibi tonlarda açar.
sürdürmek Sürme işini yaptırmak
süre İşin, bekleyişin veya yaşanan dönemin ilk anından son anına dek ölçülen uzunluğu. Kimi işler için önceden ayrılır, kimi zaman ancak bittikten sonra hesaplanır, aynı işin süresi koşullara ve izlenen yönteme göre değişebilir; müddet.
sürekli Kesintisiz olarak süren, devamlı; kalıcı, temelli, daimî, paso
süreç Bir değişimin başlangıcından sonraki aşamalara uzanan gelişme akışı; her adım önceki koşullardan etkilenir ve sonrakiler için yeni bir ortam oluşturur, bu yüzden olup bitenler tek bir ana bakılarak tam anlaşılamaz; vetire, proses.
sınıf Öğrencilerin yıllık öğrenime göre ayrıldıkları bölümlerden her biri
sınırlı Sınırı olan, bir sınırla ayrılmış olan; hudutlu
sıra Yan yana, art arda olan şey, olay veya canlıların tümü; dizi, kol (I), saf (I)
tablo Bez, tahta, kâğıt vb. maddeler üzerine yapılmış yağlı boya, sulu boya, pastel veya kara kalem resim; levha
tahmin Yaklaşık olarak değerlendirme; oranlama
talep Bir kimseden bir şeyi yapmasını veya yapmamasını isteme
tam → eksiksiz
tartışma Bir konuyla ilgili karşıt düşünceleri karşılıklı savunma
tarçın Defnegillerden, genellikle Asya'nın güneyinde yetişen ve değişik türleri bulunan bir ağaç (Cinnamomum)
tasarım Zihinde canlandırılan biçim; tasavvur
tavuk İnsanların yumurta ve et için yetiştirdiği, kümeste veya açık alanda beslenebilen evcil kuş. Gaga, kanat ve tüyleri bulunur, uçuşu sınırlıdır; dişisi yumurtlar, erkeğine horoz denir.
tavşan (I) Tavşangillerden, eti yenen, hızlı koşan, kemirgen, postundan yararlanılan bir tür memeli (Lepus europeus)
taşımak Bir şeyi bir yerden alıp başka bir yere götürmek; gezdirmek
tedavi Çeşitli yöntemlerle hastalığı iyileştirme; terapi
tehdit Bir kimseyi, gelecek herhangi bir tehlike ile korkutma
tek (I) Eşi, benzeri olmayan; vahit, yegâne
tek (II) Sessiz, hareketsiz, uslu olan
teknik Bir sanat, bir bilim, bir meslek dalında kullanılan yöntemlerin hepsi
teknoloji Bir sanayi dalı ile ilgili yapım yöntemlerini, kullanılan araç, gereç ve aletleri, bunların kullanım biçimlerini kapsayan uygulama bilgisi; uygulayım bilimi
tekrar Aynı olayın, işin, hareketin yeniden ortaya çıkışı, tekrarlanması
telefon Konuşmaları ileten ve yansıtan düzenek
temel Bir yapının toprak altında kalan ve yapıya dayanak olan duvar, taban vb. bölümlerinin tümü
tepki Bir cismin kendini iten veya sıkıştıran başka bir cisme gösterdiği karşı etki; reaksiyon
tercih → yeğleme
tere Sofrada taze yenerek yemeklere hafif yakıcı, biberimsi tat katan, genç sürgünleri demet hâlinde toplanıp pişirilmeden tüketildiğinde kendine özgü keskinliğini koruyan turpgillerden ince saplı, çabuk gelişen ot.
tespit Bir şeyi sağlam bir biçimde yerleştirme, yerinden oynamaz duruma getirme
test Bir kimsenin, bir topluluğun doğal veya sonradan kazanılmış yeteneklerini, bilgi ve becerilerini ölçmeye yarayan sınama
teyze Annenin kız kardeşi; ana yarısı, anne yarısı
tilki Köpekgillerden, uzunluğu 90, kuyruğu 30 santimetre kadar, ırklarına göre çeşitli renklerde olan, ağız ve burnu uzun ve sivri, kümes hayvanlarına zarar veren, kürkü beğenilen bir tür memeli (Vulpes)
toplam Ayrı ayrı sayılan veya ölçülen niceliklerin bir araya getirildiğinde ulaştığı bütün değer. Harcama, kişi sayısı veya yol uzunluğu için kullanılırken hangi parçaların hesaba katıldığı belirtilmezse aynı görünen iki toplam farklı sonuçları anlatabilir; mecmu, yekûn.
toplum Aynı toprak parçası üzerinde bir arada yaşayan ve temel çıkarlarını sağlamak için iş birliği yapan insanların tümü; cemiyet
toplumsal Tek bir kişinin özel yaşantısından çok, insanların birlikte yaşama biçimi ve aralarındaki ilişkilerle bağlantılı olan. Ortak alışkanlıklar, kurumlar ve bir olayın geniş çevreye etkisi bu nitelikle ele alınabilir; içtimai, maşerî, sosyal.
torun Bir kimseye göre çocuğunun çocuğu
turizm Dinlenme, eğlenme, görme, tanıma vb. amaçlarla yapılan gezi
turna Uzun boynu ve bacaklarıyla sulak çevrelerde beslenen, mevsim değişimlerinde geniş uzaklıkları aşan iri kuş. Çoğu zaman toplu hareket eder; yüksek sesli çağrıları ve birlikte uçuş düzeniyle tanınır, üreme alanlarına geri dönebilir.
turuncu Sarı ve kırmızının karışımından ortaya çıkan renk, turunç meyvesinin rengi
tüm (I) → bütün
tüm (II) → tümsek
tür Aynı çeşit varlıklar veya nesneler içinde ortak özellikleri bulunanların her biri; soy, cins, kabîl
ulusal → millî
uluslararası Çeşitli milletlerle birlikte yapılan; arsıulusal, memleketler arası, milletlerarası, beynelmilel, enternasyonal
unsur → öge
uygulama Bir kuralı, yöntemi veya düşünceyi yalnız sözde bırakmayıp gerçek bir durumda kullanarak sonucunu ortaya çıkarma; kılgı, uygu, tatbik, tatbikat, pratik.
uygulanmak Kâğıt üstündeki kuralın veya hazırlanan yöntemin gerçek iş sırasında izlenmesi. Önce gereken araçlar sağlanır, sonra adımlar sırayla denenir; ortaya çıkan sonuç planla karşılaştırılarak eksik kalan yönler görülür.
uygun Yakışır, yaraşır; mutabık, muvafık, reva, salih
uyum Bir bütünün parçaları arasında bulunan uygunluk; ahenk, armoni, imtizaç
uzun İki ucu arasında fazla uzaklık olan; levent, maksi, kısa karşıtı
varlık Bir şeyin gerçekte bulunması veya yaşamdaki yerini koruması, yokluğun karşıtı olan mevcut bulunma hâli; mevcudiyet.
vatandaş → yurttaş
veri İnceleme, tartışma veya akıl yürütme sırasında bir sonuca dayanak sağlayan bilgi ve gözlem parçaları; nereden geldikleri ve nasıl elde edildikleri bilindiğinde bunlardan yapılan çıkarımların güvenilirliği de değerlendirilebilir; muta (I), data, done.
verilmek Bir eşyanın, yetkinin veya yanıtın onu alan tarafa geçirilmesi. Kitap elden teslim edilebilir, görev yazıyla duyurulabilir; neyin ne zaman ve hangi koşulla aktarıldığı sonradan anlaşmazlık çıkmaması için açık tutulur.
vurgulamak Bir sözcüğün belirli hecesini sesin gücünü artırarak diğer hecelerden daha belirgin söylemek.
yabancı Başka bir milletten olan, başka devlet uyruğunda olan (kimse); bigâne, ecnebi
yaklaşım Bir kişinin, nesnenin veya olayın başka birine, yere ya da zamana giderek daha yakın duruma gelmesi.
yakın Az bir ara ile ayrılmış olan (zaman veya yer), uzak karşıtı
yalnızca Başkalarının eşliği veya yardımı olmadan tek başına hareket ederek.
yapma Bir düşünceyi, tasarıyı veya gereksinimi uygulayarak somut bir iş ya da ürün ortaya çıkarma.
yapmak Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek
yapı Barınmak veya başka amaçlarla kullanılmak için yapılmış her türlü mimarlık eseri; bina, mimari
yapılmak Yapma işine konu olmak
yardımcı Yardım eden veya gerektiğinde yardım edecek olan kimse vb.; avane, havari, muavin, muin, yâr, yaver, asistan
yasemin Zeytingillerden, beyaz, kırmızı veya sarı renkli güzel kokulu çiçekleri olan, 1-2 metre boyunda, süs bitkisi olarak yetiştirilen tırmanıcı bir ağaççık; Mısır yasemini (Jasminum)
yatırım Yatırmak işi
yaş (I) Doğuştan beri geçen ve yıl birimi ile ölçülen zaman; sin (II)
yaş (II) → ıslak, kuru (I) karşıtı
yaşam Canlı bir varlığın doğduğu andan ölünceye kadar sürdürdüğü var oluş. Bu süreç yalnız yılların geçmesini değil, büyümeyi, çevreyle ilişki kurmayı ve karşılaşılan koşullara uyum sağlayarak gündelik deneyimler edinmeyi de kapsar; dirim, ömür, hayat (I).
yaşamak Canlılığını, hayatını sürdürmek
yaşanmak Anlatılan şeyin yalnız sözde kalmayıp gündelik akış içinde doğrudan hissedilmesi. Sevinç, güçlük veya beklenmedik değişim insanlarda iz bırakır; sonradan aktarılan anlatı, o sırada duyulanların tamamını veremeyebilir.
yenge Bir kimsenin kardeşinin, dayısının veya amcasının karısı; bula
yeni Kullanılmamış veya az kullanılmış olan; cedit, eski karşıtı
yeniden → yeni baştan
yerel → yöresel
yerine Bir şeyin veya bir kimsenin yerini almak üzere
yeterli Bir işi yapma gücünü sağlayan özel bilgisi olan; kifayetli, ehliyetli
yön Belli bir noktaya göre olan yer; cihet, taraf
yönelik Duruşu belirli bir tarafa dönmüş ya da eylemi belli bir kişi, amaç veya konu üzerinde toplanmış olan. Fiziksel konumda bakışın veya nesnenin çevrildiği tarafı; soyut kullanımda niyetin ve etkinin ulaşacağı hedefi gösterir; müteveccih.
yönetici Yönetme gücünü elinde bulunduran kişi, yöneten kişi; idareci, menajer
yönetim Bir kurumun, topluluğun veya işin hedeflerini belirleyip kararlarını alma ve işleyişini düzenleme; idare.
yöntem Yapılacak işi gelişigüzel bırakmadan, hedefe uygun aşamalar ve araçlar seçerek ilerleme biçimi; aynı sonuca farklı yollarla ulaşılabildiğinde bunlardan hangisinin uygulanacağını ve işin hangi sırayla yürütüleceğini belirler; yordam, usul (II), prosedür.
yüksek Altı ile üstü arasındaki uzaklık çok olan, alçak karşıtı
yükselmek Yükseğe çıkmak
yüzde Herhangi bir işte aracı olan kimseye, görevinin karşılığı olarak belli bir hesaba göre verilen ücret; yüzdelik
yüzey Bir cismi uzaydan ayıran yaygın bölüm; satıh, yüz (II)
yılan Sürüngenlerden, ayaksız, ince ve uzun olanların genel adı; yerdegezen, uzun hayvan
yıllık Bir yıl için; senelik, senevi
zambak Soğanından gelişen dik gövdesi yaklaşık bir metreye yükselen ve yıllarca yaşayan otsu bitki, beyaz ve kokulu taçlarıyla bahçelerde yetiştirilen, halk hekimliğinde diş ağrısı ve yüz şişliği için yararlanıldığı kaydedilen tür; ak zambak, top zambak (Lilium candidum).
zencefil Zencefilgillerden, ana vatanı Hindistan ve Malezya olan, kamış görünüşünde otsu bir bitki (Zingiber officinale)
zerdali Kayısı ağacının Akdeniz ülkelerinde yetiştirilen küçük meyveli bir türü (Armeniaca vulgaris)
zeytin Zeytingillerden, Akdeniz ülkelerinde yetişen, 10-20 metre yüksekliğinde, dalları dikensiz, yaprakları karşılıklı, küçük ve gümüş renginde, uzun ömürlü bir ağaç (Olea europaea)
zor Sıkıntı veya güçlükle yapılan; güç (II), yaş (II), müşkül, kolay karşıtı
zorunlu Kesin olarak gereksinim duyulan; zaruri, mecburi, ıztırari
çalışma Bir işi yerine getirmek veya geçimini sağlamak için bedensel ya da zihinsel emek harcama; faaliyet
çalışmak Bir şeyi oluşturmak veya ortaya çıkarmak için emek harcamak
çam Çamgillerden, çoğu her dem yeşil, iğne yapraklı, kozalaklı ve reçineli ağaç ya da ağaççıkların ortak adı (Pinus).
çevre Bir şeyin yakını, dolayı; etraf, periferi
çeşitli Aynı ad altında toplansa da türü, biçimi veya kullanım amacı birbirinden farklı olan. Seçenekler için söylendiğinde tek örneğe bağlı kalınmadığını, içlerinden koşula uygun olanın seçilebileceğini anlatır; muhtelif, mütenevvi.
çilek Gülgillerden, sapları sürüngen, çiçekleri beyaz bir bitki
çocuk Doğumdan yetişkinliğe kadar süren gelişim döneminde bulunan insan; hukukta kural olarak on sekiz yaşını doldurmamış kişi.
çözüm Bir sorun veya güçlüğü ortadan kaldıran yöntem, işlem ya da sonuç; çıkış yolu.
çınar Kenti ve su kıyılarını bol gölgesiyle örten, elsi biçimde parçalı yeşil organlara sahip iri bitki. Yaşlandıkça ana ekseni belirgin biçimde kalınlaşır; kabuğunda dökülen yamalar ve sonbahardaki görünümüyle çevrede kolayca ayırt edilir.
öküz Çift sürmekte, kağnı çekmekte kullanılan, etinden yararlanılan, iğdiş edilmiş erkek sığır
ön Bir şeyin esas tutulan yüzü; uğur (III), arka karşıtı
önce İlk olarak, başlangıçta; evvel, sonra karşıtı
önceki Önce olan; evvelki, evveli
önem Bir şeyin taşıdığı değer ve etkiden dolayı ilgiye, dikkate veya öncelikli değerlendirmeye değer görülmesi; yer, ehemmiyet.
önemli Önemi olan; mühim, ehemmiyetli, mihver
ördek Perde ayaklılardan, evcil ve yabani türleri bulunan su kuşu; badi, badik (Anas)
örgüt Ortak bir amacı veya işi gerçekleştirmek için bir araya gelmiş kurumların veya kişilerin oluşturduğu birlik; teşekkül, teşkilat
örnek Bir bütüne ilişkin özellikleri araştırmak amacıyla seçilen sınırlı miktarda malzeme; kan, tükürük, yaprak veya toprak gibi kaynaklardan elde edilerek ölçülür ya da denenir, sonuçlar kaynağın tümüne ilişkin ipucu sağlar; numune.
özel Yalnız bir kişiye, bir şeye ait veya ilişkin olan; hususi, mahsus (I), spesiyal
özellik İnsanı, nesneyi veya olguyu tanımaya yarayan ve onu başkalarıyla karşılaştırırken öne çıkan yön; kalıcı bir yapısal fark olabileceği gibi belirli koşullarda ortaya çıkan bir davranış da olabilir; hususiyet, hasiyet, hassa, mahsusluk, spesiyalite.
özellikle Özel olarak, her şeyden önce; başta, hele, bilhassa, hassaten, hususen, hususuyla, alelhusus, bahusus, mahsus, mahsusen, münhasıran, tahsisen
özgürlük Herhangi bir kısıtlamaya, zorlamaya bağlı olmaksızın düşünme veya davranma, herhangi bir şarta bağlı olmama durumu; azadelik
öğrenci Öğrenim görmek amacıyla ders alan kimse; okul çocuğu, mektep çocuğu, mektepli, şakirt, talebe, tilmiz
öğrenme Bilgi, beceri veya davranışın deneyim ve çalışmayla edinilip gerektiğinde kullanılabilir hâle gelmesi; istihbar.
öğretmen Öğrenme sürecini planlayıp konuyu öğrencinin anlayabileceği yollarla işleyen, ilerlemeyi izleyerek gerektiğinde anlatımını değiştiren eğitim görevlisi. Bilgi aktarmasının yanında soru sormayı ve öğrenileni kullanmayı da destekler; hoca, muallim, muallime.
ücret İş gücünün karşılığı olan para veya mal; ecir
ülke Bir devletin egemenliği altında bulunan toprakların tümü; diyar, arz (III), iklim, memleket, mülk
üniversite Lise sonrasındaki öğrenimi farklı disiplinlerde sürdüren ve bilgi üretimini araştırma yoluyla örgütleyen kurum. Fakülteler, laboratuvarlar ve kütüphaneler eğitimle araştırmayı bir arada yürütür; programlar akademik derece verilmesine uzanır; darülfünun.
üretim Ham madde, emek ve bilgiyi belirli bir düzen içinde işleyerek kullanılabilir ürün ya da hizmet elde etme. Tarladaki ürün hasada, atölyedeki parça tamamlanmış eşyaya dönüşür; ortaya çıkan miktar kadar nitelik ve kaynak kullanımı da izlenir; istihsal, prodüksiyon.
ürün Doğadan elde edilen, üretilen yararlı şey; hasılat, mahsul
üye Herhangi bir topluluğu oluşturan bireylerden her biri; aza
üzeri → üst
üzerinde Bir nesnenin üst yüzeyinde veya başka bir şeyin yukarısındaki bir noktada bulunmayı anlatır.
üzüm İnce kabuklu, sulu ve çoğu kez tatlı taneleri bir sap çevresinde kümelenen bağ ürünü. Doğrudan yenebilir, kurutularak saklanabilir veya suyu çıkarılıp başka yiyecek ve içeceklerin hazırlanmasında kullanılabilir.
ıhlamur Ihlamurgillerden, kerestesi beğenilen, büyük bir gölge ağacı (Tilia)
ıspanak Serin mevsimde yetişen, yeşil ve yumuşak kısımları yiyecek olarak değerlendirilen otsu tarım ürünü. Körpe bölümleri ayıklanıp yıkanarak pişirilir veya çiğ tüketilir; soğuğa dayanması onu kış mutfağının yaygın malzemelerinden biri yapar.
şahin Havada geniş daireler çizerek aşağıdaki küçük canlıları izleyen, kıvrık gagalı orta boy avcı kuş. Avrasya’nın ormanlık ve dağlık alanlarında görülür; uygun anı bulduğunda hızla alçalır ve avını pençeleriyle yakalar.
şeftali Gülgillerden, ılıman bölgelerde yetişen, çiçekleri pembe renkli bir ağaç (Prunus persica)
şekil → biçim (II)
şiir Zengin sembollerle, ritimli sözlerle, seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya çıkan, hece ve durak bakımından denk ve kendi başına bir bütün olan edebî anlatım biçimi; manzume, nazım
şirket → ortaklık
şu Bu kelimesine göre yerde, zamanda veya söz zincirinde biraz uzak olanı anlatan söz
şöyle Şunun gibi, şuna benzer biçimde; şu biçimde, şu şekilde

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. Yeni sözcükler işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).