dil

Bitigçi Sözlük Maddesi

dil

I (isim, dil bilimi, tarih, coğrafya, denizcilik, müzik, bilişim, ağızlardan)
· 14 anlam
  1. 1.

    (isim) Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı.

  2. 2.

    (isim, dil bilimi) İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan, uzlaşmaya dayalı olarak oluşturulmuş sesli veya görsel işaretler sistemi; lisan, zeban.

  3. 3.

    (isim) Bir çağa, bir gruba, bir yazara özgü söz dağarcığı ve söz dizimi.

  4. 4.

    (isim) Belli mesleklere özgü söz dağarcığı.

  5. 5.

    (isim) Düşünce ve duyguları bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracı.

  6. 6.

    (isim) Birçok aletin uzun, yassı ve çoğu hareketli bölümleri.

  7. 7.

    (isim) Büyükbaş hayvanların haşlanıp pişirildikten sonra yenebilen dili.

  8. 8.

    (isim) Ayakkabı bağlarının ayağı rahatsız etmemesini sağlayan ve bağ altına rastlayan saya parçası.

  9. 9.

    (isim, tarih) Sorguya çekilmek için yakalanan tutsak.

  10. 10.

    (isim, coğrafya) → kıstak.

  11. 11.

    (isim, denizcilik) Makaraların ve bastikaların içine yerleştirilmiş olan, üzerinden geçirilen halatı istenilen yöne çevirmeye yarayan, çevresi oluklu, küçük döner tekerlek.

  12. 12.

    (isim, müzik) Bazı üflemeli çalgılarda titreşerek ses çıkaran ince metal yaprak.

  13. 13.

    (isim, ağızlardan) → anahtar.

  14. 14.
    Yeni

    (isim, bilişim) Programlama, işaretleme ya da sorgulama sistemlerinde komut, sözdizimi ve anlam kurallarıyla işlem yaptırmaya yarayan biçimsel anlatım düzeni.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 23.06.2026 18:40:09 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

dil etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Dil, Eski Türkçe tıl ~ til sözcüğünün Oğuz sahasında ön sesi d-'ye dönmüş biçimidir; Stachowski Ortak Türkçe *til ya da *tıl biçimini kurar ve ‘lisan’ anlamının organ adından geliştiğini belirtir. Sözcük VIII. yüzyılda Tonyukuk Yazıtı'nda ‘düşman hakkında haber almak için yakalanan kişi’ anlamıyla geçer; Kâşgarlı Mahmud organ, söz, lisan ve tutsak anlamlarını birlikte verir. d'li biçim XIII.–XIV. yüzyıldan beri Harezm ve Kıpçak metinlerinde til ile yan yana görülür, Anadolu'da dil yerleşir. Brockelmann'ın ti- ‘demek’ fiilinden türetme önerisi ise kesinleşmiş değildir.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): tıl
  2. 8. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: til
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: tıl ~ til
  4. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: til ~ dil
  5. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: til ~ dil
  6. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: dil
  7. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: dil
  8. 15. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: dil
  9. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: dil
  10. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: dil
  11. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: dil
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 25 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · ad aktarmasıyla anlam genişlemesi

  1. 1

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tiling, tilke, tillerinde, tilni · ad

    Dönem anlamı

    Ağız içinde tat alma, yutma ve konuşma hareketlerine katılan organ.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık’ta til, konuşmanın bedensel aracı olarak söz söyleme ve dili tutma bağlamlarında organı gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Til > dil gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş; organ anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Dönem anlamı

    Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.

    ad aktarmasıyla anlam genişlemesi

    Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

    Günümüze uzanan değişim

    Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    aya birke bütmiş tiliŋ birle ög köŋül bütti şeksiz amul tutġıl ög

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 25 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ‘atik erdi aşnu ḳamuġda oza bayatḳa bütügli köŋül til tüze

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 51 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: dil

    1. güncel anlam

    Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı

    2. güncel anlam

    İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan, uzlaşmaya dayalı olarak oluşturulmuş sesli veya görsel işaretler sistemi; lisan, zeban

    3. güncel anlam

    Bir çağa, bir gruba, bir yazara özgü söz dağarcığı ve söz dizimi

    4. güncel anlam

    Belli mesleklere özgü söz dağarcığı

    5. güncel anlam

    Düşünce ve duyguları bildirmeye yarayan herhangi bir anlatım aracı

    6. güncel anlam

    Birçok aletin uzun, yassı ve çoğu hareketli bölümleri

    7. güncel anlam

    Büyükbaş hayvanların haşlanıp pişirildikten sonra yenebilen dili

    8. güncel anlam

    Ayakkabı bağlarının ayağı rahatsız etmemesini sağlayan ve bağ altına rastlayan saya parçası

    9. güncel anlam

    Sorguya çekilmek için yakalanan tutsak

    10. güncel anlam

    → kıstak

    11. güncel anlam

    Makaraların ve bastikaların içine yerleştirilmiş olan, üzerinden geçirilen halatı istenilen yöne çevirmeye yarayan, çevresi oluklu, küçük döner tekerlek

    12. güncel anlam

    Bazı üflemeli çalgılarda titreşerek ses çıkaran ince metal yaprak

    13. güncel anlam

    → anahtar

    14. güncel anlam

    Programlama, işaretleme ya da sorgulama sistemlerinde komut, sözdizimi ve anlam kurallarıyla işlem yaptırmaya yarayan biçimsel anlatım düzeni.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesitilad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: til, tilde, tildin, tili, tilig, tilim, tilin, tilinde, tilindin, tilke, tillerinde, tilniAtebetü’l-Hakayık: tili, tilin, tiling

Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Ağız içinde tat alma, yutma ve konuşma hareketlerine katılan organ.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık’ta til, konuşmanın bedensel aracı olarak söz söyleme ve dili tutma bağlamlarında organı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Til > dil gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş; organ anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: dil · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun anlaşmasını sağlayan söz, ses ve anlam düzeni; konuşulan dil.

Tarihsel bağlam: Karahanlı metinlerinde til, konuşma organından hareketle kişinin veya topluluğun sözle anlaşma aracını adlandırır.

Anlamsal gelişim notu: Organ adından iletişim dizgesine kurulan aktarma çağdaş dilde de dil sözcüğünün iki temel anlamını bir arada tutar.

Çağdaş arama bağı: dil · ad aktarmasıyla anlam genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • til (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 163, 164, 177, 274, 338, 669, 703, 964, 966, 976, 982, 993, 994, 1003, 1024, 1282, 1415, 1533, 1695, 1748, 2012, 2350, 2351, 2488, 2517, 2636, 2692, 2695, 2759, 2792, 3017, 3310, 3412, 3423, 3425, 3447, 3504, 3900, 4000, 4021, 4052, 4186, 4280, 4288, 4332, 4344, 5128, 5192, 5210, 5223, 5251, 5509, 5708, 5880, 5903, 6089, 6250, 6423, 6506, 6538, 6579, 6606. beyitler
  • tilde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 238, 1082, 2508, 3326, 3358, 4340, 5073, 5838, 5985, 6074, 6171, 6465. beyitler
  • tildin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1916, 2351. beyitler
  • tili (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 194, 275, 364, 424, 441, 464, 471, 494, 515, 862, 921, 970, 971, 1022, 1039, 1212, 1408, 1421, 1571, 1593, 1669, 1880, 1901, 2010, 2041, 2100, 2203, 2229, 2235, 2295, 2475, 2481, 2515, 2576, 2695, 2736, 2854, 3029, 3126, 3184, 3348, 3477, 3770, 4329, 4393, 4496, 5074, 5123, 5394, 5626, 5809, 6270. beyitler
  • tili (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 134. dize
  • tilig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 149, 174, 176, 184, 312, 623, 956, 1018, 1020, 1110, 1519, 2636, 3076, 3377. beyitler
  • tilim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 272, 381, 984, 3125, 3767, 4188, 4428, 4779, 5436, 5708, 5853. beyitler
  • tilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 165, 214, 513, 522, 542, 631, 709, 963, 1007, 1019, 1021, 1023, 1367, 1415, 1671, 1696, 1810, 2070, 2435, 2480, 2522, 2546, 2579, 2580, 2682, 2691, 2700, 2793, 2810, 2811, 2842, 2977, 3035, 3106, 3156, 3177, 3180, 3183, 3274, 3280, 3373, 3403, 3478, 3481, 3712, 3716, 3810, 3813, 3818, 3820, 3848, 3877, 3900, 3920, 3939, 3963, 3967, 3971, 3993, 4030, 4041, 4057, 4184, 4297, 4303, 4307, 4322, 4331, 4333, 4334, 4349, 4351, 4391, 4418, 4448, 4492, 4874, 4923, 4949, 5072, 5080, 5222, 5289, 5533, 5999, 6032, 6293, 6308, 6410. beyitler
  • tilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 135. dize
  • tilinde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 530, 3428, 4212. beyitler
  • tilindin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4399. beyit
  • tiling (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 131. dize
  • tilke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 971, 994. beyitler
  • tillerinde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3100. beyit
  • tilni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162. beyit

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

aleyhirrahmetü ve'l gufranu 41 aya til törüt medh ötüngil kanı 42 men artut kılayın şahımga anı

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A

119 biligsiz ne aysa ayur ukmadın 120 anın öz tili öz başını yiyür 121 bilig birle bilnür törütgen idi

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · dil

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Bu Madde Hakkında Sorular ve Yanıtlar

Sözlük bilgisi ile canlı BD ölçümlerini birlikte açıklayan seçilmiş yanıtlar.

Tümünü aç
Sözcük ağı Maddebaşı

Hibrit sözcük ağında dil maddesinin organ, iletişim sistemi ve anlatım aracı çevrelerine bağlanması neyi gösterir?

Bu dağılım, aynı yazılış çevresindeki farklı anlamların ve birlikte kullanım ilişkilerinin ağ görünümüne yansıyabildiğini gösterir; tarihsel kökeni tek başına kanıtlamaz.

İlgili Sözler

üflemeli çalgı grafik kullanıcı arayüzü kornet büğlü tromboncu insan dili tambur majör göstergelerarası çeviri video bağlantısı küreksiz timbal intermezzo ifade güçlüğü tek pencere sistemi

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.