boz

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 2026-10-12

sözcük: 170
kaynak: 26
tarihsel tanık: 41.114
en eski kayıt: 8. yy.

Sözcük ara

Açık toprak rengi

Boz, Eski Türkçeden beri kullanılan Türkçe bir renk adıdır; Gülensoy ve Stachowski ana biçimi *bōz diye kurar. En eski tanıkları VIII. yüzyıl Orhon yazıtlarındaki boz at'lardır; Uygurca Irk Bitig'de boz bulut, Kaşgarlı Mahmud'da boz at ve boz koyun geçer. Eski tanıklarda en çok at donu olarak griyi anlatır; sonra toprak, kaya, saç ve yüz rengi için de kullanılır, Osmanlı döneminde 'sürülmemiş toprak' anlamıyla da tanıklanır. Moğolca boro ~ bora ile ilişkisi tartışmalıdır: Clauson ve Eren Moğolca sözü Türkçeden alıntı sayar, Eren'in aktardığına göre Doerfer ortak köken görüşüne karşı çıkar, Räsänen ve ÈSTJa iki sözü aynı kökten görmeye yatkındır.

8. yy. · Eski Türkçe (Orhon): boz
9. yy. · Eski Uygur Türkçesi: boz
11. yy. · Karahanlı Türkçesi: boz
13. yy. · Kıpçak Türkçesi: boz ~ bōz
13. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: boz
14. yy. · Harezm Türkçesi: boz ~ moz
15. yy. · Çağatay Türkçesi: boz
16. yy. · Osmanlı Türkçesi: boz
17. yy. · Osmanlı Türkçesi: boz
19. yy. · Osmanlı Türkçesi: boz
20. yy. · Türkiye Türkçesi: boz ~ pos

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Sözcükler

Köken En eski kayıt Sırala

abla Aynı ana babadan ya da bunlardan yalnız birinden olan çocuklar arasında, sözü edilen kişiden önce dünyaya gelmiş kız kardeş; aile içinde ona seslenirken adının yerine de söylenir, kimi yörelerde aba ya da bacı diye anılır.
adam Kadın ya da erkek ayrımı gözetilmeksizin ele alınan herhangi bir insan bireyi; özellikle kişi başına düşen payın hesaplandığı sayımlarda, can kaybından söz edilirken ve konuşanın kendisini de içine alan genel yargılarda anılan kişi, "insan".
ahududu Gülgillerden, böğürtleni andıran, çalı görünümünde, dikenli bir bitki (Rubus idaeus)
ak Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.
akrep (I) Akreplerden, sıcak ve nemli yerlerde yaşayan, kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli iğnesi olan bir tür böcek; kuyruklu (Scorpio)
al (I) → kırmızı
am → dişilik organı
amca Babanın erkek kardeşi; baba yarısı, emmi
anason Kurutulmuş tanelerinin baharlı aromasıyla tanınan otsu tarım türü. Öğütülerek çeşitli yiyecek ve içeceklere tat verir; aromanın gücü yetiştirme koşullarıyla saklama süresine göre değişir, ince yapraklı gövdesi yazın gelişir.
ardıç Yıl boyunca yeşil kalan, iğne veya pul biçimli yaprakları ve küçük kozalaklarıyla tanınan ağaç ya da çalı. Türlerine göre dağlık ve kurak alanlarda yetişir; odunu ve hoş kokulu kozalakları farklı alanlarda değerlendirilir.
armut Gülgillerden, çiçekleri beyaz, Türkiye'nin her yerinde yetişen bir ağaç (Pyrus communis)
arpa Buğdaygillerden bir bitki (Hordeum vulgare)
arı (I) Yabancı şeylerden arınmış
arı (II) Zar kanatlılardan, bal ve bal mumu yapan, iğnesiyle sokan böcek (Apis mellifica)
aslan Kedigillerden, Afrika'da ve Asya'da yaşayan, kısa, yuvarlak başlı, kısık boyunlu, yuvarlak kulaklı, kaslı, derin göğüslü, devetüyü, gri, koyu kahverengi veya sarımsı kırmızı renkli kürkü olan, yırtıcı, erkekleri yeleli, kuyruğunun ucu püsküllü, güçlü bir tür memeli; arslan
ata Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet
atmaca Atmacagillerden, ormanlık alanlarda yaşayan, küçük kuşları ve kemirgenleri avlayarak beslenen, geniş ve kısa kanatlı, bacakları ve kuyruğu uzun olan, kendi küçük, gagası büyük, ava alıştırılabilen yırtıcı kuş; akkuş (Accipiter nisus)
ayı Memelilerin etobur takımından, beş parmaklı, tabanlarına basarak yürüyen, yurdumuzda boz türü bulunan, iri gövdeli hayvan; kocaoğlan (Ursus arctos)
ağabey Büyük erkek kardeş; ağa, aka, ede, efe
bacı → kız kardeş
baykuş Çoğu türü geceleri avlanan, başını geniş açıyla çevirebilen ve uçarken az ses çıkaran yırtıcı kuş. İleriye bakan büyük gözleri loş ortamda seçmeyi kolaylaştırır; bazı türlerin başında kulak sanılan tüy çıkıntıları vardır.
ben (I) Çoğu doğuştan, tende bulunan ufak, koyu renkli leke veya kabartı
ben (II) Olta veya tuzağa konulan yem
ben (III) Teklik birinci kişiyi gösteren söz
biber Patlıcangillerden, ana vatanı Meksika, Orta ve Güney Amerika olan, bir yıllık, otsu bir bitki (Capsicum annuum)
biberiye Akdeniz kökenli, yıl boyunca yeşilliğini koruyan, iğnemsi aromatik yapraklarıyla yemeklere çeşni veren, odunsu sürgünlü, iki dudaklı çiçeği mavi, beyaz veya seyrek pembe olabilen, Lamiaceae ailesinden çalı (Salvia rosmarinus, eş adı Rosmarinus officinalis).
boz Açık toprak rengi
bulunmak Bulma işine konu olmak
buğday Buğdaygillerden, karasal iklimin olduğu bölgelerde yetişen, un yapımında kullanılan tanelerini taşıyan kılçıklı çiçekleri olan, tek yıllık otsu bitki (Triticum)
börülce Baklagillerden, fasulyeye benzer bir bitki; böğrülce (Vigna sinensis)
böğürtlen Gülgillerden, bahçe çitlerinde, yol kenarlarında kendiliğinden yetişen dikenli ve çok yıllık bir çalı; diken dutu, it üzümü, bük (II) (Rubus caesus)
bülbül Karatavukgillerden, sesinin güzelliği ile tanınmış olan ötücü kuş; hezar (Luscinia megarhynchos)
büyük Boyutları, benzerlerinden daha fazla olan (somut nesne); cesim, makro, küçük karşıtı
ceviz Cevizgillerden, kalın gövdeli, uzun ömürlü, sert kabuklu ve yağlı tohumlu meyve veren ağaç (Juglans regia).
ceylan Kurak bölgelerin açık düzlüklerinde otlayarak yaşayan, tehlike anında ince ve uzun uzuvlarının sağladığı çeviklikle süratle kaçan, iri gözlü ve boynuzlugillerden, çift toynaklı otçul memeli türü; ahu, ceren, gazal (Gazella dorcas).
damat Evlenmekte olan bir erkeğe, evlenme töreni sırasında verilen ad; güvey, güveyi, eloğlu
darı Buğdaygillerden, kuraklığa dayanıklı bir bitki; akdarı (Panicum miliaceum)
dayı Annenin erkek kardeşi
dede Torunu olan erkek; büyükbaba, büyükpeder
denizanası Tuzlu sularda yaşayan, gövdesi ince ve yayvan bir disk görünümünde olan, ışığı geçiren jelimsi dokusuyla su içinde serbest hareket eden, çevresindeki dokunaçlarla besinini yakalayan ve sölenterler arasında yer alan omurgasız hayvan; pelte, medüz.
dereotu Tüy gibi bölünmüş yeşil yaprakları ezildiğinde belirgin rayiha veren, mutfakta taze veya kurutulmuş biçimde değerlendirilen ot. Yoğurtlu karışım, salata ve çorbaya eklenir; tohumları da ayrı bir çeşni olarak saklanabilir.
deve Kurak bölgelerde yol almak ve yük götürmek amacıyla yetiştirilen iri otçul. Geniş tabanlı ayakları kumda ilerlemesini kolaylaştırır; sırtında bir veya iki yağ deposu çıkıntısı vardır. Yuttuğu otu yeniden ağzına getirip çiğner.
domates Patlıcangillerden, yaprakları tüylü, çiçekleri salkım durumunda, vitamince zengin bir bitki (Lycopersion esculentum)
durum İnsanın, nesnenin veya işin belirli andaki görünümünü oluşturan koşulların bütünü; çevre, eldeki imkânlar ve yaşanan değişmeler birlikte düşünülünce neyle karşı karşıya olunduğu anlaşılır; yer, vaziyet (I), hâl, hâlet, keyfiyet, mevki, manzara, pozisyon.
ebegümeci İşlenmemiş arazide ve yol çevresinde kendiliğinden yetişebilen, yuvarlağı andıran yeşil yapraklarıyla mor tonlu çiçeklerinden tanınan, taze sürgünleri kimi bölgelerde yemeklere eklenen, kökü birkaç yıl canlı kalabilen otsu bitki.
edilmek Bir işin öznesi belirtilmeden gerçekleşmesi ya da eylemin başka bir kişi tarafından nesne üzerinde yürütülmesine konu olmak, söz konusu etkinliğin yapıcısı değil sonucundan etkilenen tarafı durumuna getirilmek; yapılmak.
el (I) Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe
el (II) → yabancı
el (III) → yurt
elma Gülgillerden, çiçekleri pembe veya beyaz bir ağaç (Pyrus malus)
en (I) Bir yüzeyde boy sayılan iki kenar arasındaki uzaklık; genişlik, arz (II), boy, uzunluk karşıtı
en (II) Hayvanlara veya eşyaya vurulan damga, işaret
en (III) Başına geldiği sıfatların üstün derecede olduğunu gösteren kelime
enişte Ailede kız kardeş, hala veya teyzenin evlilik yoluyla getirdiği erkek akraba. Yakınlığın derecesi kiminle evli olduğuna bağlıdır; kan bağından doğmayan bu ilişki, gündelik konuşmada bir seslenme sözü olarak da yaşayabilir.
eşek Atgillerden, uzun kulaklı binek ve hizmet hayvanı; merkep, karakaçan, uzun kulaklı (Equus asinus)
fare Sıçangillerden, küçük vücutlu, kemirgen, memeli hayvan (Mus)
fesleğen Lamiaceae ailesine ait, çoğunlukla tek sezonluk, oval yaprakları aromalı, taç örtüsü beyaz ya da pembe, Akdeniz çevresinde de bahçe ve saksıda büyütülerek bezeme ve yemeklere tat katma amacıyla değerlendirilen otsu tür; reyhan (Ocimum basilicum).
fındık Kayıngillerden, kuzey yarım kürenin ılık yerlerinde ve yurdumuzun genellikle Doğu Karadeniz Bölgesi'nde yetişen, boyu 6-7 metre, yaygın tepeli bir ağaççık (Corylus avellana)
fıstık Antep fıstığı, çam fıstığı veya yer fıstığı denilen yemişlerin genel adı
gelin Evlenmek için hazırlanmış, süslenmiş kız veya yeni evlenmiş kadın; elkızı
geyik Geyikgillerden, erkeklerinin başında uzun ve çatallı boynuzları olan memeli hayvan (Cervus elaphus)
gri → kül rengi
güvercin Kısa gövdeli, sık tüylü ve güçlü uçuşlu kuş; yabani toplulukları da insan yakınında yetiştirilen türleri de bulunur. Tohum ve tanelerle beslenir, yuvasına dönme eğilimi nedeniyle haber taşımada da kullanılmıştır.
havuç Maydanozgillerden, koni biçimindeki etli kökü için sebze olarak yetiştirilen, iki yıllık otsu bir kültür bitkisi; pürçekli, yeregeçen (Daucus carota)
haşhaş Tarlada bir mevsim gelişip çiçek açan, ardından başçıklarında çok sayıda küçük tane oluşturan tarım ürünü. Taneleri yağ ve gıda üretiminde değerlendirilir; olgunlaşmamış kapsülün özsuyu afyon yapımının kaynağıdır.
horoz Tavukgillerden, tavuğun erkeği olan kümes hayvanı
hurma → hurma ağacı
hıyar (I) Kabakgillerden, uzun, iri meyveli, sürüngen, bir yıllık otsu bir bitki (Cucumis sativus)
hıyar (II) Bir şeyi seçmekte veya yapıp yapmamakta özgürlük
ifade → anlatım
incir Dutgillerden, asıl yurdu Akdeniz kıyıları olan, yaprakları geniş dilimli bir ağaç (Ficus carica)
inek Dişi sığır; sarıkız
insan Toplum hâlinde bir kültür çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen, bulguları sonucunda değiştirebilen ve biçimlendirebilen canlı; adam, âdem, âdemoğlu, insanoğlu, kişioğlu, beniâdem, benibeşer, fâni, in (II)
iğde İğdegillerden, kokulu, sarı çiçekleri olan, çalı biçiminde bir ağaç (Elaeagnus)
kabak Kabakgillerden, sürüngen gövdeli, sarı çiçekli, birçok türü olan bir bitki (Cucurbita)
kahverengi Kavrulmuş kahvenin rengi
kaplan Turuncuya yakın postu üstündeki koyu çizgilerle kolay tanınan, iri yapılı yaban kedisi. Asya'nın çeşitli yaşam alanlarında tek başına avlanır; çizgilerin düzeni bireyden bireye değişir ve otların arasında gizlenmesine yardım eder.
karabiber Karabibergillerin örnek bitkisi olan, zeytinsi, meyvelerinin taneleri yuvarlak, yaprakları kalp biçiminde, tırmanıcı bir bitki (Piper nigrum)
karanfil Karanfilgillerden, güzel renkli çiçekler açan bir süs bitkisi (Dianthus caryophyllus)
karga (I) Kentin ve kırın farklı yiyecek kaynaklarına uyum sağlayabilen, koyu görünümlü ve güçlü gagalı kuş. Uçuşta açılan büyük telekleri belirginleşir; yerde besin toplar, ağaçlarda barınır ve çevresindeki değişiklikleri hızla öğrenir.
karnabahar Brassicaceae ailesinden, lahanadakini andıran geniş yeşil yapraklarının ortasında henüz açılmamış tomurcukları sıkıca birleşerek taneli, etleşmiş ve dolgun bir baş oluşturan, bu bölümü çeşitli yemeklerde kullanılan otsu tarım ürünü; karnabit (Brassica oleracea botrytis).
kartal Geniş kanatları, güçlü pençeleri ve keskin görüşüyle avlanan iri yırtıcı kuş. Açık arazide veya dağlık bölgelerde yüksekten uçar; yuvasını ulaşılması güç kaya yüzeylerine ya da yüksek ağaçlara çoğunlukla tek başına kurar.
karınca Zar kanatlılardan, toplu olarak yaşayan, yuvaları toprağın altında olan ve birçok türü bulunan böceklerin genel adı (Formica)
katır Atgillerden, kısrak ile erkek eşeğin çiftleşmesinden doğan, genelikle kısır olan melez hayvan.
kavak Genellikle suya yakın alanlarda hızlı büyüyen, dik gövdeli ve yapraklarını mevsim sonunda döken ağaç. Bazı türlerinin odunu hafif kereste yapımında kullanılır; geniş yaprakları rüzgârda kolayca hareket eder.
kaz Perde ayaklı, uzun boyunlu; suda ve karada yaşayabilen, yabani veya evcil olarak bulunan kuş (Anser).
kekik Lamiaceae ailesinden, dallarının dip bölümü sertleşen, ufak yaprakları gövdede çiftler hâlinde gelişen, aktan gül rengine veya kırmızıya değişen başaksı çiçekleri yemeklere aroma veren, belirgin kokulu bir ot türü (Thymus vulgaris).
kelebek Pul kanatlılardan, vücudu ve iki çift kanadı ince pullarla örtülü olan çok sayıdaki böcek türüne verilen genel ad.
kenevir Uzun sapındaki dayanıklı lifler ip ve kaba dokuma üretiminde değerlendirilen, farklı yetiştirme biçimleriyle değişik kullanım alanları kazanan, bu lifli gövdesiyle tanınan otsu bitki; kendir (Cannabis sativa).
kereviz Kalın sapı ve etli alt bölümü çorba, salata ve sıcak yemekte değerlendirilen keskin aromalı otsu tür. Serin mevsimde gelişir; parçaları doğranıp pişirilebilir veya taze tüketilebilir, kokusunu belirleyen bileşenler tadına da yansır.
keçi Geviş getirenlerden, eti, sütü, derisi ve kılı için yetiştirilen, genellikle çenesinde sakalı olan memeli hayvan (Capra hircus)
kimyon Maydanozgillerden, 50 santimetre yüksekliğinde, beyaz veya pembe çiçekli, bir yıllık, güzel kokulu ve otsu bir bitki (Cuminum cyminum)
konu Konuşmada, yazıda, eserde ele alınan düşünce, olay veya durum; bap, mevzu, süje
koyun (I) Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries)
kurbağa Kurbağalardan, yumurta ile üreyen, yavruları gelişimlerini durgun sularda tamamladıktan sonra kuyruğu ve solungacı körelerek karada yaşayabilen, sıçrayarak yürüyen ve suda iyi yüzen küçük hayvan
kurt (I) Köpekgillerden, Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da yaşayan, postu gri sarı renkli, yırtıcı, etçil memeli hayvan; börü (Canis lupus)
kurt (II) Yumuşak vücutlu, uzun gövdeli, omurgasız, bacaksız, ayaksız veya çok ilkel ayaklı küçük hayvan; böcü
kuzu Koyun yavrusu
kızıl Parlak kırmızı renk
lale Zambakgillerden, yaprakları uzun ve sivri, çiçekleri kadeh biçiminde, türlü renkte bir süs bitkisi (Tulipa gesneriana)
leylek Sulak arazide ince ayakları üzerinde yürüyüp sivri gagasıyla küçük canlılar arayan iri kuş. Ak gövdesi uçuşta koyu kanat uçlarıyla ayrılır; yaz sonunda güneye yönelir, kışı Afrika’nın sıcak kuşağında geçirip yeniden yuvasına döner.
mandalina Turunçgillerden, ılıman iklimlerde yetişen ve portakala çok benzeyen bir ağaç (Citrus nobilis)
marul Geniş, yumuşak yaprakları için yetiştirilen ve çoğunlukla çiğ tüketilen sebze bitkisi. Yaprakların dizilişi türüne göre sık bir baş oluşturabilir veya açık kalabilir; salatada ve başka soğuk yiyeceklerde kullanılır.
maydanoz Salata ve yemeklerde taze sürgünleriyle yararlanılan, aromatik kokusu ve dilimli yeşilliğiyle tanınan, çoğunlukla iki mevsimlik gelişen, çiçeklenince yaklaşık 50-80 cm boya erişebilen Apiaceae ailesinden bir sebze otu (Petroselinum crispum).
menekşe Menekşegillerden, bir veya çok yıllık otsu bir bitki (Viola tricolor)
meşe Kayıngillerden, yaz kış yapraklarını dökmeyen türleri de bulunan, kerestesi dayanıklı bir orman ağacı (Quercus)
mor Kırmızı ile mavinin karışımından ortaya çıkan renk, menekşe renginin kırmızıya çalanı
muz Muzgillerden, sıcak bölgelerde yetişen, bir çenekli, çok yıllık bir bitki (Musa sapientum)
mısır Buğdaygillerden, gövdesi boğumlu ve kalın, yaprakları şerit biçiminde, erkek çiçekleri tepede salkım durumunda, dişi çiçekleri yaprakla gövde arasında koçan biçiminde olan bir kültür bitkisi; darı, kokoroz, lazut (Zea mays)
nane Ballıbabagillerden, yaprakları sapsız, çiçekleri beyaz veya menekşe renginde, güzel kokulu, yaprakları baharat olarak kullanılan, çok yıllık ve otsu bir kültür bitkisi (Mentha piperita)
nar Nargillerden, yaprakları karşılıklı, çiçekleri büyük, koyu kırmızı renkte, küçük bir ağaç (Punica granatum)
nergis Nergisgillerden, bazı türlerinde beyaz, bazılarında sarı renkte olan çiçekleri ayrı veya bir kök sap üzerinde şemsiye durumunda, açılmadan önce bir yenle örtülü bulunan, 20-80 santimetre yüksekliğinde, soğanlı bir süs bitkisi (Narcissus)
nine Torunu olan kadın; büyükana, büyükanne, kadınnine, nene
olma Olmak işi
orta Bir şeyin kenarlarından merkeze doğru yaklaşık olarak aynı uzaklıkta olan yer
oğlak Sürüde henüz erişkin hayvanların boyuna ve üreme olgunluğuna ulaşmamış genç keçi. Doğumdan sonraki büyüme evresinde anne sütüyle beslenir; sözcük hayvancılıkta yaş grubunu, gündelik dildeyse yavru hayvanı belirtir.
pamuk Ebegümecigillerden, koza biçimindeki meyvesi üç, dört, beş dilimli olan, sıcak bölgelerde yetişen tarım bitkisi (Gossypium)
papatya Asteraceae ailesinden, boyu genellikle 20-50 santimetreye ulaşan, ilkbaharda beliren başçıklarında ak dilsi çiçekler altın renkli bir merkez çevresinde dizilen, yaşam döngüsünü tek mevsimde tamamlayan otsu tür; yoğurt çiçeği (Matricaria chamomilla).
patates Patlıcangillerden, yaprakları ve sürgünleri acı bir bitki (Solanum tuberosum)
pembe Kırmızı ve beyazın karışımından ortaya çıkan renk
pirinç (I) Buğdaygillerden, kökleri bol su içinde yetişen bir bitki (Oryza sativa)
pirinç (II) Bakıra çinko katılarak elde edilen sarı renkte bir alaşım
portakal Turunçgillerden, Akdeniz ülkelerinde yetişen, yaprakları sert bir ağaç (Citrus aurantium)
pırasa Uzun beyaz gövdesi ile yassı yeşil yaprakları yemeklerde kullanılan soğan akrabası sebze. Katmanlı yapısı doğranarak pişirilir; çorba ve sıcak yemeklerde tadı belirginleşir, üretimi serin mevsimde yaygındır.
roka Bostanlarda üretilen, turpgiller ailesinden, keskin aromalı yeşil yaprakları salatalara katılan, genellikle bir büyüme döneminde gelişimini tamamlayan ve çiçekli gövdesi seksen santimetreye erişebilen otsu tür ("Eruca sativa").
safran Süsengillerden, baharda çiçek açan, 20-30 santimetre boyunda, soğanlı bir kültür bitkisi (Crocus sativus)
salatalık → hıyar (I)
semizotu Salatalara ve pişmiş yemeklere hafif ekşi tat katan, yere yakın büyüyen yeşillik; küçük dallarıyla birlikte toplanabilir. Bahçede yetiştirilebildiği gibi yazın kendiliğinden de çıkar; pirpirim, semizot.
serçe Evlerin saçaklarında ve kent ağaçlarında yuva kurabilen ufak ötücü. Tane ve böcek toplayarak beslenir, yıl boyunca aynı çevrede görülür; sabahları duyulan canlı cıvıltısıyla ve sürüler hâlinde gezinmesiyle tanınır.
sik → erkeklik organı
sikmek Erkek cinsel ilişkide bulunmak; bellemek (III).
sincap Ormanlarda gövdeler arasında sıçrayarak hareket eden ufak kemirgen. Yemiş ve tohumları toplar, bir bölümünü sonraki günler için saklar; kabarık kuyruğu tırmanırken ve sıçrarken dengesini korumasına yardım eder; değin (II), çekelez.
sinek Çift kanatlılardan, birtakım uçucu böceklerin genel adı; cibin
sivrisinek Çift kanatlılardan, sulak, bataklık yerlerde çok üreyen, insan ve memeli hayvanların kanıyla beslenen, birçok türü bulunan ve bir türü sıtma mikrobu aşılayan ve bulaşıcı hastalıkları yayan uçucu böcek (Culexpipiens)
son Şimdiki zamana en yakın zamandan beri olan veya bu zamanda yapılmış, olmuş olan; encam, hatime, ilk karşıtı
sonuç Yaşanan bir gelişmenin ardından ortaya çıkan ve onunla neden bağında bulunan durum; bazen hemen görülebilir, bazen zaman içinde belirginleşir, değerlendirilirken hangi etkenlerin ona yol açtığı araştırılır; netice.
susam Susamgillerden, sıcak bölgelerde yetişen küçük bir bitki (Sesamum indicum)
söğüt Suyu bol alanlarda gelişen, ince ve esnek dalları ile uzun, dar yapraklarıyla tanınan ağaç ya da ağaççık. Bazı türlerinde dallar aşağı doğru sarkar; kıyı bitkisi olarak yetişir ve dalları geleneksel örücülükte değerlendirilebilir.
sümbül Baharda tek bir sapın çevresinde sık demet hâlinde açan çiçekleri ve çevreye yayılan güçlü rayihasıyla yetiştirilen soğanlı süs bitkisi. Toprak altındaki bölümü kışın canlı kalır; sonraki mevsimde yeniden çıkar ve mor, pembe, ak gibi tonlarda açar.
tarçın Defnegillerden, genellikle Asya'nın güneyinde yetişen ve değişik türleri bulunan bir ağaç (Cinnamomum)
tavuk İnsanların yumurta ve et için yetiştirdiği, kümeste veya açık alanda beslenebilen evcil kuş. Gaga, kanat ve tüyleri bulunur, uçuşu sınırlıdır; dişisi yumurtlar, erkeğine horoz denir.
tavşan (I) Tavşangillerden, eti yenen, hızlı koşan, kemirgen, postundan yararlanılan bir tür memeli (Lepus europeus)
tere Sofrada taze yenerek yemeklere hafif yakıcı, biberimsi tat katan, genç sürgünleri demet hâlinde toplanıp pişirilmeden tüketildiğinde kendine özgü keskinliğini koruyan turpgillerden ince saplı, çabuk gelişen ot.
teyze Annenin kız kardeşi; ana yarısı, anne yarısı
tilki Köpekgillerden, uzunluğu 90, kuyruğu 30 santimetre kadar, ırklarına göre çeşitli renklerde olan, ağız ve burnu uzun ve sivri, kümes hayvanlarına zarar veren, kürkü beğenilen bir tür memeli (Vulpes)
torun Bir kimseye göre çocuğunun çocuğu
turna Uzun boynu ve bacaklarıyla sulak çevrelerde beslenen, mevsim değişimlerinde geniş uzaklıkları aşan iri kuş. Çoğu zaman toplu hareket eder; yüksek sesli çağrıları ve birlikte uçuş düzeniyle tanınır, üreme alanlarına geri dönebilir.
turuncu Sarı ve kırmızının karışımından ortaya çıkan renk, turunç meyvesinin rengi
yapmak Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek
yapılmak Yapma işine konu olmak
yasemin Zeytingillerden, beyaz, kırmızı veya sarı renkli güzel kokulu çiçekleri olan, 1-2 metre boyunda, süs bitkisi olarak yetiştirilen tırmanıcı bir ağaççık; Mısır yasemini (Jasminum)
yenge Bir kimsenin kardeşinin, dayısının veya amcasının karısı; bula
yılan Sürüngenlerden, ayaksız, ince ve uzun olanların genel adı; yerdegezen, uzun hayvan
zambak Soğanından gelişen dik gövdesi yaklaşık bir metreye yükselen ve yıllarca yaşayan otsu bitki, beyaz ve kokulu taçlarıyla bahçelerde yetiştirilen, halk hekimliğinde diş ağrısı ve yüz şişliği için yararlanıldığı kaydedilen tür; ak zambak, top zambak (Lilium candidum).
zencefil Zencefilgillerden, ana vatanı Hindistan ve Malezya olan, kamış görünüşünde otsu bir bitki (Zingiber officinale)
zerdali Kayısı ağacının Akdeniz ülkelerinde yetiştirilen küçük meyveli bir türü (Armeniaca vulgaris)
zeytin Zeytingillerden, Akdeniz ülkelerinde yetişen, 10-20 metre yüksekliğinde, dalları dikensiz, yaprakları karşılıklı, küçük ve gümüş renginde, uzun ömürlü bir ağaç (Olea europaea)
çalışma Bir işi yerine getirmek veya geçimini sağlamak için bedensel ya da zihinsel emek harcama; faaliyet
çam Çamgillerden, çoğu her dem yeşil, iğne yapraklı, kozalaklı ve reçineli ağaç ya da ağaççıkların ortak adı (Pinus).
çilek Gülgillerden, sapları sürüngen, çiçekleri beyaz bir bitki
çınar Kenti ve su kıyılarını bol gölgesiyle örten, elsi biçimde parçalı yeşil organlara sahip iri bitki. Yaşlandıkça ana ekseni belirgin biçimde kalınlaşır; kabuğunda dökülen yamalar ve sonbahardaki görünümüyle çevrede kolayca ayırt edilir.
öküz Çift sürmekte, kağnı çekmekte kullanılan, etinden yararlanılan, iğdiş edilmiş erkek sığır
önemli Önemi olan; mühim, ehemmiyetli, mihver
ördek Perde ayaklılardan, evcil ve yabani türleri bulunan su kuşu; badi, badik (Anas)
üzüm İnce kabuklu, sulu ve çoğu kez tatlı taneleri bir sap çevresinde kümelenen bağ ürünü. Doğrudan yenebilir, kurutularak saklanabilir veya suyu çıkarılıp başka yiyecek ve içeceklerin hazırlanmasında kullanılabilir.
ıhlamur Ihlamurgillerden, kerestesi beğenilen, büyük bir gölge ağacı (Tilia)
ıspanak Serin mevsimde yetişen, yeşil ve yumuşak kısımları yiyecek olarak değerlendirilen otsu tarım ürünü. Körpe bölümleri ayıklanıp yıkanarak pişirilir veya çiğ tüketilir; soğuğa dayanması onu kış mutfağının yaygın malzemelerinden biri yapar.
şahin Havada geniş daireler çizerek aşağıdaki küçük canlıları izleyen, kıvrık gagalı orta boy avcı kuş. Avrasya’nın ormanlık ve dağlık alanlarında görülür; uygun anı bulduğunda hızla alçalır ve avını pençeleriyle yakalar.
şeftali Gülgillerden, ılıman bölgelerde yetişen, çiçekleri pembe renkli bir ağaç (Prunus persica)
şekil → biçim (II)

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. Yeni sözcükler işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Yalnız yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ) ses değişimi sayılmaz; bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).