nine — Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerin kökeni, biçim ve anlam yolculuğu — sürekli güncellenir

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 15 Ekim 2026, 23:36 (Türkiye saati)

sözcük
592
kaynak
39
tarihsel tanık
111.924
en eski kayıt
8. yy.

nine

Torunu olan kadın; büyükana, büyükanne, kadınnine, nene

Nine, incelenen kaynaklarda kökeni açıklanmayan bir akrabalık sözüdür. Räsänen Osmanlıca ninä'yı Osmanlıca ve Kırım Tatarcasındaki nänä 'anacık' ile aynı maddede verir; Bitigçi Osmanlı Türkçesi Sözlüğü de sözü Türkçe sayar. Eski kayıtlarda söz 'anne' anlamındadır: Meninski 1687'de nene'yi ana ile birlikte 'anne' karşılığı verir, Kâmûs-ı Türkî nine'yi önce 'ana, vâlide' diye açıklar ve 'büyükanne'yi hanım nine, kadın nine birleşikleriyle karşılar. Tietze 'büyükanne' anlamını Anadolu ağızlarından kaydeder. Tarihsel Derlem'de nine yazımı yoktur; nene yalnız Evliyâ Çelebi'de bir seslenmede geçer.

  1. 17. yy. · Osmanlı Türkçesi: nene
  2. 19. yy. · Osmanlı Türkçesi: nine
  3. 20. yy. · Türkiye Türkçesi: nine

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Sözcükler

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. Yeni sözcükler işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).