oturmak

Bitigçi Sözlük Maddesi

oturmak

(-e, nesnesiz, -i, -de, -le)
· 13 anlam
  1. 1.

    (-e) Vücudun belden yukarısı dik duracak biçimde ağırlığı kaba etlere vererek bir yere yerleşmek.

  2. 2.

    (nesnesiz) Bu biçimde yerleştiği yerde kalmak.

  3. 3.

    (-i) Uygun gelmek, ölçüleri tam olmak.

  4. 4.

    (-de) Bir yerde sürekli olarak kalmak, ikamet etmek.

  5. 5.

    (nesnesiz) Hiçbir iş yapmadan boş vakit geçirmek, boş durmak.

  6. 6.

    (nesnesiz) Toprak veya yapı çökmek, aşağı inmek.

  7. 7.

    (-le) Biriyle beraber yaşamak.

  8. 8.

    Bir işi yapmakta olmak, bir işe başlamak üzere olmak.

  9. 9.

    Yer almak, geçmek.

  10. 10.

    (nesnesiz) Bir düşünce veya uygulamanın zamanla kabul görüp kalıcı bir düzen kazanması; Benimsenmek, yerleşmek, kökleşmek.

  11. 11.

    Belli bir yörüngede dönmeye başlamak.

  12. 12.

    Sıvı tortuları dibe çökmek, dipte toplanmak.

  13. 13.

    (nesnesiz) Herhangi bir durumda belli bir süre kalmak.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

oturmak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Oturmak, Eski Türkçe olur- fiilinin sonraki biçimidir. Orhon yazıtlarında olur- ‘oturmak’ yanında ‘tahta çıkmak’ ve ‘bir yerde konaklamak’ anlamlarıyla sık geçer; Karahanlı döneminde oltur- ve oldur- biçimleri görülür, Oğuz dillerinde -lt- öbeği t'ye inerek otur- ortaya çıkar. ÈSTJa ve Stachowski biçimleri *ol- ‘oturmak’ köküne bağlar ve -tur- ekini anlamı aşınmış bir ettirgen ya da yoğunluk eki sayar; Clauson ise -lt-'yi l'nin erken bir ses ayrışması diye açıklar. Sözü ol- ‘olmak’ ile birleştiren görüşler ses bakımından zayıf bulunmuştur.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): olur-
  2. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: olur- ~ olor-
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: oltur- ~ oldur-
  4. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: oltur- ~ otur-
  5. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: otur-
  6. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: otur-
  7. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: oturmak
  8. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: oturmak
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · çok anlamlılığın sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: olur-, olurmış, olursar, olurtaçı, olurtı, olurtukda, olurtukınta, olurtukka, olurtukum, olurtukuma, olurtum, olurup, olurupan, olurur · fiil

    Dönem anlamı

    Bir yere yerleşip durmak; tarihsel yönetim bağlamında tahta çıkıp hüküm sürmek.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT Gl) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : bu ödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : (e)şidg(i)I : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m : ogl(a)n(ı)m : birki: ug(u)ş(u)m : bod(u)n(u)m :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT G8) ol y(e)rg(e)rü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n : yir : ol(u)r(u)p : (a)rk(ı)ş : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bun(u)g yok ötük(e)n : yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: otur- · fiil

    Dönem anlamı

    Bedeni bir yere dayayarak dinlenme durumuna geçmek; bir yerde kalmak.

    çok anlamlılığın sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de mecliste oturma, bir yerde yerleşme ve konumunu koruma bağlamları görülür.

    Günümüze uzanan değişim

    Bedensel duruş ile bir yerde yaşama anlamları sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: oturmak

    1. güncel anlam

    Vücudun belden yukarısı dik duracak biçimde ağırlığı kaba etlere vererek bir yere yerleşmek

    2. güncel anlam

    Bu biçimde yerleştiği yerde kalmak

    3. güncel anlam

    Uygun gelmek, ölçüleri tam olmak

    4. güncel anlam

    Bir yerde sürekli olarak kalmak, ikamet etmek

    5. güncel anlam

    Hiçbir iş yapmadan boş vakit geçirmek, boş durmak

    6. güncel anlam

    Toprak veya yapı çökmek, aşağı inmek

    7. güncel anlam

    Biriyle beraber yaşamak

    8. güncel anlam

    Bir işi yapmakta olmak, bir işe başlamak üzere olmak

    9. güncel anlam

    Yer almak, geçmek

    10. güncel anlam

    Bir düşünce veya uygulamanın zamanla kabul görüp kalıcı bir düzen kazanması; Benimsenmek, yerleşmek, kökleşmek.

    11. güncel anlam

    Belli bir yörüngede dönmeye başlamak

    12. güncel anlam

    Sıvı tortuları dibe çökmek, dipte toplanmak

    13. güncel anlam

    Herhangi bir durumda belli bir süre kalmak

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiolur-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yere yerleşip durmak; tarihsel yönetim bağlamında tahta çıkıp hüküm sürmek.

Çağdaş arama bağı: oturmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • olurmış (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 5. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 6. satırlar
  • olursar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 3., 8. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 6. satırlar
  • olurtaçı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 8. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
  • olurtı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 16. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 14. satır
  • olurtukda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır
  • olurtukınta (çekimli biçim)
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır
  • olurtukka (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 14. satır
  • olurtukum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 36. satır
  • olurtukuma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2. satır
  • olurtum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 1., 9. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 26. satır; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 7. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2., 15. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, batı yüzü
  • olurup (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 4., 8., 9. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, güneydoğu yüzü; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2. satır
  • olurupan (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 16. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 14. satırlar
  • olurur (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 3. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 4. satır
Eski Anadolu Türkçesiotur-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: otur-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: otur-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bedeni bir yere dayayarak dinlenme durumuna geçmek; bir yerde kalmak.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de mecliste oturma, bir yerde yerleşme ve konumunu koruma bağlamları görülür.

Anlamsal gelişim notu: Bedensel duruş ile bir yerde yaşama anlamları sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: oturmak · çok anlamlılığın sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • otur- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 2a/5, 19a/4, 19a/6, 19a/7, 19a/8, 48b/5 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(BK Kİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük bilge k(a)g(a)n : bödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti: (e)ş(i)d : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m: ogl(a)n(ı)m : bir(i)ki: ug(u)ş(u)m : [bod(u)n(u)m]...........

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n : y(e)r : o[l](u)r(u)p [(a)rk(ı)ş] : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bu[n(u)g yo]k : ö[tük(e)n y]iş : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü [il tuta

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Avun, dâniş haşıl edüp eyülük etmekdür. Avı bunda avlayacak (15) vakt enbiyâ ve evliyâ-y-ıla dârü’l-hulüdda h'na otur. Ol kişiler meşeli ki Hak [3b] ‘atın ister ler, ota bengzer: Neçe ki oum başını aşağa eyleyesin, (2) yalını yokaru çıkar. Ve

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 85 · çevriyazı güveni B

Bum ki dedüm, tokuz sâ'at ta’mdan geçmiş (14) ola, andan şarâb içe[sin], ta’mdan, şarâbdan hazz alasın. İçküye (15) ikindüden şomra otur ki esrüyince ah şam ere, kimse esrükligün [27b] görmeye. İçmeğe yazıya ve dahi bâğa ve şahrâya

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 112 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · oturmak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

oturma oturulma oturulmak eğilmek ilişmek peykeli tünemek veranda yaşamak binmek geçmek kepmek kurulmak oturtmak

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.