varmak

Bitigçi Sözlük Maddesi

varmak

(-e, -i)
· 7 anlam
  1. 1.

    (-e) Erişilmek istenen yere ayak basmak, ulaşmak; vasıl olmak.

  2. 2.

    Belli bir duruma veya düzeye gelmek.

  3. 3.

    Hoş olmayan bir sona ermek.

  4. 4.

    Bir şeyi iyice anlamak veya duymak.

  5. 5.

    (-i) Acımadan, çekinmeden yapmak.

  6. 6.

    Kadın için, evlenerek başka biriyle aile kurmak ve onun evine gelin olarak gitmek.

  7. 7.

    Bir durumdan başka duruma geçmek.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralmasıyla süreklilik

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bar-, bardı, bardıg, bardıgız, barduk, barıgma, barıp, barır, barmış, barsar, barur · fiil

    Dönem anlamı

    Belirli bir yere ulaşmak üzere gitmek ve oraya erişmek.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g : (KT G8) ol y(e)rg(e)rü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yük(ü)ntü[rm(i)ş : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : (a)nça il(i)g] (KT D16) törüg : k(a)zg(a)n(ı)p : uça : b(a)rm(ı)ş : k(a)n(ı)m : k(a)g(a)nka : b(a)şl(a)yu : b(a)z k(a)g(a)n(ı)g : b(a)lb(a)l: tikm(i)ş : ol törüde : üze :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: var- · fiil

    Dönem anlamı

    Bir yerden hareket edip hedeflenen yere erişmek.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Kâbûs-nâme'de yolculukta bir yere gitme, bir kişinin yanına çıkma ve mecazen ölüme ulaşma bağlamları vardır.

    Günümüze uzanan değişim

    Hedefe ulaşma anlamı varmakta sürmüş, yalın hareket anlamında gitmek yaygınlaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: varmak

    1. güncel anlam

    Erişilmek istenen yere ayak basmak, ulaşmak; vasıl olmak

    2. güncel anlam

    Belli bir duruma veya düzeye gelmek

    3. güncel anlam

    Hoş olmayan bir sona ermek

    4. güncel anlam

    Bir şeyi iyice anlamak veya duymak

    5. güncel anlam

    Acımadan, çekinmeden yapmak

    6. güncel anlam

    Kadın için, evlenerek başka biriyle aile kurmak ve onun evine gelin olarak gitmek.

    7. güncel anlam

    Bir durumdan başka duruma geçmek

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibar-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Belirli bir yere ulaşmak üzere gitmek ve oraya erişmek.

Çağdaş arama bağı: varmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bardı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 34., 39. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32., 35., 40., 41. satırlar
  • bardıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 24. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20. satırlar
  • bardıgız (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güneydoğu yüzü
  • barduk (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 24. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır
  • barıgma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 24. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır
  • barıp (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
  • barır (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 10. satır
  • barmış (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 23., 28. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 22. satır
  • barsar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
  • barur (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 29. satır
Eski Anadolu Türkçesivar-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: var-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: var-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yerden hareket edip hedeflenen yere erişmek.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de yolculukta bir yere gitme, bir kişinin yanına çıkma ve mecazen ölüme ulaşma bağlamları vardır.

Anlamsal gelişim notu: Hedefe ulaşma anlamı varmakta sürmüş, yalın hareket anlamında gitmek yaygınlaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: varmak, gitmek, ulaşmak · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • var- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 25a/5, 28b/4, 48a/5, 59b/3, 76a/4, 101b/14 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

[(e)rt]i: türük : bod(u)n : (e)rt(i)n : ökün : kür(e)gün(i)n : üç(ü)n : ig(i)dm(i)ş : <bilge> k(a)g(a)n(ı)na : (e)rm(i)ş : b(a)r[m(ı)ş : (e)dgü] (e)l(i)ne : k(e)ntü : y(a)n(ı)lt(ı)g : y(a)bl(a)k : kigürt(ü)g :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 62 · çevriyazı güveni A

aşağa siper. Tangn yolın bilmeği kendözüne (4) vâcib gör. Bu kitâb cem' olındı kırk dört bâb üzerine. Bu sağışda çok (5) hâşşıyyet var. Evvel bâb, Tangn te'l birliğin bildürür.

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 85 · çevriyazı güveni B

Ve gözet kim eglenmegünden düzen düzici yolın elünden almaya. Ve eğlenmek (6) zamândadur, zamân geçi-cidür. Geçecek nesnenün öni şomı var. Ve oşbu cihân (7) ki görürsin, bağludur, anun bağın ser-seri şanma. Ve eyle sanma ki bu bağ (8)

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 87 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · varmak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

bakmak barmak bilmek bulmak gelmek gitmek görmek nesnel tutmak çakmak çıkmak abramak dayamak demek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.