bozmak

Bitigçi Sözlük Maddesi

bozmak

(-i, -le, hukuk, din bilimi, mecaz)
· 17 anlam
  1. 1.

    (-i) Bir şeyi kendisinden beklenilen işi yapamayacak duruma getirmek.

  2. 2.

    Bir yerin, bir şeyin düzenini karıştırmak.

  3. 3.

    Dokunmak, zarar vermek.

  4. 4.

    Geçersiz, hükümsüz bir duruma getirmek; nakzetmek.

  5. 5.

    Büyük parayı küçük birimlere ayırmak.

  6. 6.

    Bozguna uğratmak.

  7. 7.

    Altını paraya çevirmek.

  8. 8.

    Yabancı ülke parasını Türk parasına çevirmek.

  9. 9.

    Bağ veya bostanın son ürününü toplamak.

  10. 10.

    Bir kızın bekâretine zarar vermek.

  11. 11.

    Biçimini ve kullanılışını değiştirmek.

  12. 12.

    (mecaz) Altüst etmek, çıkmaza sokmak.

  13. 13.

    (mecaz) Bir kimseyi beklemediği bir davranış karşısında bırakarak veya bir yalanını ortaya çıkararak küçük düşürmek.

  14. 14.

    (-le, mecaz) Aklını yitirecek derecede bir şeye düşkün olmak.

  15. 15.

    (mecaz) Kötü duruma getirmek.

  16. 16.

    (hukuk) Mahkeme itiraz yoluyla verilen kararı değiştirmek, yeniden yargılamanın önünü açmak.

  17. 17.

    (din bilimi) Oruç, abdest vb.ni geçersiz duruma getirmek.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 38

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: buz-, buzdum, buzdumız · fiil

    Dönem anlamı

    Bir şeyin düzenini, yapısını ya da işleyişini değiştirmek veya işlemez duruma getirmek.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (a)nça k(a)zg(a)ntı : (a)ltı çub : sogd(a)k t(a)pa : sül(e)d(i)m(i)z : buzd(u)m(ı)z : t(a)bg(a)ç : on totok : biş t[üm(e)n : sü k(e)lti : sünüşd(ü)m(i)z]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    y(e)ti y(e)g(i)rmi : y(a)ş(ı)ma : t(a)nut : t(a)pa : sül(e)d(i)m : t(a)nut : bod(u)n(u)g : buzd(u)m : og(ı)lin : yu[t(u)z]in : yılkısin : b(a)r(ı)min : (a)nta (a)lt(ı)m : s(e)k(i)z y(e)g(i)rmi : y(a)ş(ı)ma : (a)ltı çub

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 64

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bozmak

    1. güncel anlam

    Bir şeyi kendisinden beklenilen işi yapamayacak duruma getirmek

    2. güncel anlam

    Bir yerin, bir şeyin düzenini karıştırmak

    3. güncel anlam

    Dokunmak, zarar vermek

    4. güncel anlam

    Geçersiz, hükümsüz bir duruma getirmek; nakzetmek

    5. güncel anlam

    Büyük parayı küçük birimlere ayırmak

    6. güncel anlam

    Bozguna uğratmak

    7. güncel anlam

    Altını paraya çevirmek

    8. güncel anlam

    Yabancı ülke parasını Türk parasına çevirmek

    9. güncel anlam

    Bağ veya bostanın son ürününü toplamak

    10. güncel anlam

    Bir kızın bekâretine zarar vermek

    11. güncel anlam

    Biçimini ve kullanılışını değiştirmek

    12. güncel anlam

    Altüst etmek, çıkmaza sokmak

    13. güncel anlam

    Bir kimseyi beklemediği bir davranış karşısında bırakarak veya bir yalanını ortaya çıkararak küçük düşürmek

    14. güncel anlam

    Aklını yitirecek derecede bir şeye düşkün olmak

    15. güncel anlam

    Kötü duruma getirmek

    16. güncel anlam

    Mahkeme itiraz yoluyla verilen kararı değiştirmek, yeniden yargılamanın önünü açmak

    17. güncel anlam

    Oruç, abdest vb.ni geçersiz duruma getirmek

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibuz-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şeyin düzenini, yapısını ya da işleyişini değiştirmek veya işlemez duruma getirmek.

Çağdaş arama bağı: bozmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • buzdum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 24., 25., 34., 37., 39. satırlar
  • buzdumız (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 34. satır

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

bo[d(u)n................. ]d’ : ıdm(a)yin : tiy(i)n : sül[(e)d(i)m] (BK D34) (e)bin : b(a)rkin : buzd(u)m : o[g](u)z : bod(u)n : tok(u)z : t(a)t(a)r : birle : tir(i)l(i)p : k(e)lti: (a)guda : (e)ki ul(u)g : sün(ü)ş : sün(ü)şd(ü)m:

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bozmak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

bozma bozulma bozulmak kesmek kırmak nakzen sıçmak yıkmak çizmek bozmacı bozuş sabotör sarsmak çaşıt

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.