inceleme — Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerin kökeni, biçim ve anlam yolculuğu — sürekli güncellenir

Bitigçi

Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Last updated: 15 Ekim 2026, 20:44 (Türkiye saati)

Word
533
kaynak
39
tarihsel tanık
109.393
en eski kayıt
8. yy.

inceleme

Bir olay, metin veya nesneyi ayrıntılarına ayırıp özelliklerini anlamak için dikkatle araştırma; tetkik.

İnceleme, Türkçe ince sıfatından türeyen incele- ‘tetkik etmek’ fiiline fiilden ad yapan -me eki getirilerek kurulmuştur; Gülensoy incele-'yi ince+le- diye çözümler ve inceleme'yi türevleri arasında sayar. İnce'nin eski biçimi yinçge'dir: Uygur metinlerinde ve Divanü Lugati't-Türk'te bu biçimle geçer (Gülensoy, Tietze). Anlam yolu ‘ince’den ‘ayrıntısına kadar gözden geçirmek’e uzanır; Kâmûs-ı Türkî inceden inceye deyimini ‘çok titizlikle’, ince eleyip sık dokumak'ı ‘derinlemesine araştırmak’ diye açıklar. İnceleme için eski tarihli tanık yoktur; Derleme Sözlüğü sözü 1969'da tanım dilinde kullanır.

  1. 20. yy. · Türkiye Türkçesi: inceleme

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Words

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. New word işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).