değerlendirmek — Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerin kökeni, biçim ve anlam yolculuğu — sürekli güncellenir

Bitigçi

Bitigçi Etymological Atlas

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Bu atlas sürekli güncellenir. Last updated: 18 Ekim 2026, 07:08 (Türkiye saati)

Word
1149
kaynak
41
tarihsel tanık
157.132
en eski kayıt
8. yy.

değerlendirmek

Bir şeyi yerinde ve yararlı bir yolda kullanmak

Değerlendirmek, Türkçe değer adından -le-, -n- ve -dir- ekleriyle adım adım kurulmuş bir fiildir: değer'den değerlen- ‘değer kazanmak’, ondan da ettirgen değerlendir- türemiştir (Gülensoy). Değer'in kendisi de bir fiil çekiminden doğmuştur: Eski Türkçe teg- ‘erişmek, değmek’ fiilinin geniş zaman sıfat-fiili tegir, Divanü Lugati't-Türk'te ‘kıymet’ anlamını taşır (Tietze, Gülensoy); Stachowski de sözü Oğuzca *teger üzerinden *teg- ‘değmek’ fiiline bağlar. Osmanlıcada değer ‘kıymet, baha’ olarak yerleşmiştir. Gülensoy değerlendirme'yi değer'in türevleri arasında sayar; Derleme Sözlüğü değerlendirmek'i 1982'de bir ağız sözünün tanımında kullanır.

  1. 20. yy. · Türkiye Türkçesi: değerlendirmek

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Kategoriler

Words

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. New word işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).