yoğun — Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerin kökeni, biçim ve anlam yolculuğu — sürekli güncellenir

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Etimoloji kartlarını açarak köken açıklamalarını ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki biçimleri inceleyebilirsiniz. Zaman Kapsülü kartı, sunulduğu sözcüklerde yazı öncesine ilişkin YZ kestirimini ayrıca gösterir; bu kestirim tarihsel belge yerine geçmez.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 25 Ekim 2026, 19:20 (Türkiye saati)

sözcük
1342
kaynak
43
tarihsel tanık
152.211
en eski kaynak evresi
8. yy.

yoğun

Aynı büyüklükteki bir hacimde daha fazla kütle barındıran; ilgili: → kütle.

Yoğun, Türkçenin en eski sözlerindendir: Tunyukuk Yazıtı'nda yinçge yoğun bolsar ‘ince olan kalınlaşırsa’ sözleriyle geçer. Uygurca, Karahanlıca ve Kıpçakçada ‘kalın, iri, cüsseli’ anlamındadır; ‘kesif, koyu’ anlamı Kâmûs-ı Türkî'de öne çıkar. Türkçe olduğu kesindir, ancak iç yapısı tartışmalıdır: Stachowski ‘kalın’ anlamlı eski bir *yog tabanını, Räsänen *yogı-gan biçimini, Gülensoy yo-g-(u)n çözümlemesini önerir. Sözcük Türkiye Türkçesinde yoğun biçimiyle yaşar; Kürtçe ve Zazacaya da geçmiştir.

  1. 8. yy. · Eski Türkçe (Orhon): yoġun
  2. 11. yy. · Karahanlı Türkçesi: yoġun
  3. 13. yy. · Eski Uygur Türkçesi: yoġun
  4. 14. yy. · Harezm Türkçesi: yoğun
  5. 14. yy. · Kıpçak Türkçesi: yoğun ~ yoğan ~ yowun
  6. 14. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: yoġun ~ yoġın
  7. 16. yy. · Osmanlı Türkçesi: yoġun
  8. 17. yy. · Osmanlı Türkçesi: yoğun
  9. 19. yy. · Osmanlı Türkçesi: yoğun
  10. 20. yy. · Türkiye Türkçesi: yoğun

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Atlas yükleniyor…

Kategoriler

Kategoriler hazırlanıyor…

Kaynaklar dizini

Kaynak dizini hazırlanıyor…

Sözcükler

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas, yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinlerden hazırlanmış kaynak çözümlemelerini gösterir. Tarihsel tanık sayımı ve eş adlılık ayrımının doğrulama durumu her maddede ayrıca belirtilir. Yeni sözcükler işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Grafem karşılaştırması belirli çevriyazı eşlemeleri ve ek sınırı kuralları kullanır. ḳ/k, ā/a, ġ/ğ ya da söz sonu ötümlülüğü gibi farkların ses değeri, kaynağın yazı ve çevriyazı düzeniyle birlikte ayrıca değerlendirilmelidir. Uzunluk ve nazallık işaretleri salt görüntü farkı sayılarak yorumlanamaz. Sözlükçünün okuması bağımsız telaffuz kanıtı değildir. Bu otomatik eşlemeler çevriyazı düzenlerini karşılaştırır; aynı ses değeri, ses değişimi veya ses yasası kanıtı değildir. Uzunluk işaretleri, kaynak okuması ve OCR sorunları ayrıca doğrulanmalıdır. Kaynakta yıldız, parantez veya köşeli parantez bulunan değişkeler otomatik karşılaştırmada çözümlenmez. Çözümlemenin dönem basamakları ilk kullanım tarihi değildir; tarihleme koşulları basamak notlarında korunur.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, biçim eşleşmelerinin o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte); tek başına anlam kanıtı değildir. Eş adlı maddelerde doğrulanmış kapsam yoksa tanık ve sayım yayımlanmaz. Kaynak tarihleri çakıştığında erken tanıklar birlikte gösterilir.