baş (I)

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Etimoloji kartlarını açarak köken açıklamalarını ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki biçimleri inceleyebilirsiniz. Zaman Kapsülü kartı, sunulduğu sözcüklerde yazı öncesine ilişkin YZ kestirimini ayrıca gösterir; bu kestirim tarihsel belge yerine geçmez.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 27 Ekim 2026, 15:44 (Türkiye saati)

sözcük: 2546
kaynak: 47
tarihsel tanık: 152.211
en eski kaynak evresi: 8. yy.

1196 maddede tarihsel tanık sayımı doğrulama bekliyor; bu maddeler toplama katılmıyor.

Sözcük ara

İnsan ve hayvanlarda beyin, göz, kulak, burun, ağız vb. organları kapsayan, vücudun üst veya önünde bulunan bölüm; kafa, kelle, ser (I)

Baş, Türkçenin en eski temel sözlerindendir: VIII. yüzyıl Orhon yazıtlarından beri ‘kafa’ anlamının yanında ‘önder’, ‘başlangıç’ ve ‘doruk’ anlamlarıyla kullanılır ve bütün Türk dillerinde yaşar. Kâşgarlı Mahmud'un uzun ünlülü ba:ş yazımını Clauson ve Hasan Eren ‘yara’ anlamlı bāş ile karışmadan doğmuş bir yanlışlık sayar. Çuvaşça puś yüzünden Räsänen, Stachowski ve Starostin–Dybo–Mudrak sözü daha eski bir *baĺč biçimine götürür; Eren bu kurguyu reddeder. ‘Adet’, ‘sarraf payı’ ve ‘üst derece’ anlamları Tietze'ye göre ‘kafa’ anlamından gelişmiştir.

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Atlas yükleniyor…

Kategoriler

Kategoriler hazırlanıyor…

Kaynaklar dizini

Kaynak dizini hazırlanıyor…

Sözcükler

Köken En eski kayıt Sırala

Yay (II) → Yay Burcu
a Beklenmedik bir gelişmeyi, sözü ya da görüntüyü ansızın fark eden konuşurun çoğunlukla cümle başında, sesini uzatarak söylediği; ses tonuna göre şaşkınlık, sevinç, acıma, üzüntü ya da öfke yansıtan kısa ünlem.
abla Aynı ana babadan ya da bunlardan yalnız birinden olan çocuklar arasında, sözü edilen kişiden önce dünyaya gelmiş kız kardeş; aile içinde ona seslenirken adının yerine de söylenir, kimi yörelerde aba ya da bacı diye anılır.
acaba Konuşanın bir şeyi bilmediği için duyduğu merakı, iki seçenek arasında bocalayışını ya da bir sonucun doğruluğundan şüphe edişini sezdirmek üzere soru cümlesinin başına, ortasına ya da sonuna eklenen söz; aynı işlevde acep de kullanılır.
acil Beklemeye, ertelenmeye tahammülü olmayan, gecikilirse zarar, tehlike ya da kayıp doğurabileceği için öteki işlerden önce ele alınıp çözülmesi zorunlu (iş, ihtiyaç, durum, tedavi, çağrı); ivedi, ivedili, müstacel.
acı Kahve, safra ya da kimi otlardaki sert tat ile biberin ağızda yanma hissi uyandıran etkisini birlikte kapsayan, çoğu kişinin ilk tadışta yadırgadığı tat türü; şekerli ve ballı tatların öbür ucu. Yemeğe bu tadı katan biber ya da sos için de söylenir.
ad (I) Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.
ad (II) Arapçadan alınma, bugün çoğunlukla "addetmek", "addolunmak" gibi birleşik fiillerde yaşayan; nesneleri birer birer ele alıp kaç tane olduklarını bulma ya da bir şeyi belli bir değerde, belli bir türden görüp öyle kabul etme eylemi; sayma, tadat.
ada Dört yanı denizin, bir gölün ya da geniş bir ırmağın suyuyla kuşatılmış, anakarayla toprak bağı bulunmayan ve kıta sayılamayacak ölçüde küçük kalan doğal toprak kütlesi; eski dildeki Arapça adıyla "cezire".
adalet Yargıda, yönetimde ve insanlar arası ilişkilerde kayırmacılığa, keyfîliğe yer vermeden meşru olanı, yasanın ve vicdanın doğru saydığını esas alma ilkesi; kararların ve düzenlerin onunla tartıldığı, zulmün karşıtı sayılan temel toplumsal değer.
adam Cinsiyet ayrımı yapılmadan sayılan veya genel bir yargıda anılan insan; ilgili: → insan.
aday Bir seçimde oy toplayıp bir makama gelmek, bir kadroya getirilmek ya da bir kuruluşa üye alınmak için adını yarışa yazdıran veya bir parti, kurul, topluluk tarafından öne sürülen kimse; milletvekilliğinden kulüp başkanlığına dek türlü yerler için rakipleriyle yarışa giren isim.
adet (I) Sayılabilen nesnelerin, canlıların ya da birimlerin her biri; bir sayının ardına gelerek o şeyden kaç parça bulunduğunu birim birim bildirir, özellikle ticaret, envanter, istatistik ve resmî yazışma dilinde yaygındır; "tane".
adil (Kişi, yönetici, yargıç) karar verirken ve davranırken kimseyi kayırmayan, herkese hak ettiğini veren, çıkarı ya da duygusu uğruna hakkaniyetten sapmayan; tarafsızlığı ve dürüstlüğüyle çevresinde güven uyandıran; "adaletli".
adlandırılmak (Varlık, yer, olgu, kavram) başkalarınca kendine özgü bir isim almak ya da gösterdiği özelliklere bakılarak bir terimin kapsamına sokulup halk arasında, bilim çevrelerinde o sözcükle bilinir, çağrılır olmak; "isimlendirilmek".
adli Adalet dağıtan yargı düzenine, özellikle savcılık, mahkeme ve kolluğun suç soruşturması, kovuşturma ve dava süreçlerinde yürüttüğü işlere ait; idari yargıdan ayrı olarak ceza ve hukuk mahkemelerinin alanına giren ya da suç niteliğiyle yargıya konu olan (işlem, makam, olay).
adlı Hemen önünde söylenen özel isimle ya da başlıkla bilinen, o sözcüğü kendine isim edinmiş ve çevresince, belgelerde, yayınlarda o isimle çağrılan (kişi, hayvan, yer, kurum, kitap, oyun, bileşik, madde); "isimli".
adres Bir kişiye, konuta ya da kuruluşa ulaşılabilmesi için il, ilçe, semt, yol adı ile bina ve iç kapı numarasını sırasıyla veren yer tanımı ve bu tanımla gösterilen konut ya da iş yeri; posta, kargo ve resmî bildirimlerin yöneltildiği yer, "bulunak".
adım Yürüme, koşma ya da merdiven çıkma sırasında bir bacağın kalkıp ileriye taşınması ve tabanın yeniden zemine basmasıyla biten, yer değiştirmeyi sağlayan en küçük devinim birimi; art arda yinelenerek yürüyüşün temposunu ve biçimini oluşturan parça.
adına Bir kişiyi, kurumu ya da topluluğu temsil edip onun yerine ve verdiği yetkiye dayanarak, yapılan işin, söylenen sözün ya da atılan imzanın sonucu ve sorumluluğu o tarafa yüklenecek biçimde; "namına", "hesabına".
afet Deprem, sel, heyelan, çığ, kuraklık ya da fırtına gibi doğa kaynaklı bir olayın bir yöreye ansızın çökerek can kaybına, yapıların çökmesine, ekinin mahvolmasına ve olağan yaşamın altüst olmasına yol açması; bunun doğurduğu büyük felaket.
ahlak Kişilerin gündelik seçimlerinde neyi iyi, kötü, doğru ya da sakıncalı sayacaklarına yön veren değer ve ölçüler bütünü; başkalarıyla kurulan ilişkilerde sorumluluk, adalet ve karşılıklı güven gibi beklentilerin değerlendirilmesinde kullanılır; aktöre, sağtöre.
ahlaki Davranışın iyi veya kötü sayılmasına ilişkin toplumsal ve kişisel değerler çerçevesinde değerlendirilen yahut kişinin başkalarına karşı sorumluluğunu gözetmesi bakımından yerinde kabul edilen; aktöresel, sağtöresel, törel, etik.
ahududu Çok yıllık köklerden sürgün veren, çoğu çeşidinin gövdesi batıcılı, toplu etli taneciklerden ürün oluşturan gülgiller üyesi; ilgili: → bitki.
aile Evlilik ve kan bağına dayanan, karı, koca, çocuklar, kardeşler arasındaki ilişkilerin oluşturduğu toplum içindeki en küçük birlik; ev, familya
ait Yönelme ekli adın ardından gelerek hangi kişi veya konu hakkında söz edildiğini gösteren ilgeç; ilgili: → ilişkin.
ak Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.
akademik Akademiyle veya yükseköğretim kurumlarıyla ilgili olan.
akademisyen Yükseköğretim kurumunda belirli disipline ait problemleri bilimsel usulle çözümleyen, elde ettiği bulguları kamuya sunup alanındaki uzmanların eleştirisine açan ve konumuna bağlı olarak öğrencilere öğretim sağlayan meslek insanı.
akmak Sıvı maddeler veya çok ince taneli katı maddeler bir yerden başka bir yere doğru gitmek
akrep (I) Akreplerden, sıcak ve nemli yerlerde yaşayan, kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli iğnesi olan bir tür böcek; kuyruklu (Scorpio)
aksi → karşıt
aksine → tersine
aktarmak Bir şeyi bir yerden, bir kaptan başka bir yere veya kaba geçirmek
aktarılmak Eşya, sorumluluk yahut içeriğin ilk konumundan çıkarak farklı kişiye veya sisteme ulaşmak; veri çoğaltılırken, haber iletilirken ya da mal taşınırken bütünlüğü korunarak yeni hedefin kullanımına geçmek.
aktif → etkin
aktivite → etkinlik
aktör Sahnede veya kamera önünde bir kişiyi canlandıran erkek sanatçı; ilgili: → oyuncu.
akıl İnsanın bilgileri ve yaşantıları arasında bağlantı kurup çıkarım yapmasını, bir durumu kavramasını ve karar vermesini sağlayan zihinsel yeti; us.
akıllı Doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden ayırt edebilecek durumda olan, edindiği deneyimlerden ders alarak, gerçeği iyi görerek olması gerektiği gibi doğru ve tedbirli hareket edebilen; akil
akım Bir kaynaktan çıkan şeylerin belirli bir yöne doğru ilerleyip başka bir yere ulaşması; su ve hava gibi maddelerin hareketi yanında, insanların göçü veya paranın dolaşımı gibi süreklilik gösteren geçişleri anlatırken de kullanılır.
akış Bir sıvı veya gazın belirli bir yönde ilerleyişi ve bu ilerleyişin yol boyunca oluşturduğu hareket düzeni.
akşam Güneşin ufka inip ışığın azalmasıyla başlayan, gecenin yerleşmesine kadar süren gün bölümü.
al (I) → kırmızı
alabilmek Edinme, kabul etme veya kavrama gibi bir eylem için gerekli koşullar elvermek; ilgili: → olanak.
alan Çevresindeki yerlerden açıklığı ve genişliğiyle ayrılan, toplanmaya veya çeşitli etkinliklere elverişli düz yer; meydan, saha.
alem (I) Minare, kubbe, bayrak direği vb. yüksek şeylerin tepesinde bulunan, pirinçten yapılmış ay yıldız veya lale biçiminde süs; ayça
alet İşlem sırasında insan gücünü veya hareketini belirli işe yöneltmek için tasarlanmış kullanışlı nesne; ilgili: → gereç.
algoritma Belirli bir problemi çözmek veya önceden belirlenen bir sonucu üretmek için izlenecek, açık biçimde tanımlanmış ve sıralanmış işlemler bütünü.
algı (I) Bir şeye dikkati yönelterek o şeyin bilincine varma; idrak
algı (II) Bir evin, bir iş yerinin geliri, vergi karşıtı
algı (III) Haşhaş sütünü toplamakta kullanılan kaşık
algılanmak Dış kaynaktan ulaşan ses, görüntü veya belirtinin duyusal alıcılarca alınarak önceki öğrenmeler, dikkat düzeyi ve ortam şartlarıyla işlenmesi sonucunda zihinde belirli bir nesne, olay yahut nitelik biçiminde anlamlandırılmak; idrak edilmek.
alim (I) Bilgi birikimi ve kavrayışı bulunduğu çevrede olağan düzeyin üstüne çıkan kişi. Tek bir bilim dalında uzman olmayı gerektirmez; değişik konularda öğrenilenleri ilişkilendirebilme ve gerektiğinde açıklayabilme gücünü öne çıkarır.
allah (I) Herhangi bir işte veya konuda erişilmesi imkânsız görülen en üst dereceye ulaşmış kimse veya ulaşma durumu
alma Tutulan nesneyi kaldırıp kendine doğru çekiş; ilgili: → almak.
almak Eliyle veya kullandığı bir araçla nesneyi kavrayıp bulunduğu yerden kaldırmak.
alt Bir şeyin zemine dönük veya başka bir şeyin altında kalan yanı; üst karşıtı.
alternatif → seçenek
altı Beşten sonra gelen sayının adı; şeş
altın Atom sayısı 79, atom ağırlığı 196,9 olan, 1064 °C'de eriyen, kolay işlenen, yüksek değerli, paslanmaz element; zer (simgesi Au)
alıcı Alma işini yapan
alım Mal veya hizmetin bedeli ödenerek edinilmesi; ilgili: → satın almak.
alınma Taşıyanın müdahalesiyle nesnenin veya kişinin başka noktaya götürülmesi; ilgili: → alınmak.
alınmak Nesne, kişi veya hak, bulunduğu kaynaktan ayrılarak başka birinin denetimine, kullanımına yahut bulunduğu ortama geçirilmek; ilgili: → edinilmek.
alışkanlık Tekrarlandıkça günlük yaşamın olağan parçası hâline gelen ve çoğu zaman ayrıca düşünülmeden sürdürülen davranış ya da eğilim; alışkı, alışkınlık, alışmışlık, yordam, itiyat, huy
alışveriş Gereksinim duyulan veya istenen ürünleri bedel ödeyerek edinme; ilgili: → satın almak.
am (I) → dişilik organı
ama (I) Çelişkili ve tutarsız iki cümleyi birbirine bağlamaya yarayan bir söz; amma, lakin, velakin
amaç Çalışmanın niçin yürütüldüğünü ve başarıya ulaşıldığında neyin değişmiş olacağını açıklayan beklenen bitiş noktası; kaynakların nereye ayrılacağını gösterir, seçenekler arasında öncelik kurmaya yardım eder; erek, gaye, garaz, kasıt, maksat, murat, niyet.
amaçlamak Yapılacak bir işin sonunda hangi sonuca ulaşmak istediğini belirleyip seçimlerini bu sonuca göre düzenlemek. Niyet edilen sonuç hemen gerçekleşmeyebilir, atılan adımlar ve ayrılan kaynaklar bu yönelimi gösterir; istihdaf etmek.
amaçlanmak Yapılacak işin sonunda hangi sonuca varılmak istendiğinin önceden seçilmesi. Projede kaybı azaltmak, derste katılımı artırmak istenebilir; sonraki adımlar seçilen sonuca göre düzenlenir ve gerçekleşme derecesi izlenir.
amaçlı Davranışı veya düzenlenişi belirli bir sonuca ulaşma düşüncesine dayanan; ilgili: → hedefli.
amca Kişinin babasıyla aynı anne veya babadan gelen erkek akrabası; ilgili: → baba.
ameliyat Dokuya araçla müdahale edilerek vücut yapısının incelendiği, onarıldığı veya değiştirildiği tıbbi uygulama; ilgili: → operasyon.
an (I) Zamanın bölünemeyecek kadar kısa olan parçası; lahza, dakika
an (II) İki tarla arasındaki sınır
an (III) → bellek
ana → anne
anahtar Kilidi açıp kapamak için kullanılan araç; açacak, açar, açkı, miftah, dil (I)
analiz Numunenin hangi bileşenlerden oluştuğunu ve bu bileşenlerin miktarını saptamak için uygulanan inceleme; ilgili: → çözümleme.
anason Kurutulmuş tanelerinin baharlı aromasıyla tanınan otsu tarım türü. Öğütülerek çeşitli yiyecek ve içeceklere tat verir; aromanın gücü yetiştirme koşullarıyla saklama süresine göre değişir, ince yapraklı gövdesi yazın gelişir.
ancak "Yalnızca" anlamında, sınırlama bildiren bir söz
anket Bir konuya ilişkin görüş, tutum veya özellikleri belirlemek üzere katılımcılara yöneltilen, önceden düzenlenmiş sorular bütünü; sormaca, istimzaç.
anlam Bir söz, davranış veya olayın onu algılayan kişide oluşturduğu düşünce, içerik ya da yorum; mana.
anlama Bir sözün, metnin veya yaşantının kişiye ne söylediğini kavrayıp ayrıntıları zihinde bir bütüne dönüştürme. Yüzeydeki açıklamayı aşar; olaylar arasındaki bağı ve konuşanın neyi kastettiğini seçmeyi de kapsar; anlamaklık, kavrama, derk, fehim, intikal, tefehhüm, vukuf.
anlamak Bir şeyin ne demek olduğunu, neye işaret ettiğini kavramak; fehmetmek
anlamlı Anlamı olan; manalı
anlatmak Düşünceyi, bilgiyi veya yaşanmış olayı başkasının kavrayacağı biçimde iletmek; ilgili: → aktarmak.
anlatı Bir yaşantının ayrıntılarının söz veya yazı yoluyla başkalarına aktarılması; ilgili: → hikâye.
anlatılmak Bir olayın veya düşüncenin sözle, yazıyla ya da görüntüyle başkasının anlayabileceği sırada kurulması. Önce gerekli arka plan verilir, sonra önemli ayrıntılar seçilir; anlatımın uzunluğu dinleyenin bildiklerine göre ayarlanır.
anlatım Yaşanan bir olayı, görülen bir durumu veya düşünülen bir konuyu sırasını ve bağlantılarını kurarak başkalarına aktarma eylemi.
anlayış Duyulan sözün, karşılaşılan durumun veya bir davranışın ne ifade ettiğini, hangi koşullarda ortaya çıktığını düşünerek kavrama; idrak, telakki
anlaşma Düşünce, duygu veya niyet bakımından karşılıklı uyum sağlama; ilgili: → uzlaşma.
anlaşılma Bir sözün veya davranışın karşı tarafta anlatılmak istenen düşünceye yakın bir karşılık bulması. Dinleyici eksik kalan yeri sorabilir; ortak bağlam ve açık örnekler arttıkça yanlış yorum azalır, iletişim daha rahat ilerler.
anlaşılmak İçerdiği düşünce veya anlam başkalarının zihninde açıklık kazanmak; ilgili: → anlamak.
anne Çocukla doğum veya evlat edinme bağı bulunan ya da onu büyütme ve koruma sorumluluğunu ebeveyn olarak üstlenen kadın; ilgili: → ebeveyn.
anılmak Bir kişinin ya da olayın adının konuşma veya yazıda yeniden gündeme getirilmesi. Önceki katkı hatırlatılabilir, geçmişteki tarih kayda geçirilebilir; hangi duyguyla hatırlatıldığı, sözlerin bağlamına ve amacına göre değişir.
ara İki nesnenin veya yerin birbirine değmeyen bölümleri arasında kalan boşluk ya da uzaklık; çatlak, mesafe.
araba Zemin üzerinde yolcu veya eşya nakli için kullanılan, kendi güç kaynağıyla yürüyen ya da dıştan çekilip itilen tekerlekli araç; ilgili: → taşıt.
aralık (II) İki şey arasındaki mesafe, iki şeyin arasındaki boşluk; fasıla
arama Kaybolmuş, yeri bilinmeyen veya bulunması istenen bir kişi, nesne ya da bilgiye ulaşmak için çevreyi, kayıtları veya olası kaynakları inceleme; taharri
aramak Ulaşmak istediği kişiyi, nesneyi veya çözümü elde etmeye çalışmak; ilgili: → bulmak.
aranmak Kişiyi, nesneyi veya bilgiyi bulmaya, incelemeye ya da iletişim kurmaya yönelik girişimin hedefi olmak; ilgili: → aramak.
arazi Doğal veya kullanıma ayrılmış sınırlarıyla ele alınan kara yüzeyi bölümü; ilgili: → yer.
araç (II) Kesme, ölçme, taşıma veya üretme gibi bir işi gerçekleştirmek üzere kullanılan nesne.
araştırma Bilinmeyen bir konunun izini sürme; sorulara yanıt bulmak için çeşitli kaynaklara başvurma, karşılaşılan ipuçlarını denetleme ve bunlardan bir sonuca ulaşmaya çalışma. Kişi bunu gündelik bir karar öncesinde de bir iddiayı sınarken de yapabilir; araştırı, tetkik.
araştırmacı Bir soruya güvenilir yanıt bulmak için bilgi toplayan, yöntem seçen ve elde ettiği verileri inceleyen kişi. Sonucunu yalnız bir görüş olarak sunmaz, hangi gözlem ve işlemlerden geçtiğini başkalarının denetleyebileceği biçimde açıklar; araştırıcı, araştırman, mütetebbi.
araştırmak Birini veya bir şeyi bulmak için bir yeri gözden geçirmek
ardıç Yıl boyunca yeşil kalan, iğne veya pul biçimli yaprakları ve küçük kozalaklarıyla tanınan ağaç ya da çalı. Türlerine göre dağlık ve kurak alanlarda yetişir; odunu ve hoş kokulu kozalakları farklı alanlarda değerlendirilir.
ark İçinden su akıtmak için toprak kazılarak yapılan açık oluk; arık (I), dren, karık (II)
arka Bir yerin veya nesnenin ön kabul edilen yüzüne ters düşen yan; ön karşıtı.
arkadaş Birbirlerine karşı sevgi ve anlayış gösteren kimselerden her biri; yoldaş
armut Gülgillerden, çiçekleri beyaz, Türkiye'nin her yerinde yetişen bir ağaç (Pyrus communis)
arpa Serin iklimlerde de yetişebilen, uzun kılçıklı başakları olgunlaştığında taneli ürün veren tek yıllık ekin; ilgili: → tahıl.
art → arka
artma Bir varlığın miktarının, olayların sayısının ya da bir özelliğin ölçüsünün zaman içinde önceki düzeyin üzerine çıkması; tezayüt
artmak (I) Büyük heybe
artmak (II) → çoğalmak
arttırmak Artırma işi yapılmak
artık Yenilen, içilen veya kullanılan bir şeyden tüketilmeyip geriye kalan (parça).
artırma Artırmak işi; tezyit
artırmak Miktarı, yoğunluğu veya etkisi önceki düzeyden daha yüksek olacak biçimde değiştirmek; ilgili: → çoğaltmak.
artırılma Sayı, miktar, yoğunluk veya etki bakımından bir değerin önceki düzeyinden daha yukarı çıkarılması, ekleme ya da güçlendirme yoluyla ölçülen büyüklüğün başlangıçtaki durumuna göre daha fazla veya daha güçlü hâle getirilmesi.
arz (I) → sunma
arz (II) → en (I)
arz (III) → dünya
arzu → istek
arı (I) Yabancı şeylerden arınmış
arı (II) Zar kanatlılardan, bal ve bal mumu yapan, iğnesiyle sokan böcek (Apis mellifica)
asgari Bir işin kabul edilebilmesi veya gereksinimin karşılanabilmesi için belirlenen en düşük düzeyde olan. Sınırın altında kalan durum yetersiz sayılır, üstündeki miktar ise koşullara göre değişebilir; minimal, minimum.
asit Proton verebilen veya bir elektron çiftini kabul ederek bazla tepkimeye girebilen kimyasal tür; hamız.
asker Orduda görev yapan erden generale kadar herkes; leşker
asla Bir davranışın ya da olasılığın hiçbir koşulda gerçekleşmeyeceğini güçlü biçimde belirterek. Olumsuz yargıyı pekiştirir; kararlılık, kesin ret veya güvence anlatan cümlelerde sınırın bütünüyle kapandığını gösterir; katiyen, sakın, zinhar.
aslan (I) Kedigillerden, Afrika'da ve Asya'da yaşayan, kısa, yuvarlak başlı, kısık boyunlu, yuvarlak kulaklı, kaslı, derin göğüslü, devetüyü, gri, koyu kahverengi veya sarımsı kırmızı renkli kürkü olan, yırtıcı, erkekleri yeleli, kuyruğunun ucu püsküllü, güçlü bir tür memeli; arslan
aslında Görünen durumla, ilk izlenimle veya yaygın sanıyla ayrışan temel olguyu açığa çıkararak. Anlatıyı düzeltmek ya da üzerinde durulması gereken noktaya dönmek için kullanılır; karşıtlık konuşmanın akışından anlaşılır; bir defa, bir kere, aslen, esasen, esasta, haddizatında.
asıl Kendisi üzerinden örnekler çoğaltılan özgün belge veya eser; ilgili: → kopya.
at (I) Atgillerden, binme, yük çekme, taşıma vb. hizmetlerde kullanılan, tek tırnaklı hayvan; beygir, düldül (Equus caballus)
ata Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet
ateş Tutuşan maddeden yayılan sıcaklıkla birlikte görülen parlak alevli olay; ilgili: → yanma.
atma Uygulanan kuvvetle maddenin önceki yerinden ayrılıp bir yöne savrulması; ilgili: → atmak.
atmaca Accipitridae ailesine ait, ağaçlık alanda ufak gövdesine göre iri gagasıyla serçe boyundaki ötücüleri ve kemiricileri yakalayan, kısa ve enli kanatları ile uzamış bacak ve kuyruğu sayesinde çevik uçabilen, av için eğitilebilen tür; akkuş (Accipiter nisus).
atmak Bir cismi bir yöne doğru fırlatmak
atıf Dikkati veya hareketi belirli bir yana yöneltme; ilgili: → yön.
atık Bir süreçte işlevi kalmayan veya kullanım dışına ayrılan, yeniden değerlendirilmesi ya da uzaklaştırılması gereken madde; ilgili: → artık.
atılmak Bulunduğu yerden uzaklaştırılmak, bir yöne gönderilmek veya bütünden çıkarılmak; ilgili: → atmak.
avantaj → üstünlük
avukat Hukuki danışmanlık, uyuşmazlık takibi ve temsil hizmetlerini sunmak için gerekli mesleki yetkiyi edinmiş uzman; ilgili: → hukuk.
ay (I) Birdenbire duyulan acı, ağrı, şaşırma, ürkme veya sevinç anlatan bir söz
ay (II) Art arda gelen iki yeni ay arasında geçen süre
ayak Bacakların bilekten aşağıda bulunan ve yere basan bölümü
ayet Kur’an’daki sureleri meydana getiren kelime veya cümlelerden her biri; ayetikerime
aykırı Alışılmışa, doğru olarak kabul edilmişe uygun olmayan; hilaf, mugayir, muhalif
aylık Birine, görevi karşılığı olarak veya geçimi için her ay ödenen para; maaş
aynı İlgili özellikleri bakımından birbirinden ayırt edilemeyecek kadar eş olan (kişi, şey); tıpkı.
ayrı Karşılaştırılan örnekle özdeş olmayan, kendine özgü yönleri bulunan; ilgili: → farklı.
ayrıca Diğer iş veya unsura katılmadan, kendi başına bir işlem ya da öge olarak; ilgili: → bağımsız.
ayrılma Bulunulan ortamı veya birlikte olunan kişiyi geride bırakıp başka yere gitme; ilgili: → ayrılmak.
ayrılmak Ayırma işine konu olmak
ayrım Ayırmak işi; tefrik
ayva Cydonia oblonga türünden, geniş oval yapraklı, alçak boylu ve kokulu ürünleri için yetiştirilen odunsu bitki; ilgili: → ağaç.
ayı Carnivora takımından, Türkiye’de Ursus arctos türüyle görülen, beş tırnaklı uzuvlarının tabanlarıyla ilerleyen iri yapılı memeli; ilgili: → memeli.
ayırmak Bir bütünü keserek, kopararak veya başka bir yolla kendi içinde birden çok parçaya bölmek.
ayırt → fark
az (I) Sayı, miktar, süre veya güç bakımından beklenen ya da karşılaştırılan düzeyin altında kalan; çok karşıtı.
azalma Bir varlığın sayısının, bir kaynağın miktarının veya ölçülebilir bir değerin önceye göre daha düşük düzeye inmesi. Nüfus, su, üretim ve gelir gibi alanlarda gözlenir; gerileme bir anda ortaya çıkabileceği gibi zaman boyunca küçük kayıpların birikmesiyle de belirginleşebilir.
azalmak Az denecek bir miktara inmek; daralmak
azaltmak Az denecek bir miktara indirmek; azlaştırmak
açma Kapı, pencere, kapak, sandık, çanta ya da ambalaj gibi kapanmış duran bir şeyi elle çevirerek, iterek, kilidini veya mührünü çözerek aralayıp içine erişilir kılma eylemi; eski dilde "teftih" diye de anılır.
açmak Kapıyı, pencereyi, kapağı ya da sürgülü bir kanadı menteşesi üzerinde çevirerek, iterek, kaydırarak veya kilidini çözerek yerinden oynatmak, ardındaki bölüme girip çıkmaya, içindekine uzanıp erişmeye olanak vermek.
açı Geometride, ortak bir başlangıç noktasından ayrılan iki ışının ya da kesişen iki düzlemin arasında kalan, kolları arasındaki ayrışma derece veya radyanla ölçülen şekil; eski dilde "zaviye" diye de bilinir.
açık Kanadı, sürgüsü, tıpası ya da perdesi çekilmiş, iki kenarı birbirinden ayrık tutulan; içerisiyle dışarısı arasında girip çıkmaya, bakmaya, hava ve ışık dolaşmasına engel oluşturmayan (pencere, kutu, şişe, göz, ağız).
açıklama Konuşmada, yazıda ya da bilimsel çalışmada, kapalı, karmaşık veya yadırganan bir konunun nedenlerini, işleyişini ve parçaları arasındaki bağları sırasıyla ortaya koyarak onu kavranır kılan anlatım ya da akıl yürütme; izah, tavzih.
açıklamak Bir olguyu ya da meseleyi, karşısındaki kişi veya topluluk onu bütünüyle kavrasın diye parçalarına, nedenlerine ve bunların birbirine nasıl eklemlendiğine değinerek adım adım sözle ya da yazıyla ortaya sermek; izah etmek.
açıklanmak (Konu, olay ya da metin) ayrıntıları, gerekçeleri ve iç bağları okura veya dinleyiciye sırasıyla sunularak anlaşılır kılınmak; kapalı ya da çelişkili görünen yanları tek tek aydınlatılıp yorumlanmak, zihinlerde soru bırakmaz hâle gelmek.
açıklık Bir duvarda, yüzeyde, kabukta ya da örtüde bırakılmış, oyulmuş veya kanadı, kapağı itilerek oluşturulmuş, bir yandan öbür yana ışığın, havanın, canlıların ya da eşyanın ulaşmasına imkân veren boşluk, gedik.
açıkça Söylenmek isteneni imaya, dolaylı anlatıma ya da örtük göndermeye başvurmadan, adını koyarak, dinleyenin ya da okuyanın hemen kavrayacağı ve yanlış yoruma yer bırakmayacak biçimde; saklamaya gerek duymadan, herkesin önünde.
açılma Kapının, pencerenin, kapağın, sandığın ya da mezar gibi kapalı tutulan bir yerin aralanıp içine girilebilir, içindekiler görülebilir duruma gelmesi, tıkalı bir yolun veya damarın yeniden geçilebilir olması; eski dilde "küşayiş" diye de anılır.
açılmak (Kapak, kapı, kilit, perde, ambalaj ya da göz kapağı gibi kapanmış duran bir şey) kendiliğinden veya birinin eliyle aralanıp çekilerek, kaldırılarak ya da çözülerek içi görülebilir, içine girilebilir, kullanılabilir hâle gelmek.
açılış Kapının, kapağın, pencere kanadının ya da paraşütün aralanarak kapalı konumdan çıkması ve bu hareketin yönü, hızı, çıkardığı ses, kullanıcıya bıraktığı geçiş alanı gibi özelliklerle belirlenen gerçekleşme biçimi.
ağ (I) İp, sicim veya telin birbirine bağlanıp boşluklu gözler oluşturduğu örgü; avlanma ve taşıma gibi işlerde kullanılır.
ağ (II) Pantolon veya iç çamaşırında iki bacağın birleştiği yerdeki kumaş bölümü; apışlık.
ağabey Aynı ebeveynlerden en az birini paylaşan iki kişiden, diğerinden önce doğmuş erkek; ilgili: → kardeş.
ağaç Toprağa köklerle tutunan, odun dokulu ana ekseninden dallanıp çoğunlukla çalı boyunu aşan, uzun ömürlü ve türüne göre meyve veren bitki; ilgili: → bitki.
ağlamak Duygusal yüklenme veya bedensel acı sonucunda gözlerden yaş akıtmak; ilgili: → gözyaşı.
ağrı (I) Sinir uçlarının şiddetli biçimde uyarılmasıyla ortaya çıkan, vücudun herhangi bir yerinde oluşan rahatsızlık hissi; veca
ağır Tartıldığında yüksek ağırlık gösteren, kaldırılırken veya taşınırken belirgin yük hissettiren (kişi, nesne); kilolu, sakil.
ağırlık Bir kişinin, nesnenin veya yükün tartıldığında belirlenen, kaldırılıp taşınırken yük olarak hissedilen miktarı; tartı.
ağırlıklı Tartıda belirlenebilen bir kütle taşıyan; ilgili: → ağırlık.
ağız (I) Yüzün alt bölümünde, dudaklar ile çenelerin çevrelediği; besinin alınması ve çiğnenmesiyle konuşma seslerinin oluşmasında görevli organ.
ağız (II) Memeli hayvanın doğumdan hemen sonra verdiği, besleyici maddelerce zengin ilk süt.
aşama Kendi içinde derecelendirilmiş bir bütünün basamaklarından her biri; derece, kademe, mertebe, rütbe, paye
aşağı Bir şeyin alt bölümü; zir, yukarı karşıtı
aşk Birine veya bir şeye karşı güçlü yakınlık, özlem ve bağlılıkla yaşanan, kişinin düşünce ve davranışlarını etkileyen yoğun sevgi duygusu; sevi, amor.
aşmak Dağ, duvar veya geçit gibi ilerlemeyi güçleştiren bir yerin öbür tarafına geçmek.
aşı Bağışıklık sistemini belirli bir hedefi tanıyıp ona yanıt vermeye hazırlayan, antijen veya bunun üretilmesine yönelik bilgi içeren biyolojik ürün; ilgili: → bağışıklık.
aşırı Olağan kabul edilen veya katlanılabilen sınırı belirgin biçimde geçen; ilgili: → ölçü.
baba Çocukla biyolojik soy veya evlat edinme üzerinden ebeveynlik bağı bulunan erkek; ilgili: → erkek.
bacak İnsanda kalçaya bağlanıp diz ve ayak üzerinden yere uzanan, ayakta durma ve yürümede görevli alt uzuv; ilgili: → ayak.
bacanak Aynı aileden iki kadınla evli erkekler arasındaki hısımlık adı. Bağ, kişilerin kendi soylarından değil kurdukları evliliklerden doğar; iki aile arasında tanışıklık ve yakınlık kuran bu konum gündelik hitapta da kullanılır.
bacı → kız kardeş
badem → badem ağacı
bahis Söyleşide veya açıklamada ele alınan belirli husus; eş anlamlı: → konu.
bahsetmek Konuşurken veya yazarken bir kişi, olay ya da konu hakkında bilgi vermek veya onu söze getirmek. Anlatım kısa bir anmadan ayrıntılı açıklamaya kadar uzanabilir, hangi yönün seçildiği konuşmanın amacına bağlıdır.
bahçe (I) Bitki yetiştirmek veya açık havada bulunmak için sınırları ayrılıp bakımı yapılan toprak alanı. Evin çevresinde, okul yanında ya da yapıdan bağımsız bir yerde kurulabilir; kullanımına göre ürün alınır, ağaç yetiştirilir veya dinlenme yeri oluşturulur.
bakanlık Bakan olma durumu; vekillik, nezaret, vekâlet, nazırlık
bakla Türkiye genelinde tarımı yapılan, Fabaceae ailesinden, tohumlarını yeşil kınlar içinde taşıyan Vicia faba türü; ilgili: → tohum.
bakmak Bakışı bir şey üzerine çevirmek
bakılmak Gözlerin dikkatle bir noktaya çevrilmesi ve görülenin incelenmesi. Ekrandaki sayı kontrol edilebilir, yoldaki işaret aranabilir; yalnız kısa süreli görme ile ayrıntıyı seçmek için durup inceleme farklı yoğunlukta dikkat gerektirir.
bakım Aygıtların, yapıların ve tesislerin kullanım sırasında güvenilir çalışmasını sürdürmeye yönelik düzenli kontrollerin bütünü; kirlenen bölümleri temizlemeyi, yıpranan parçaları yenilemeyi ve küçük arızalar büyümeden gidermeyi kapsar.
bakımdan Bir kişi, nesne veya olayın değerlendirmeye alınan özelliğini belirterek. Karşılaştırma ya da yargının hangi ölçüte dayandığını gösterir; bütün yönler hakkında değil, adı geçen alan bakımından söz söylendiğini sınırlar.
bakımından Bakış veya görüş açısı yönünden, değerlendirme açısından; itibarıyla
bakış Yüzün ve dikkatin bir an için karşıdaki noktaya dönmesi. Sessiz karşılaşmada kaşın kalkması şaşkınlık, yüzün yumuşaması yakınlık iletebilir; aynı hareket, konuşmanın geçtiği ortama ve ne kadar sürdüğüne bağlı olarak bambaşka algılanır.
balık (I) Göl, ırmak ve deniz ekosistemlerinde yaşayan iç iskeletli canlılar topluluğu. Çoğu tür gövdesinin iki yanındaki solungaçlarla oksijen alır; yüzgeçleri hareketi yönlendirir ve üreme çoğunlukla dışarı bırakılan yumurtalarla gerçekleşir.
bamya Kışları yumuşak veya yıl boyu sıcak geçen iklimlerde sarı çiçek açan, genç kapsülleri sebze olarak değerlendirilen Malvaceae üyesi otsu tür (Abelmoschus esculentus); ilgili: → meyve.
banka Para ve diğer finansal değerlerin korunması ve aktarılması, kredi sağlanması, ödeme işlemlerinin yürütülmesi gibi hizmetler sunan kuruluş.
bankacılık Mevduat kabulü, kredi sağlama, ödeme ve para aktarımı gibi mali hizmetlerin yürütüldüğü faaliyet alanı; ilgili: → finans.
barındırmak Bir kişiye ya da canlıya belirli süre kalabileceği ve temel gereksinimlerini karşılayabileceği yer sağlamak. Sağlanan ortam geçici bir sığınak da sürekli kullanılacak bir ev de olabilir.
barış Aralarında anlaşmazlık bulunan kişi veya toplulukların çatışmayı sona erdirip yeniden görüşme ve birlikte yaşama yolları kurması.
basamak Bir yere çıkarken veya bir yerden inerken basılan ve art arda gelen, birbirine belirli aralıkları olan düz yüzeylerden her biri; ayak, sekmen
basit Yapılması veya anlaşılması kolay olan, karışık olmayan; amiyane
baskı Bir eserin basımında kullanılan teknik ve malzemenin ortaya çıkardığı görünüm ile nitelik.
baskın Kolluğun suç şüphesi bulunan mekâna hazırlıksız yakalayacak biçimde girmesi; ilgili: → saldırı.
basmak Vücudun ağırlığını verecek bir biçimde ayak tabanını bir yere veya bir şeyin üzerine koymak
basın Gazete, dergi gibi belirli zamanlarda çıkan yazılı yayınların bütünü; matbuat
basınç Yükün temas ettiği yüzeye ne ölçüde yoğunlaştığını gösteren fiziksel büyüklük. Eşit kuvvet dar bir alana aktarıldığında değeri yükselir, sıvılar ve gazlar da çevrelerindeki yüzeylere bu tür bir itme uygular; tazyik.
batı (I) Bulunulan yerde sola güney, sağa kuzey alındığında yüzün dönük olduğu yön; gün batısı, günindi, garp, mağrip, doğu karşıtı
baykuş Çoğu türü geceleri avlanan, başını geniş açıyla çevirebilen ve uçarken az ses çıkaran yırtıcı kuş. İleriye bakan büyük gözleri loş ortamda seçmeyi kolaylaştırır; bazı türlerin başında kulak sanılan tüy çıkıntıları vardır.
bayrak Bir milletin, belli bir topluluğun veya bir kuruluşun simgesi olarak kullanılan, renk ve biçimle özelleştirilmiş, genellikle dikdörtgen biçiminde kumaş; alem
bayram Ortak tarihî anı veya dinî değer çevresinde topluca kutlama yapılan özel takvim günü; ilgili: → şenlik.
baz → temel
bazen → ara sıra
bazı Anılan bütünün tek tek belirtilmeyen sınırlı sayıdaki üyelerine gönderimde bulunan belgisiz söz; ilgili: → kimi.
bağ (I) Bir şeyi başka bir şeye veya birçok şeyi topluca birbirine tutturmak için kullanılan ip, sicim, şerit, tel vb. düğümlenebilir nesne; bent, rabıt (I), rabıta
bağ (II) Üzüm kütüklerinin dikili bulunduğu toprak parçası; çubukluk
bağlam → demet
bağlamak İp, bağ veya başka bir araçla bir şeyi bir yere veya birkaç şeyi birbirine tutturmak, birleştirmek
bağlanmak Bağlama işine konu olmak
bağlı Bir bağ ile tutturulmuş olan
bağlılık Kişiye, topluluğa ya da üstlenilen işe yönelik ilişkinin zaman içinde sürdürülmesi; yakınlık, verilen sözlere uyma ve ortak amaç için emek ayırma gibi davranışlarda görünür; ilişkinin biçimi kişisel veya kurumsal olabilir; merbutiyet.
bağımlı Başka bir şeyin istemine, gücüne veya yardımına bağlı olan, özgürlüğü, özerkliği olmayan; tabi (I)
bağımlılık Bir varlığın, olayın veya kişinin durumu ile işleyişinin başka bir varlığa, koşula ya da karara bağlı bulunması.
bağımsız Davranışlarını, tutumunu, girişimlerini herhangi bir gücün etkisinde kalmadan düzenleyebilen (kimse); özerk
bağımsızlık Bir kişi veya topluluğun kararlarını başka bir gücün yönetimi altında olmadan kendi iradesiyle verebilmesi ve uygulayabilmesi; istiklal
bağırmak İnsan yüksek ve gür ses çıkarmak; banlamak
baş (I) İnsan ve hayvanlarda beyin, göz, kulak, burun, ağız vb. organları kapsayan, vücudun üst veya önünde bulunan bölüm; kafa, kelle, ser (I)
baş (II) Çıbanın üst bölümü
başarmak Uğraşılan hedefe güçlükler aşıldıktan sonra varmak. Sonuç tek kişinin emeğiyle veya başkalarıyla birlikte elde edilebilir, harcanan çabanın karşılığını bulup bulmadığı önceden belirlenen hedefe göre değerlendirilir; muvaffak olmak.
başarı Bir işte amaçlanan sonuca emek, beceri veya uygun yöntemlerle ulaşma ve elde edilen olumlu sonuç; muvaffakiyet
başarılı Başarı gösteren; muvaffakiyetli
başka Diğer şeylere benzemeyen; özge
başkan Topluluğun çalışmalarını veya görüşmenin akışını düzenleme yetkisini üstlenen kişi; ilgili: → yönetici.
başkanlık Bir kurulun, kurumun veya topluluğun yönetiminde en üst sorumluluğu üstlenme görevi ve bu görevin sürdüğü dönem. Toplantıları yürütme, kararları temsil etme ve çalışmaları eşgüdümleme yetkisi kurumun kurallarına göre değişir; reislik, riyaset.
başkası Sözü edilen ya da bilinen kişinin dışında kalan ayrı bir insanı gösteren belgisiz zamir. Yerine geçecek kişinin kimliği belirtilmeyebilir; karşılaştırma veya tercih durumunda ilk kişiden ayrılığı öne çıkarır; "bir başkası", bir diğeri, ötekisi.
başlama Henüz sürmeyen bir işi ilk somut adımla harekete geçirme. Toplantıda ilk söz alınır, yolculukta hareket edilir, araştırmada ilk ölçüm yapılır; niyet tek başına yeterli değildir, sürecin fiilen açıldığı an belirlenebilir; iftitah.
başlamak Bir işe girişmek, harekete geçmek
başlangıç Bir iş, bir dönem, bir hayat vb.nin ilk bölümü; ilk adım, bidayet, iptida, mebde
başlanmak Bir işin gerçekleştirilmesi için ilk adıma geçilmek; ilgili: → başlamak.
başlatmak Başlamasına yol açmak
başlatılmak Henüz yürümeyen bir etkinliğin ilk adımı sorumlularca atılarak harekete geçirilmesi. Duyuru yapılır, gerekli araçlar açılır ve katılımcılar işe geçer; ilk adımın atıldığı saat sürecin takvimi için başlangıç sayılır.
başlıca Bir topluluk, olay veya nedenler dizisi içinde etkisi ya da önemi ötekilerden daha belirgin olanı gösteren sıfat. Birden fazla temel öge bulunabilir; ayrıntı sayılan unsurları geri planda bırakıp anlatının odağını seçer.
başlık Genellikle başı korumak için giyilen şapka; dolambaç, serpuş
başlıklı Başlık bulunan
başta Sıralananlar arasında diğerlerinden önce gelerek; ilgili: → öncelik.
be (I) Türk alfabesinin ikinci harfinin adı ve okunuşu
be (II) "Ey, hey" anlamlarında bir seslenme sözü
bebek Meme emen veya kucakta gezdirilme yaşlarında olan çocuk; bebe
beceri Gündelik işlerde karşılaşılan küçük güçlükleri elindeki araçları yerinde kullanarak aşma ustalığı; kişi neyi hangi sırayla yapacağını kestirir, işi fazla deneme gerektirmeden tamamlar ve sonucunu işe yarar hâle getirir; maharet.
bedel → fiyat
beden İnsan ve hayvan vücudunda baş, kol ve bacaklar dışında kalan bölüm; gövde
beklemek Birinin gelişi veya belirli olay gerçekleşene dek bulunduğu konumdan ayrılmamak; ilgili: → kalmak.
beklenmek Henüz gelmemiş kişi veya sonucun ortaya çıkmasına kadar zaman geçirilmesi. Randevuda yer tutulabilir, sınav sonucu için duyuru izlenebilir; sürenin uzaması hazırlığı ve verilecek sonraki kararı değiştirebilir; beklenilmek.
bel (I) → işaret
bel (II) İnsan bedeninde göğüsle karın, sırtla kalçalar arasında daralmış bölüm
bel (III) → meni
bel (IV) Toprağı aktarmaya veya işlemeye yarayan, uzun saplı, ayakla basılacak yeri tahta, ucu sivri kürek veya çatal biçiminde bir tarım aracı; dürü (II)
belediye Yerleşimin altyapı, temizlik, ulaşım ve benzeri ortak hizmetlerini yürüten yerel yönetim kuruluşu; ilgili: → yerel yönetim.
belge Kayda geçirilmiş bir olayı, işlemi veya yetkinliği gerektiğinde doğrulamak için gösterilebilen yazılı, görsel ya da sayısal içerik. Düzenleyeni, tarihi ve amacı bilindiğinde taşıdığı bilginin hangi koşullarda geçerli olduğu anlaşılır; vesika, doküman.
belirgin Algılayan kişinin zorlanmadan ayırt edebileceği ölçüde açık olan; ilgili: → açık.
belirleme Dağınık veriyi ortak ölçüte göre karşılaştırıp aranan değere veya seçeneğe ulaşma. Örnekler aynı yöntemle sınanır; hangisinin seçildiği kayda geçtiğinde çalışma buna göre ilerler, gerekirse sonuca götüren adımlar yeniden izlenir; tayin, tespit, teşhis.
belirlemek Yeri, niteliği, miktarı veya izlenecek yolu kuşku bırakmayacak açıklığa kavuşturmak; ilgili: → kararlaştırmak.
belirlenme Bir kişi, sınır, ölçü veya sonucun belirsizlikten çıkarılıp ayırt edilebilir biçimde ortaya konması, seçenekler içinden hangisinin geçerli olduğunun açıkça kararlaştırılması ya da araştırmayla anlaşılması.
belirlenmek Açık bırakılmış sayı, sınır veya seçeneğin inceleme sonunda karara bağlanması. Ölçümler, görüşler ya da kurallar karşılaştırılır; seçilen değer kayda geçtiğinde herkes sonraki adımı aynı bilgiyle planlayabilir.
belirleyici Bir olayın, durumun veya sürecin yönünü, niteliğini ya da sonucunu etkili biçimde belirleyen etken, unsur.
belirli Neyi kapsadığı, ne zaman gerçekleşeceği veya hangi ölçüye uyacağı açıkça gösterilmiş olan. Sınırları bilindiği için başka kişi ve durumlarla karıştırılmaz, planlama ve değerlendirmede ortak bir dayanak sağlar; belli (II), muayyen.
belirsizlik Bir olayın nasıl gelişeceği veya bir bilginin ne anlama geldiği yeterince bilinmediğinde ortaya çıkan, karar vermeyi güçleştiren açıklık eksikliği; belgisizlik, varagele, gayrimuayyenlik, müphemlik, müphemiyet, vuzuhsuzluk
belirti Doğrudan bilinmeyen bir duruma ilişkin çıkarım yapılmasını sağlayan gözlenebilir ipucu; ilgili: → gösterge.
belirtilmek Bir bilgi, koşul veya görüşün sözlü ya da yazılı anlatımda açıkça dile getirilmesi. Okur veya dinleyici hangi noktanın kastedildiğini bağlamdan tahmin etmek zorunda kalmaz; ilgili husus özellikle söylenmek ya da kayda geçirilmek.
belirtmek Bir düşünceyi, kararı veya gözlenen ayrıntıyı başkalarının anlayabileceği kadar açık biçimde sözle ya da yazıyla ortaya koymak. Belirsiz kalan yönleri ayırır, böylece dinleyen veya okuyan kişi neyin kastedildiğini izleyebilir; tebarüz ettirmek.
belki Muhtemel olarak; belkim, herhâlde
bellek Öğrenilen bilgileri ve yaşananları zihinde tutma, gerektiğinde hatırlama yetisi; hafıza.
belli (I) Beli olan
belli (II) Bilinmedik bir yanı olmayan
ben (I) Çoğu doğuştan, tende bulunan ufak, koyu renkli leke veya kabartı
ben (II) Olta veya tuzağa konulan yem
ben (III) Teklik birinci kişiyi gösteren söz
bence Konuşanın ileri sürdüğü yargının kendi değerlendirmesine dayandığını gösteren zarf. Öznel görüşü ortak bilgi ya da kesin kanıttan ayırır; bir öneriye katılma, itiraz veya yorum bildirilirken sorumluluğu sözü söyleyen kişiye bağlar.
benimsemek Bir şeyi kendine mal etmek, sahip çıkmak, kabullenmek, tesahup etmek
benlik Kişinin kendisini kim olarak algıladığını ve ötekilerden nasıl ayrıldığını belirleyen öznel varoluş bütünü; ilgili: → kişilik.
benzemek Belirgin nitelikleri bakımından başka bir varlıkla ortak görünüş veya yapı taşımak; ilgili: → yakın.
benzer Başka bir örnekle görünüşü, nitelikleri veya düzeni bakımından ortaklık taşıyan; ilgili: → benzemek.
benzeri Anılan örnekle görünüşü, niteliği veya işlevi bakımından ortak özellik taşıyan şey; ilgili: → benzer.
benzerlik İki veya daha çok kişi, nesne ya da olayın görünüş, yapı veya özellik bakımından ortak yönler taşıması.
beraber Birlikte, bir arada; bir
beraberinde → birlikte
beri Konuşana veya bakış noktasına daha az uzaklıkta kalan bölüm; ilgili: → yakın.
beslenme Vücut için gerekli besin maddelerini alma; tagaddi
beyan → bildirme
beyaz Ak, kara ve siyah karşıtı
beyin Merkezî sinir sisteminin kafatası içinde yer alan; büyük beyin, beyincik ve beyin sapı gibi bölümleriyle duyuları, hareketi, düşünmeyi ve birçok yaşamsal işlevi yöneten organ; ensefal, dimağ.
bezelye Bakla biçimli meyvesinin içinde sıra sıra yeşil tohumlar geliştiren, sülükleriyle desteğe tutunabilen sebze bitkisi; ilgili: → baklagiller.
beş Dörtten sonra gelen sayının adı; penç
biber Meyvesi acı ya da tatlı olabilen, Capsicum annuum türü ve yakın kültür çeşitleriyle tanınan, ılıman iklimde çoğunlukla tek mevsim yetiştirilen Solanaceae üyesi; ilgili: → bitki.
biberiye Akdeniz kökenli, yıl boyunca yeşilliğini koruyan, iğnemsi aromatik yapraklarıyla yemeklere çeşni veren, odunsu sürgünlü, iki dudaklı çiçeği mavi, beyaz veya seyrek pembe olabilen, Lamiaceae ailesinden çalı (Salvia rosmarinus, eş adı Rosmarinus officinalis).
bildirilmek Kişi veya kuruma ulaşması gereken kararın, sonucun ya da değişikliğin anlaşılır bir iletiyle duyurulması. Yazı, söz veya sayısal kanal kullanılabilir; alıcının ne zaman haberdar olduğu ve bildirimin kapsamı izlenebilir.
bildirim Bildirmek işi
bildirmek Yeni öğrenilen olayı veya gelişmeyi ilgili kişiye aktarmak; ilgili: → haber.
bile Cümlede kendinden önceki ögeyi belirli duruma getiren bir söz; dahi
bileşen Bir bileşke oluşturan kuvvetlerin her biri
bilgi İnsanların doğayı, toplumu ve kendilerini anlamak için kuşaklar boyunca oluşturup sınadığı birikim; tek tek bulguların ötesine geçerek kavramları, açıklamaları ve bunlar arasındaki ilişkileri kapsar; bili, malumat.
bilim Evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi; ilim
bilimsel Gözlem, ölçüm veya gerekçeli çözümleme yoluyla elde edilen bilgiye dayanan ve nasıl sonuca varıldığını başkalarının incelemesine açan. Bir iddianın böyle nitelenmesi, dayanaklarının ve sınanma yönteminin açık olmasını gerektirir; ilmî.
bilinmek Bir adın, olayın veya yöntemin onu kullanacak kişilerce tanınması ve gerektiğinde hatırlanması. Kaynakları erişilebilir olan bilgi daha kolay yayılır; yalnız duyulmuş bir sözün içeriğinin gerçekten anlaşılması ayrıca denetlenir; anlaşılmak, öğrenilmek.
bilişsel Bilgiyi algılama, dikkatle seçme, öğrenme, bellekte tutma ve kullanma gibi zihinsel işlemlerle ilgili olan. Bir gelişme veya güçlük için söylendiğinde kişinin çevresinden gelen bilgiyi nasıl işlediği ve kararlarına nasıl kattığı anlaşılır; kognitif.
bilme Bir konuya ilişkin öğrenilmiş bilgileri zihinde taşıma ve gerektiğinde hatırlayıp kullanabilme; kişi bunları okuyarak, yaşayarak veya başkalarından duyarak edinmiş olabilir, ancak hangi durumda işe yaradıklarını kavraması bilgiyi kullanmasını sağlar.
bilmek Öğrenme veya deneyim sonucunda bir konuya ait içeriği zihninde hazır tutmak; ilgili: → bilgi.
bin Onlu düzende on eş grubun her birinde yüz birim bulunmasıyla oluşan doğal sayı; ilgili: → sayı.
bina → yapı
binlerce Tek tek sayılmayacak kadar çok ögeyi, bin sayısının katlarıyla yaklaşık olarak belirterek. Sayının kesin hesabından çok kalabalık bir topluluğun büyüklüğünü sezdirir; insan, nesne veya olay adlarıyla kullanıldığında gerçek sayı bağlamdan anlaşılır.
bir Sayıların ilki; yek
biraz Sayısı veya ölçüsü yüksek olmayan, sınırlı; ilgili: → az (I).
birbiri İki veya daha çok kişi ya da nesnenin ilişkide karşılıklı olarak ötekinin yerini tuttuğunu gösteren zamir. Çekim ekiyle birlikte karşılıklı etkileşimi, kıyaslamayı veya bağı anlatır; gönderim alanı cümlede belirtilen toplulukla sınırlıdır.
birden Tek işlem veya sefer içinde, parçalara ayırmadan; ilgili: → bir defada.
birer Dağıtılan veya ayrı ayrı değerlendirilen ögelerde miktarın tek adet olduğunu belirten; ilgili: → paylaşım.
bireysel Bir topluluğun ortak durumundan ayrı olarak tek kişinin deneyimi, kararı veya gereksinimiyle ilgili olan. Aynı koşullardaki insanlar arasında değişebilir, bu yüzden genel sonuçların yanında kişiye özgü yönün de görülmesini sağlar; ferdî.
biri Anılan çokluk içinden tek üyeye gönderimde bulunan belgisiz zamir; ilgili: → zamir (I).
birikim Birikme, bir yerde toplanıp yığılma
birinci Sıralamada 1 ile gösterilen konumda bulunan; ilgili: → ilk.
birisi Kimliği söylenmeyen ya da belirlenmesi gerekmeyen tek bir kişiye gönderme yapan belgisiz zamir. Topluluk içinden bir üyeyi ayırabilir; konuşanın onu tanıyıp tanımadığı sözcükten değil bağlamdan anlaşılır, insan dışı gönderim seyrektir.
birkaç Sayıca sınırlı, birden çok fakat büyük bir topluluk oluşturmayan varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önünde kullanılır; kesin sayı verilmediği için kaç ögenin bulunduğu konuşma bağlamından anlaşılır, vurgu topluluğun küçüklüğündedir.
birlik Tek, bir olma durumu
birlikte Bir arada, beraberce; hep beraber
birtakım Tek tek adlandırılmayan birden fazla nesne, olay veya kişiden oluşmuş, kapsamı kesin sayıyla sınırlandırılmamış. Adın önünde yer alır; konuşan yalnız bazı üyeleri gündeme getirir ve seçilen varlıkların türünü izleyen ad belirtir.
birçok Tek tek sayılmayan, fakat az olmadığı açıkça anlaşılan sayıda varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önüne gelerek topluluğun genişliğini gösterir; kesin nicelik bildirmediği için bağlama göre farklı büyüklükte kümeleri kapsar; bir dolu, sürü sepet, müteaddit.
bisiklet Tekerlekleri pedal aracılığıyla ayakla döndürülen binek aracı; çiftteker, derrace, velespit
bitirmek Bitmesini sağlamak; tamamlamak
bitki Hücre duvarına sahip, genellikle yer değiştirmeden büyüyen ve çoğu ışık enerjisinden yararlanarak kendi besinini üreten canlı. Ağaçtan ota uzanan biçimleri vardır; gelişme ve çoğalma yolları türe ve yaşadığı ortama göre değişir; nebat.
bitmek (I) → tükenmek
bitmek (II) Tohum filizlenerek topraktan çıkmak
biyolojik Canlıların yapısı, büyümesi, kalıtımı veya çevreyle etkileşimiyle bağlantılı olan. Bir süreç için söylendiğinde bedende ya da canlı topluluklarında gözlenen değişimin yaşamla ilgili yönünü belirtir; dirim bilimsel.
biz (I) Çokluk birinci kişiyi gösteren söz
biz (II) Katı bir şeyi dikerken iğne geçirecek yeri delmek için kullanılan, çelikten yapılmış, sivri uçlu ve ağaç saplı araç; tığ (I)
bizzat → şahsen
biçim (I) Kumaş, kâğıt, ot veya benzeri bir malzemeyi belirli sınırlarından keserek istenen parçaya dönüştürme eylemi. Çizilmiş ölçüye göre yapılan işlemde ortaya çıkan parçanın kenarı, boyutu ve kullanım amacı kesim kararını belirler.
biçim (II) Bir nesnenin dış çizgileri bakımından niteliği, dıştan görünüşü; hat, şekil, eşkâl, model
blok Kocaman ve ağır kitle
bol (I) İçine girecek şeyin boyutlarından daha büyük veya geniş olan; mebzul, dar karşıtı
bol (II) Özel bir cam içinde likör, şarap, meyve ve maden suyu karıştırılarak hazırlanan içki
borsa Şirket payları ve borçlanma belgeleri için işlem emirlerinin belirlenmiş kurallarla eşleştirildiği örgütlü piyasa; ilgili: → piyasa.
borç Ödünç edinildiği veya bir bedelin vadesi geldiği için karşı tarafa geri verilmesi gereken ekonomik değer; ilgili: → ödeme.
boy (I) İnsanın tabanı ile başının tepesi arasındaki uzaklık; kamet (I)
boy (II) Ortak bir atadan türediklerine inanılan, toplumsal ve ekonomik ilişkilerinde anaerkil, ataerkil anlayışı uygulayan geleneksel topluluk; kabile, klan
boy (III) → hikâye
boyun İnsanda ve birçok hayvanda kafayı gövdeye bağlayan, omurların ve önemli damarlarla hava yolunun geçtiği bölüm; ilgili: → eklem.
boyunca Boyu veya uzunluğu kadar
boyut Cisme ait uzunluğun, derinliğin ve genişliğin ifade ettiği bütün; ebat
boyutlu En, boy veya yükseklik gibi ölçülerle uzanışı tarif edilebilen. Çizimde iki eksen, cisimde bunlara üçüncü eksen eklenir; hangi ölçülerin hesaba katıldığı, biçimin nasıl gösterileceğini ve başka örneklerle karşılaştırılacağını değiştirir; buutlu.
boz Sarı ve kahverengi etkisi hafiflemiş soluk toprak tonu; ilgili: → kül rengi.
bozmak Bir şeyi kendisinden beklenilen işi yapamayacak duruma getirmek
bozukluk Bir bütünün beklenen biçiminden, düzeninden veya işleyişinden sapmasıyla ortaya çıkan aksama; ilgili: → aksaklık.
bozulma Önceden işe yarayan düzenin bir etkiden sonra beklenen sonucu verememeye başlaması. Gıda kötü koku geliştirebilir, aygıt durabilir, ilişkide güven azalabilir; hangi bölümün değiştiği görülmeden onarım yolu seçilemez; arıza, infisah, zeval.
bozulmak Bozma işine konu olmak
boş İçinde, üstünde hiç kimse veya hiçbir şey bulunmayan; hali, tehi, tıngır, dolu (II) karşıtı
boşluk Gökyüzüne doğru ve nesnelerin çevresinde uzanan, görünür katı yüzeylerle dolmamış alan; ilgili: → mekân.
bu Konuşanın yakınına, içinde bulunulan ana veya metinde hemen anılana işaret ederek ardından gelen adı belirleyen gösterme sözü; ilgili: → şu.
bugün Konuşulan anın takvimde karşılık geldiği tarih; ilgili: → gün.
bukağı Mahpusun uzaklaşmasını önleyen zincirin bağlandığı, ayak bileğini saran metal çember; ilgili: → köstek.
bulgu İnceleme sırasında ilk kez saptanan iz, belge veya nesne ile bunları saptama eylemi; ilgili: → belge.
bulma Kaybolmuş eşyanın yerini saptama veya çözülememiş soruya geçerli karşılık elde etme. İzler tek tek değerlendirilebilir, kimi zaman beklenmedik karşılaşma işe yarar; varılan sonucun doğru olup olmadığı yeniden kontrol edilir.
bulmak Aranan ya da rastlantıyla karşılaşılan kişi veya nesneyle temas kurmak; ilgili: → karşılaşmak.
bulunma Bir kişinin, nesnenin veya durumun belirli bir yerde ya da koşullar içinde var olması veya orada yer alması.
bulunmak Bulma işine konu olmak
bulut Atmosferdeki su damlacıkları ve buz taneciklerinin görülebilir yoğunluk kazanmasıyla oluşan, biçimleri, yükseklikleri ve yol açtıkları hava olaylarıyla birbirinden ayrılan yığın
buluşmak Ayrı kalmış kişiler yeniden birbirinin yanında bulunma olanağı elde etmek; ilgili: → kavuşmak.
bunlar Konuşma ortamında daha önce işaret edilmiş ya da göz önündeki birden çok varlığın yerine geçen gösterme zamiri. Yakında veya üzerinde konuşulan kümenin üyelerini birlikte gösterir; özne, nesne ya da tümleç olarak çekim eki alabilir.
bura İçinde bulunulan, işaret edilen, kastedilen yakın bir yer veya çevresi; burası
burada Konuşanın içinde olduğu yahut yakın sayıp işaret ettiği yerde, anlatımın odağındaki nokta veya onun çevresinde; uzak bir konuma gönderme yapmadan, bulunma ya da gerçekleşme yerini o anda gösterilen yakın alanla ilişkilendirecek biçimde.
buradan Konuşanın bulunduğu veya yakınında gösterdiği yerden hareket ederek, bir geçişin, ayrılışın ya da yönelişin başlangıcını o konumda belirleyip anlatılan yolun veya hareketin çıkış noktasını işaret edilen yakın alana bağlayacak biçimde.
burun Alınla üst dudak arasında bulunan, çıkıntılı, iki delikli koklama ve solunum organı; koku alma organı
burçak Tarlada yeşil ot ve kuru tohum elde etmek için yetiştirilen, badıç oluşturan Vicia ervilia türü ot; ilgili: → baklagiller.
buğday Triticum cinsinde yer alan, başağındaki nişastalı taneleri için yetiştirilen bir yıllık çimensi tarla bitkisi; ilgili: → tahıl.
bölge Sınırları idari, ekonomik birliğe, toprak, iklim ve bitki özelliklerinin benzerliğine veya üzerinde yaşayan insanların aynı soydan gelmiş olmalarına göre belirlenen toprak parçası; havza, mıntıka, zon
bölgesel Sınırları belirli bir coğrafi alanın özellikleriyle veya o alanda yaşayanlarla bağlantılı olan. Uygulama ve farklılıklar için söylendiğinde ülkenin tamamına değil, incelenen bölgeye özgü koşulları öne çıkarır; mevzii, zonal.
bölüm Bir bütünü oluşturan parçaların her biri; fasıl, kısım
börü → kurt (I)
börülce Baklagillerden, fasulyeye benzer bir bitki; böğrülce (Vigna sinensis)
böyle Bunun gibi, buna benzer; bu biçimde, bu türlü, bu kabîl, bu kabîlden, bu şekilde
böylece Tam böyle; bu biçimde, böylecene, bu şekilde, öyle öyle
böylelikle → böylece
böğrülce → börülce
böğürtlen Çit dipleriyle yol kıyılarında doğal olarak gelişen, dikencikli dalları yıllarca canlı kalan Rubus cinsinden meyve çalısı (Rubus caesius); ilgili: → çalı.
bülbül Karatavukgillerden, sesinin güzelliği ile tanınmış olan ötücü kuş; hezar (Luscinia megarhynchos)
bünye Canlının bedensel kuruluşu ve dayanıklılığını belirleyen özellikler bütünü; ilgili: → yapı.
bütçe Devletin, bir kuruluşun, bir aile veya bir kimsenin gelecekteki belirli bir süre için tasarladığı gelir ve giderlerinin tümü
bütün → tam
bütünlük Dağınık görünen ögelerin ortak bir düzen içinde anlamlı bir yapı oluşturması. Kitapta bölümler aynı izleğe bağlanır, aygıtta her bileşen çalışma amacına hizmet eder; biri çıkarıldığında genel düzen bozulabilir; tümlük.
büyük Boyutları, benzerlerinden daha fazla olan (somut nesne); cesim, makro, küçük karşıtı
büyüklük Büyük olma durumu; çap (I), cesamet
büyüme Doğumdan sonraki süreçte hücrelerin çoğalıp dokuların genişlemesiyle boy ve ağırlığın artması. Beslenme, kalıtım ve çevre koşulları hızını etkiler; aynı yaşta iki bireyde artışın dağılımı farklı olabilir; tahaccüm.
büyümek Organizmanın bütününde veya bu bütünün bir bölümünde boyutlar artmak, irileşmek, eskisinden büyük duruma gelmek
bırakmak Elde bulunan bir şeyi tutmaktan vazgeçip tutmaz olmak
bırakılmak Tutulan kişinin veya nesnenin üzerindeki denetim kaldırılarak serbest kalmasının sağlanması. Kafesteki hayvan dışarı çıkarılabilir, eldeki eşya yere konabilir; sonrasında ne olacağı salındığı yere ve güvenliğin nasıl sağlandığına bağlıdır.
bıçak Elle tutulan bir bölümün ucundaki bilenmiş yassı ağızla malzemeyi dilimlemeye veya ayırmaya yarayan araç; ilgili: → çakı.
cam Silis başta olmak üzere çeşitli ham maddelerin yüksek sıcaklıkta eritilip soğutulmasıyla elde edilen, çoğunlukla saydam veya yarı saydam, sert ve kırılgan madde; sırça.
cami (I) Müslümanların ibadet etmek için toplandıkları yer
cami (II) Toplayan, bir araya getiren, bir arada bulunduran
can İnsan ve hayvanlarda yaşamayı sağlayan ve ölümle vücuttan ayrılan madde dışı varlık; can kuşu, ruh
canlı Yaşamakta olan, yaşayan; diri
cenaze Kefenlenip tabuta konmuş, gömülmeye hazırlanmış insan ölüsü
cep Giysi veya çanta üzerinde, küçük eşyaları saklayabilmek için oluşturulmuş kumaş göz; ilgili: → göz.
cephe Bir şeyin veya yapının ön tarafta bulunan bölümü; alnaç
cerrahi Cerrahlıkla ilgili
cesaret Korku veya belirsizlik duyulsa da önemli görülen bir işi yapmak için harekete geçebilme gücü. Tehlikeyi yok saymak anlamına gelmez, kişinin karşılaşabileceği sonucu düşünerek yine de adım atmasında görünür hâle gelir; cüret.
cevap Karşıdan gelen çağrı, açıklama veya girişimden sonra kişinin ne düşündüğünü ya da ne yapacağını ortaya koyan söz, yazı veya eylem. Belirsizliği giderebilir, görüşmeyi sürdürebilir ya da önerilen yolu kabul etmediğini gösterebilir; yanıt.
ceviz Cevizgillerden, kalın gövdeli, uzun ömürlü, sert kabuklu ve yağlı tohumlu meyve veren ağaç (Juglans regia).
ceylan Kurak bölgelerin açık düzlüklerinde otlayarak yaşayan, tehlike anında ince ve uzun uzuvlarının sağladığı çeviklikle süratle kaçan, iri gözlü ve boynuzlugillerden, çift toynaklı otçul memeli türü; ahu, ceren, gazal (Gazella dorcas).
ceza Bir davranışın kurala veya beklentiye aykırı görülmesi üzerine, o davranışı önlemek ya da yinelemesini engellemek amacıyla uygulanan yaptırım.
ciddi Söyleneni veya yapılanı gerçekten istemeye dayanan, eğlenmek için ortaya atılmamış; ilgili: → içten.
cihaz Belirli bir işlevi yerine getirmek için bir araya getirilmiş mekanik, elektrikli veya elektronik parçalardan oluşan araç ya da düzenek; aygıt.
cilt Bedeni dış çevreden ayıran, duyum ve korunma işlevleri taşıyan canlı örtü; ilgili: → ten.
cinayet Bir insanın kasıtlı ve hukuka aykırı biçimde öldürülmesi; kasten öldürme suçu.
cins → tür
cinsel Cinsiyet, cinsellik, cinsel istek, davranış veya üremeyle ilgili; cinsî, eşeysel, seksüel.
cinsiyet Canlılarda kromozom, hormon, üreme organı ve benzeri biyolojik ve fizyolojik özelliklerin oluşturduğu eşeysel durum; eşey.
civar → yöre (I)
coğrafi Bir yerin konumu, yüzey biçimi, iklimi ve çevresindeki yerlerle ilişkisi üzerinden belirlenen. Bir olayın nerede ve hangi doğal koşullar altında gerçekleştiğini anlamaya veya bölgeleri karşılaştırmaya yardımcı olur.
coğrafya Doğal oluşumlarla insan etkinliklerinin mekânda dağılışını ve birbirleriyle ilişkilerini araştıran bilim dalı; ilgili: → bilim.
cümle Bir yargıyı, düşünceyi, duyguyu, oluşu veya eylemi dil bilgisi bakımından tamamlanmış biçimde anlatan sözcük ya da sözcük dizisi; tümce.
daha → henüz
dahi Öncekiyle aynı durumda bulunan başka bir ögeyi anlatıma katan bağlayıcı söz; ilgili: → ayrıca.
dahil Olayın, çalışmanın veya kararın kapsamına girme ve onun parçası sayılma hâli. Katılım fiziksel olarak aynı yerde bulunmayı gerektirmez; sürece etkisi, payı yahut sorumluluğu olan kişiler ve unsurlar için de söylenir.
dair → ilişkin
daire Konut olarak kullanılan bir yapının bölümlerinden her biri
dakika Altmış saniyelik zaman aralığı; ilgili: → saniye.
dal (I) Ağacın gövdesinden ayrılan kollardan her biri
dal (II) Arka, sırt
dal (III) Çıplak, yalın olan
dalga Deniz veya göl gibi geniş su yüzeylerinde genellikle rüzgâr, deprem vb.nin etkisiyle oluşan kıvrımlı hareket
damat Düğünü yapılan veya evlenme hazırlığında olan erkek; ilgili: → eş.
dar (I) İçine alacağı şeye oranla ölçüleri yetersiz olan; sıkı, geniş ve bol karşıtı
dar (II) İdam mahkûmlarını asmak için dikilen direk
dar (III) → yurt
dar (IV) → ev
darbe Vücut üzerine bir cisimle yapılan sert vuruş
darı Panicum miliaceum türünden, bir mevsimde gelişen ve küçük taneleri besin ile yem olarak değerlendirilen tahıl; ilgili: → mısır (I).
dava Hakkın korunması veya uyuşmazlığın çözülmesi için yargısal karar verilmesini isteme; ilgili: → yargılama.
davet → çağrı
davranmak Bir kimseye veya bir şeye karşı belli tavır takınmak
davranış Bir kişinin içinde bulunduğu koşullara, kişilere veya olaylara karşı sergilediği tutum ve eylem biçimi.
dayalı Düşmemek veya dengede durmak için bir yüzeye yaslanmış; ilgili: → dayanmak.
dayanmak Bir yere yaslanmak, kendini dayamak
dayanışma Bir topluluğun üyelerinin ortak güçlükleri aşmak veya ihtiyaçları karşılamak için birbirlerine gönüllü biçimde destek vermesi; tesanüt
dayı Kişinin annesiyle aynı anne veya babadan gelen erkek akrabası; ilgili: → akraba.
dağ (I) Yer kabuğunun çıkıntılı, yüksek, eğimli yamaçlarıyla çevresine hâkim ve oldukça geniş bir alana yayılan bölümü; cebel (II)
dağ (II) Kızgın bir demirle vurulan damga, nişan
dağılım Dağılarak birbirinden ayrılma
dağıtım Dağıtmak işi
dede Torunu olan erkek; büyükbaba, büyükpeder
defa → kez
defter Üzerine not, çizim veya hesap işlemek için sayfaları birbirine bağlanmış kâğıt gereç; ilgili: → kayıt (I).
dek (I) Bir işin, bir durumun sona erdiği zamanı veya yeri gösteren bir söz; kadar, değin (I)
dek (II) → entrika
delil Bir iddianın doğruluğunu değerlendirmeye veya bilinmeyen olguyu aydınlatmaya yarayan belirti; ilgili: → kanıt.
demek Söylemek, söz söylemek; eyitmek
demek bir şey anlamına gelmek
demir Fe simgesiyle gösterilen, çekirdeğinde 26 proton bulunan ve çeliğin ana bileşenini oluşturan metal; ilgili: → metal.
demografik → nüfus bilimsel
demokrasi Yönetme yetkisinin halka dayandığı; halkın özgür ve düzenli seçim, siyasi katılım ve temsil yoluyla iktidarın oluşumuna katıldığı, çoğulculuk, temel haklar ve hukuk düzeniyle işleyen yönetim biçimi.
demokratik Halkın yönetime katılımına, çoğulculuğa, özgür seçime ve temel haklara dayanan; demokrasiye uygun.
deneme Bir şeyin sonucunu, doğruluğunu veya işe yararlığını görmek için yapılan uygulama.
denemek Değerini anlamak, gerekli niteliği taşıyıp taşımadığını bulmak için bir insanı, bir nesneyi veya bir düşünceyi sınamak; tecrübe etmek
denetim Bir işin, kurumun veya sürecin belirlenen kural, amaç ve ölçütlere uygun yürütülüp yürütülmediğini inceleme işi.
deney Bilimsel bir gerçeği göstermek, bir yasayı doğrulamak, bir varsayımı kanıtlamak amacıyla yapılan işlem; tecrübe
deneyim Kişinin yaptığı işler, karşılaştığı durumlar ve edindiği sonuçlar sayesinde zamanla geliştirdiği bilgi ve uygulama becerisi; benzer bir sorunla yeniden karşılaştığında neyin işe yarayacağını seçmesine yardımcı olur; deney, tecrübe, eksperyans.
deneysel Bir varsayımı sınamak veya bir değişimin sonucunu görmek için koşulları düzenlenmiş denemelere dayanan. Gözlenen farkın hangi uygulamadan kaynaklandığını anlamak amacıyla yöntem ve sonuç birlikte kaydedilir; tecrübi, ampirik.
denge Bir nesnenin veya bir insanın devrilmeden durma hâli; muvazene, balans
deniz Kıtaların arasına yayılan, okyanuslarla bağlantılı geniş tuzlu su alanı; ilgili: → okyanus.
denizanası Tuzlu sularda yaşayan, gövdesi ince ve yayvan bir disk görünümünde olan, ışığı geçiren jelimsi dokusuyla su içinde serbest hareket eden, çevresindeki dokunaçlarla besinini yakalayan ve sölenterler arasında yer alan omurgasız hayvan; pelte, medüz.
denklem İçinde yer alan bazı niceliklere ancak uygun bir değer verildiği zaman sağlanabilen eşitlik; muadele
denmek Varlık veya durum, onu karşılayan belirli bir sözle anılmak; ilgili: → adlandırmak.
deprem Yer kabuğundaki hareketlerin meydana getirdiği enerjinin boşalması sonucunda oluşan sarsıntı; yer sarsıntısı, hareket, zelzele
depresyon Uzun süreli çökkün duygu durumu ya da ilgi ve haz kaybıyla seyreden; düşünme, uyku, iştah, enerji ve günlük işlevlerde değişikliklere yol açabilen ruhsal bozukluk.
derece → aşama
dereotu Tüy gibi bölünmüş yeşil yaprakları ezildiğinde belirgin rayiha veren, mutfakta taze veya kurutulmuş biçimde değerlendirilen ot. Yoğurtlu karışım, salata ve çorbaya eklenir; tohumları da ayrı bir çeşni olarak saklanabilir.
dergi Bilim, sanat, edebiyat, siyaset veya başka alanlarda yazı ve görsel içerikler sunan, belirli aralıklarla basılı ya da sayısal olarak yayımlanan süreli yayın.
deri (I) İnsan ve hayvan vücudunu kaplayan tüy, kıl veya pulla kaplı tabaka
deri (II) → dernek
derin Üst açıklığı ile alt sınırı arasında büyük mesafe bulunan; ilgili: → dip.
derinlik Bir şeyin dip tarafının yüzeye, ağza olan uzaklığı
dernek Kazanç paylaşımı dışında ortak bir amaç çevresinde üyelerin kurduğu, tüzel kişiliği olan gönüllü topluluk; ilgili: → topluluk.
ders Belirli bir konuda düzenli olarak yürütülen öğretim etkinliği; ilgili: → öğretim.
destek Bir şeyin yıkılmaması için konulan eğik veya düz ağaç; dayak (II), payanda
desteklemek Bir nesnenin oynamasını, açılmasını veya devrilmesini engelleyecek dayama yerleştirmek; ilgili: → dayanak.
desteklenmek Sürmesi veya güçlenmesi istenen çalışmaya gerekli araç, bilgi ya da moral sağlanması. Eğitim malzemeyle, proje bütçeyle, kişi çevresindeki yardımla güç kazanabilir; verilen yardımın ihtiyaca uyup uymadığı sonucu etkiler; beslenmek.
detay → ayrıntı
detaylı → ayrıntılı
dev Düşsel anlatılarda insanı kat kat aşan cüssesi ve kuvvetiyle betimlenen, çoğunlukla ürkütücü varlık; ilgili: → masal.
devam Başlamış olayın, etkinliğin veya durumun sona ermeksizin zaman içinde sürmesi; ilgili: → süreklilik.
deve Kurak bölgelerde yol almak ve yük götürmek amacıyla yetiştirilen iri otçul. Geniş tabanlı ayakları kumda ilerlemesini kolaylaştırır; sırtında bir veya iki yağ deposu çıkıntısı vardır. Yuttuğu otu yeniden ağzına getirip çiğner.
devir (I) Bir şeyin kendi ekseni etrafında yaptığı dolanma hareketi
devir (II) Dönme, dönüş
devlet Belirli bir toprak parçası üzerinde egemenlik yetkisini kullanan, kamu kurumları ve hukuk düzeni aracılığıyla toplumu yöneten siyasi örgütlenme.
devre (I) Belirlenmiş zaman dilimi; fasıl
devrim Bir alandaki yerleşmiş yapıyı kısa dönemde kökten dönüştüren, önceki işleyişten belirgin kopuş yaratan değişim; ilgili: → dönüşmek.
deyiş Deme, söyleme işi
değer Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık; fehamet, kadir (I), kıymet
değerlendirilme Bir işin, verinin veya kişinin niteliğinin uygun ölçütlerle incelenip karşılığının belirlenmesi, yararlı yönlerinin ve eksiklerinin görülerek nasıl kullanılacağı ya da hangi sonuca varılacağına karar verilmesi; kıymetlendirilme.
değerlendirilmek Bir sonuç veya önerinin önceden açıklanan ölçütlere göre dikkatle incelenmesi. Yalnız ilk izlenime bakılmaz; güçlü ve eksik yanlar karşılaştırılır, kararın hangi gözleme dayandığı gösterilir; kıymetlendirilmek.
değerlendirme Çalışma, durum ya da ürünün beklenen amaca hangi düzeyde yaklaştığını kanıtlara bakarak tartma süreci; güçlü ve eksik yanlar birlikte ele alınır, ortaya çıkan tablo sonraki kararları veya iyileştirmeleri yönlendirir.
değerlendirmek Bir şeyi yerinde ve yararlı bir yolda kullanmak
değerli Maddi karşılığı, sağladığı yarar veya taşıdığı kişisel anlam nedeniyle korunmaya ve önem verilmeye uygun görülen. Aynı nesnenin piyasa fiyatı ile sahibi için anılarından doğan değeri farklı olabilir; ağır, kıymetli, kıymettar, muteber, zikıymet.
değil Ad veya sıfat soylu yüklemin bildirdiği nitelik ya da kimlik bağını olumsuzlayarak çekimlenebilen yüklem sözü; ilgili: → olumsuzluk.
değinmek Konuşma ya da yazıda bir konunun varlığını belirtip onun yalnız ilgili yönüne kısa süre yer vermek. Ayrıntılı inceleme amaçlanmaz, dinleyici veya okuyucunun konuyla bağlantıyı kurması için gerekli işaret bırakılır; dokunmak (I), temas etmek.
değişik Değiştirilmiş olan; muaddel
değişiklik Değişik olma durumu; başkalık
değişim Bir zaman dilimi içindeki değişikliklerin bütünü; değişme
değişken Değişme özelliği gösteren, çok değişen, değişebilir; mütehavvil
değişme Bir varlığın, durumun veya ilişkinin önceki özelliklerinden uzaklaşıp zaman içinde başka bir biçime ya da işleyişe geçmesi.
değişmek Başka bir biçim veya duruma girmek; tahavvül etmek
değiştirme Bir nesnenin, kararın veya düzenin eski biçimini başka bir biçime çevirme, aynı görevi görecek başka şeyle yerini doldurma ya da önceki özelliklerini amaçlanan yeni koşullara ve gereksinimlere uygun hâle getirme; tebdil.
değiştirmek Başka bir biçime sokmak, değişikliğe uğratmak
dijital Veriyi kesikli sayısal değerlerle temsil eden veya böyle bir temsile dayanan; sayısal.
dikkat Algı ve düşünceleri belli bir konuya yönelterek diğer uyaranları geri planda tutma hâli; kişi böylece izlediği ayrıntıları seçebilir, okuduğunu ya da dinlediğini daha iyi kavrayabilir ve yaptığı işi sürdürebilir.
dil (I) Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı
dil (II) → gönül
dil (IV) Savaşta karşı taraf hakkında bilgi edinmek amacıyla ele geçirilip sorgulanan tutsak.
dilemek Birinden bir şeyin yapılmasını istemek; rica etmek
din (I) Kutsal veya aşkın kabul edilen varlık, güç ya da ilkelerle insanın ilişkisini inanç, ibadet, ahlak, anlatı ve kurumlar yoluyla düzenleyen düşünce ve uygulamalar bütünü.
din (II) CGS sisteminde 1 gramlık bir kütlenin hızını saniyede 1 santimetre artıran güç birimi: Bir nevton 105 din'e eşittir
din (III) Bir şeyin en yüksek ve sivri noktası
din (IV) → ilmek (I)
dinamik → canlı
dinlemek Sesi veya konuşmayı anlamak amacıyla işitme duyusunu ona yöneltmek; ilgili: → işitmek.
dip Oyuk veya çukur bir şeyin en alt bölümü; derin
disiplin Bir topluluğun, yasalarına ve düzenle ilgili yazılı veya yazısız kurallarına titizlik ve özenle uyması durumu; sıkı düzen, düzence, düzen bağı, inzibat, zapturapt
diye Önündeki sözün, ardından gelen kişinin ya da nesnenin adı olduğunu gösteren adlandırma ilgeci; ilgili: → ad (I).
diz Uylukla alt bacak arasında, önde küçük yassı kemiğin de katıldığı, bükülüp açılmayı sağlayan eklem bölgesi; ilgili: → eklem.
dizi → sıra
diğer → öteki
diğeri → ötekisi
diş İnsanda çeneye tutunarak besini koparan ve öğüten, dış yüzeyi mineyle örtülü mineralize yapılardan her biri; ilgili: → çiğnemek.
doktor → hekim
doku Bir vücudun veya bir organın yapı ögelerinden birini oluşturan hücreler bütünü; nesiç
dokuz Onun bir eksiğine eşit olan doğal sayı; ilgili: → sayı.
dolar Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya ve başka bazı ülkelerde banknot, madeni para ve hesap birimi olarak kullanılan, her devletin ayrı ihraç edip değerini kendi para sistemi içinde belirlediği, çoğunlukla yüz alt birime bölünen resmî para türü.
dolaylı Hedefe doğrudan yönelmeyip etken, ileti veya erişim yolu ile varış noktası arasına kişi, kurum, araç, süreç ya da çıkarım basamağı girdiği için bağlantısı ilk bakışta kurulamayan ve sonucu bu ara halkaların izlenmesiyle anlaşılabilen nitelikte; vasıtalı, bilvasıta, endirekt.
dolayı → ötürü
dolayısıyla Aradaki bağlantılar veya etkiler üzerinden, ikincil bir ilişki içinde; ilgili: → dolaylı.
dolaşmak → gezinmek
doldurmak Dolmasını sağlamak, dolu duruma getirmek; kaplamak
dolu (I) Havada su buğusunun birden yoğunlaşıp katılaşmasından oluşan, türlü irilikte, yuvarlak veya düzensiz biçimli buz parçaları durumunda yere hızla düşen bir yağış türü; kırcı
dolu (II) İçi boş olmayan; dolmuş, meşbu, pür (I), komple, boş karşıtı
domates Yenilebilir sulu ürünü için yetiştirilen, bilimsel adı Solanum lycopersicum olan, sarı çiçekli bahçe otu; ilgili: → bitki.
dost Arada karşılıklı yakınlık, güven ve içtenlik bulunan kişi; ilgili: → arkadaş.
dosya Aynı konu, aynı kimse, aynı işle ilgili belgeler bütünü
doyum Eldekinden hoşnut olma durumu; işba
doz Bir ilacın bir defada veya bir günde alınması gereken miktarı; dozaj
doğa Kendi kuralları çerçevesinde sürekli gelişen, değişen canlı ve cansız varlıkların hepsi; tabiat, natür
doğal İnsan üretiminden bağımsız canlı ve cansız çevrenin bir ögesi olan; ilgili: → çevre.
doğan Kartalgillerden, sırtı kül rengi ve enine çizgili, küçük kuş, fare vb. ile beslenen ve alıştırılarak kuş avında kullanılan yırtıcı bir kuş (Falco peregrinus)
doğmak Anne bedeninden veya yumurtadan yavru olarak ayrılmak; ilgili: → doğum.
doğru Bir ucundan öbür ucuna kadar yönü değişmeyen, eğri ve çarpık karşıtı
doğrudan → aracısız
doğrultu → yön
doğruluk Kişinin söz ve davranışlarında gerçeğe bağlı kalıp başkalarını yanıltmaktan kaçınması ve güvenilir biçimde davranması; dürüstlük
doğrusu Bir yargı karşısındaki samimi tutumu, hayreti veya çekinceyi öne çıkarmak üzere cümlenin başında ya da sonunda yer alan ve söylenenlerin konuşma sahibinin gerçek düşüncesini doğrudan yansıttığına dikkat çeken değerlendirme işlevli zarf.
doğu (I) Bulunulan yerde sola kuzey, sağa güney alındığında yüzün dönük olduğu yön; gün doğusu, maşrık, şark, batı karşıtı
doğum Bebeğin veya yavrunun gebelik sonunda anne bedeninden ayrılarak dünyaya gelmesi olayı.
doğurmak Gebelikte bedeninde gelişen yavruyu dışarı vererek onun bağımsız yaşamını başlatmak; ilgili: → doğum yapmak.
dua Allah'a yalvarma, bir şeyin olmasını veya olmamasını isteme; alkış
durmak Hareketsiz durumda olmak
durum İnsanın, nesnenin veya işin belirli andaki görünümünü oluşturan koşulların bütünü; çevre, eldeki imkânlar ve yaşanan değişmeler birlikte düşünülünce neyle karşı karşıya olunduğu anlaşılır; yer, vaziyet (I), hâl, hâlet, keyfiyet, mevki, manzara, pozisyon.
duruşma Adli inceleme sırasında davacı, davalı ve öteki ilgililerin yargıç önünde dinlendiği, kanıtların yöntem kurallarınca ele alındığı, beyanlarla itiraz ve geçici hükümlerin kayda geçirilerek uyuşmazlığın çözüme taşındığı resmî oturum.
dut Dutgillerden, kuzey yarım kürenin genellikle ılıman bölgelerinde yetişen, yapraklarıyla ipek böceği beslenen ağaç (Morus)
duvar Bir yapının yanlarını dışa karşı koruyan, iç bölümlerini birbirinden ayıran, taş, tuğla vb. gereçlerden yapılan veya örülen dikey düzlem; örek, cidar
duyarlılık Bir olayın etkisini fark etme, başkalarının durumunu önemseme ve buna göre düşünce veya davranış geliştirme; duygunluk, duyarlık, hassaslık, hassasiyet
duygu Çevreden veya bedenden gelen uyarıları duyu organları aracılığıyla algılama yetisi; his.
duygusal Duygularla ilgili, duygulara dayanan; hissî
duymak Bilgi almak, öğrenmek, haber almak
duyulmak Duyma işine konu olmak; işitilmek
duyurmak Duymasını sağlamak
dâhil → iç
dönem Belli özellikleri olan zaman parçası; periyot
dönme Dönmek işi; deveran
dönmek Bir eksene bağlı dairesel devinmek veya bir merkezin çevresinde tur atmak; ilgili: → devinmek.
dönük Yüzünü veya bedenini önceki konumundan başka bir yana çevirmiş bulunan; ilgili: → yön.
dönüş Yönünü başka bir tarafa çevirme veya ayrıldığı yere ya da başlangıç noktasına yeniden gelme hareketi.
dönüşmek Varlığını sürdüren bir nesne, canlı, kurum, düşünce veya ilişkinin iç ya da dış etkenler sonucunda önceki yapısal özelliklerini, işlevini veya anlamını değiştirerek başka bir kimlikle tanınan yeni duruma geçmek; tahavvül etmek.
dönüştürmek Dönüşmesini sağlamak; tahvil etmek
dönüşüm Bir durumdan başka bir duruma geçme; şekil değiştirme, tahavvül, transformasyon
dördüncü Başlangıç noktası birinci kabul edilen kişi, nesne, aşama, sıra veya zaman bölümlerinin art arda dizilişinde üç ögenin hemen sonrasında gelen, kendisinden önceki üç birimin tamamlandığını ve sonraki üyeye henüz geçilmediğini bildiren sıra sayısı.
dört Üçten sonra gelen sayının adı; cihar
döviz Uluslararası borçların karşılanmasında geçerli olan nakit, hesap varlıkları ve mali belgeler; ilgili: → ödeme.
dün Bugünden bir önceki gün
dünya (I) İnsanların ve diğer canlıların yaşadığı kara ve denizlerle bunların oluşturduğu yeryüzü; acun, cihan.
düzen Belli yöntem, ilke veya yasalara göre kurulmuş olan durum; nizam, sistem
düzenleme Bir etkinliğin, çalışmanın veya dağınık parçaların amaca uygun biçimde bir araya getirilip işler hâle hazırlanması; tertip, organizasyon
düzenlemek Düzenli, düzgün duruma getirmek, düzen vermek; tanzim etmek
düzenlenme Kurumun, işin veya bir araya getirilmiş parçaların belirli ilke ve ihtiyaçlara göre yeniden biçimlendirilmesi, ögeler arasındaki ilişkilerin kararlaştırılıp dağınıklığın giderilmesi ve bütünün daha tutarlı bir işleyiş kazanmasının sağlanması.
düzenlenmek Ögeleri belirli bir amaca veya plana uygun olacak biçimde yerleştirilmek ya da değiştirilmek; ilgili: → planlanmak.
düzenli Ögeleri kullanımına ve görünüşüne uygun sırayla yerleştirilmiş, dağınıklıktan arınmış; ilgili: → sistem.
düşman Bir kişiye karşı yoğun olumsuz duygular besleyip onun zarar görmesini isteyen veya buna çalışan kişi; ilgili: → çatışma.
düşme İnsan bedeninin veya bir eşyanın desteğini ve dengesini kaybetmesi üzerine yer çekimi doğrultusunda aşağı ilerlediği, hızın ve çarpılan noktanın doğacak zararın büyüklüğünü etkilediği istemsiz iniş hareketi; sukut.
düşmek Yer çekiminin etkisiyle boşlukta, yukarıdan aşağıya inmek
düşük Gebeliğin, embriyo veya fetüsün rahim dışında yaşayabilecek gelişim düzeyine ulaşmasından önce sona ermesi olayı ya da bunun sonucunda vücuttan ayrılan gebelik ürünü; düşüt.
düşünce Kişinin bir konu üzerinde durup ulaştığı kanaat ya da kurduğu fikir; başkalarına aktarılabilir, bir karara dayanak yapılabilir ve yeni bilgilerle karşılaşıldığında gözden geçirilerek daha ayrıntılı hâle getirilebilir; fikir.
düşünme Bir konu, kişi, olay veya olasılığı zihinde ele alıp onunla ilgili bilgileri, anıları ve beklentileri yeniden düzenleme; karar vermek, bir sorunu çözmek ya da olup biteni anlamlandırmak amacıyla yürütülen içsel zihinsel etkinlik; tefekkür.
düşünmek Aklından geçirmek, göz önüne getirmek; kurmak
düşünülmek Zihinsel bir incelemenin nesnesi olarak ele alınmak; ilgili: → düşünmek.
düşürmek Desteğini yitirmesine veya bulunduğu konumdan aşağı hareket etmesine neden olmak; ilgili: → indirmek.
düşüş Yüksek konumdaki insanın veya eşyanın dayanağını, tutunma noktasını ya da dengesini kaybederek yer çekimi yönünde ilerlediği, hız ve çarpılan yüzeyin etkisini biçimlendirdiği, bazen yalnız çıkardığı gürültüyle anlaşılan iniş olayı.
dış Sınırla çevrilmiş bir alanın ötesinde kalan bölüm veya mekân; ilgili: → öte.
dışarı Belirli bir yerin ya da nesnenin sınırlarını çevreleyen açık alan; ilgili: → çevre.
dışında Sözü edilen kişi, yer veya durumu belirlenen kümenin sınırından çıkarıp geri kalanını ele alan ilgeç. Ayrılma durumu eki almış sözün ardından gelir; istisna bırakmayı, kapsama katmamayı ya da başka bir seçeneğe geçmeyi belirtir.
ebegümeci İşlenmemiş arazide ve yol çevresinde kendiliğinden yetişebilen, yuvarlağı andıran yeşil yapraklarıyla mor tonlu çiçeklerinden tanınan, taze sürgünleri kimi bölgelerde yemeklere eklenen, kökü birkaç yıl canlı kalabilen otsu bitki.
ebeveyn Gündelik gereksinimleri giderip çocuğu tehlikelerden koruyan, bedensel ve zihinsel büyümeyi destekleyerek yetişmesine dair seçimleri üstlenen anne ile babadan her biri veya ikisinin ortak adı olan yetişkin.
edebiyat Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı; yazın (II), gökçe yazın
edilme Bir işin yapılması, gerçekleştirilmesi veya bir varlığın belirli bir duruma getirilmesi.
edilmek Bir işin öznesi belirtilmeden gerçekleşmesi ya da eylemin başka bir kişi tarafından nesne üzerinde yürütülmesine konu olmak, söz konusu etkinliğin yapıcısı değil sonucundan etkilenen tarafı durumuna getirilmek; yapılmak.
edinmek Kişinin başlangıçta sahip olmadığı maddi nesneyi, uzmanlığı, yaşam birikimini, alışkanlığı yahut yetkinliği emek, eğitim, alışveriş veya farklı bir yol aracılığıyla kendi varlığına dâhil etmek; iktisap etmek.
efendi Geleneksel kullanımda erkek adının ardından gelen ve bey sözünden daha alt toplumsal konumu belirten saygı unvanı; ilgili: → bey (I).
egemenlik Bir kişi, topluluk veya devletin belirli bir alan üzerinde karar alma ve alınan kararları uygulama gücünü elinde bulundurması.
ek Bir şeyin eksiğini tamamlamak için ona katılan parça; takviye, zeyil
ekip İş bölümüne dayalı biçimde eş güdümlü hareket ederek proje, hizmet, müdahale veya yarışma gibi sınırlı bir uğraşı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş, başarı ve sorumluluğu birlikte üstlenen kişiler topluluğu; takım, grup, kadro.
eklemek Bir şeyi ekle tamamlamak; beslemek, koymak, ulamak, ilave etmek
eklenmek Var olan bir bütünün yanına veya içine yeni parça olarak katılmak; ilgili: → katılmak (I).
ekmek (I) Tahıl unundan yapılmış hamurun fırında, sacda veya tandırda pişirilmesiyle yapılan yiyecek; nan, nanıaziz
ekmek (II) Bir bitkiyi üretmek için toprağa tohum atmak veya gömmek
ekonomi İnsanların yaşayabilmek için üretme, ürettiklerini bölüşme biçimlerinin ve bu faaliyetlerden doğan ilişkilerin bütünü; iktisat
ekonomik Ekonomi ile bağlantılı; iktisadi.
ekran Işıkla yansıtılan görüntünün görünmesini sağlayan düz yüzey; görüntülük.
eksen Bir cismi iki eşit parçaya bölen çizgi; mihver
eksik Bütünü oluşturacak parçaların bir kısmı bulunmayan; ilgili: → bölüm.
eksiklik Bir bütünün beklenen parçasının, gerekli niteliğinin veya yeterli miktarının bulunmaması yüzünden amacına tam karşılık verememesi; eksi, kalıklık, noksan, noksanlık, nakisa
el (I) Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe
el (II) → yabancı
el (III) → yurt
elbette → tabii
elektrik Elektrik yüklerinin varlığı veya hareketiyle ilişkili fiziksel olaylar ve bu olaylarda taşınan enerji.
elektronik Elektronların veya başka yük taşıyıcılarının devrelerdeki hareketini ve denetlenmesini inceleyen bilim ve teknoloji alanı.
eleman → öge
eleştirel Görüşün, yapıtın veya uygulamanın güçlü ve sorunlu yanlarını gerekçeleriyle tartışan; ilgili: → değerlendirme.
eleştiri Kişinin, çalışmanın veya düşüncenin güçlü ve sorunlu yönlerini gerekçeleriyle değerlendirme; ilgili: → değerlendirme.
eleştirmek Eser, görüş veya davranışın etkilerini ve dayanaklarını inceleyip güçlü ya da sorunlu yönleri açıkça söylemek. Yargı örneklerle gerekçelendirilir; yalnız kişiye yönelmiş beğenmeme sözü çözüm gösteren inceleme sayılmaz; tenkit etmek.
elma Bilimsel adı Malus domestica olan, ılıman iklim bahçelerinde çok sayıda kültür çeşidi yetiştirilen odunsu tür; ilgili: → ağaç.
emek Bir işin yapılması için harcanan beden ve kafa gücü; alın teri
emekli Çaba ve uzun uğraş sonucunda ortaya çıkarılmış; ilgili: → zahmetli.
emin Bir işin veya kişinin sorumluluğu bırakıldığında gereğini yapacağı konusunda güven duyulan; ilgili: → güvenilir.
emir Bir davranışın yapılmasını veya bırakılmasını buyuran, uyulması beklenen yönlendirme; ilgili: → buyruk.
en (I) Bir yüzeyde boy sayılan iki kenar arasındaki uzaklık; genişlik, arz (II), boy, uzunluk karşıtı
en (II) Hayvanlara veya eşyaya vurulan damga, işaret
en (III) Başına geldiği sıfatların üstün derecede olduğunu gösteren kelime
endeks Aranan ad, kavram veya yayının kaynağına ve bulunduğu yere ulaşmayı sağlayan düzenli başvuru listesi; ilgili: → dizin.
endişe → kaygı
endüstri → sanayi
enerji Bir sistemin iş yapabilme veya değişim oluşturabilme kapasitesini belirten fiziksel büyüklük.
enfeksiyon Bakteri, virüs, mantar veya parazit gibi bir etkenin bedene yerleşip çoğalmasıyla başlayan biyolojik süreç. Belirti görülmeyebilir ya da ilk tutunduğu dokudan başka bölgelere yayılan tepkiler doğabilir; seyri etkene ve kişinin savunmasına göre değişir.
enflasyon Mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyinin zaman içinde yaygın ve sürekli biçimde yükselmesi, bunun sonucunda paranın satın alma gücünün azalması süreci.
engel Bir şeyin gerçekleşmesini önleyen sebep; duvar, köstek, mâni (I), mahzur, pürüz, mânia, hail, handikap, kasis, ket
engellemek Müdahaleyle veya oluşturduğu koşullarla bir eylemin yapılmasını ya da sonucun doğmasını önlemek; ilgili: → önlemek.
engelli Engeli olan; mânialı
enginar İri parçalı yapraklarının arasından kalın çiçek sapları yükselen, Akdeniz kökenli Cynara cinsinin sebze için yetiştirilen otsu üyesi; ilgili: → sebze.
enişte Ailede kız kardeş, hala veya teyzenin evlilik yoluyla getirdiği erkek akraba. Yakınlığın derecesi kiminle evli olduğuna bağlıdır; kan bağından doğmayan bu ilişki, gündelik konuşmada bir seslenme sözü olarak da yaşayabilir.
entegrasyon → bütünleşme
entegre Ayrı parçaları veya sistemleri birbiriyle uyumlu çalışacak biçimde bir bütünde birleştirilmiş olan.
er (I) → erkek
er (II) → erken
erik Rosaceae ailesinden, açtığı tomurcukların taç yaprakları ak olan Prunus domestica türü odunsu bitki; ilgili: → tohum.
erişim Amaçlanan yere, kişiye, bilgiye veya olanağa ulaşabilme durumu.
erkek Sperm üretimine yönelik üreme yapısıyla ilişkilendirilen cinsiyetin yetişkin insan bireyi; ilgili: → adam.
erken Alışılagelen veya beklenen vaktin henüz öncesindeyken; ilgili: → zaman.
ermek Çaba veya zamanın ilerleyişiyle hedeflenen bir noktada ya da koşulda bulunmak; ilgili: → ulaşmak.
esas Bütünün niteliğini ve işleyişini belirleyen kurucu öge; ilgili: → temel.
eser Emek sonucu ortaya konan ürün; yapıt
eski Çoktan beri var olan, üzerinden çok zaman geçmiş bulunan; ezelî, ihtiyar (I), yeni karşıtı
esnaf Küçük sermaye ve zanaat sahibi; artizan
esnasında Bir olay sürerken, onun başlangıcıyla bitişi arasındaki zaman diliminde. Sözü edilen başka eylemin hangi sırada gerçekleştiğini bildirir; iki olayın tam aynı anda başlamasını gerektirmez, yalnız sürelerinin bir bölümde çakıştığını gösterir.
estetik Sanatsal yaratının genel yasalarıyla sanatta ve hayatta güzelliğin kuramsal bilimi; güzel duyu, bedii, bediiyat
et Bedende iskeletin çevresini dolduran, kas ve yağ dokularından oluşup üstü deriyle örtülen yumuşak bölüm; ilgili: → kas.
etik İnsan eylemlerinin iyi, kötü, doğru ve yanlış sayılmasının dayanaklarını inceleyen düşünce alanı; ilgili: → ahlak bilimi.
etken Etki eden şey; amil, faktör
etki İnsanların ya da çevredeki etmenlerin düşünceleri, davranışları ve işlerin akışını yönlendirme kapasitesi; her zaman doğrudan görülmez, ortaya çıkan değişiklikler ve karşılaştırmalarla anlaşılır; yardım, tesir, rol.
etkilemek Etkiye uğratmak; tesir etmek
etkilenmek Karşılaşılan kişi, olay veya koşul yüzünden önceki düşünce, duygu ya da durumda değişiklik yaşamak. Etki hemen görülebilir veya zamanla belirginleşebilir, aynı olayın herkeste aynı sonucu doğurması beklenmez; müteessir olmak.
etkileşim İki veya daha çok kişi, nesne ya da sistemin karşılıklı olarak birbirinde değişiklik oluşturması süreci.
etkili Uygulandığı yerde fark edilebilir bir sonuç doğuran veya beklenen değişimi sağlamaya elverişli olan. Bir yöntem için söylendiğinde, yalnız kullanılmış olmasını değil, amaca ne ölçüde ulaştırdığını da anlatır; tesirli, müessir, patetik.
etkin Durgun kalmayıp hareket veya çalışma içinde bulunan; ilgili: → faal.
etkinlik Bir kişi, kurum veya sistemin belirli bir amaç için harekete geçip işleyişini sürdürebilme ve sonuç üretebilme niteliği; aktiflik, faallik
etme Bir işi gerçekleştirme, bir davranışta bulunma veya bir şeyi belirli duruma getirme işi.
etmek Bir işi yapmak; eylemek
etraf Yanlar, taraflar
ettirmek Önündeki adın anlattığı eylemi başkasına yaptırmak; ilgili: → etmek.
ev Bir kimsenin veya ailenin içinde yaşadığı yer; bark, ev bark, beyit, dar (IV), hane, mekân
evet Soruya olumlu karşılık verildiğini veya söylenenin doğru bulunduğunu bildiren söz; ilgili: → onay.
evlenmek İki kişinin aile kurmak üzere hukukça tanınan bir birlik oluşturması.
evlilik İki kişinin eş olarak ortak bir yaşam kurması ve bu birlikteliğin aile ve toplum içinde süreklilik kazanması; dünyaevi, destiizdivaç
evre Sürecin kendinden önceki ve sonraki kesimlere göre ayrı özellikler gösteren aşaması. Gelişmenin nasıl ilerlediğini izlemeye yarar; başlangıç, olgunlaşma veya tamamlanma gibi ayrımlar o sırada gerçekleşen değişime göre yapılır; safha.
evren (I) Uzay, zaman, madde ve enerjinin oluşturduğu fiziksel bütün; kâinat, kozmos.
evrensel Evrenle ve onun genel düzeniyle ilgili; kozmik
ey Kendisine söz söylenilen kimse veya kimselerin dikkati çekilmek istendiğinde adın başına getirilen ve uzatılabilen bir seslenme sözü; hay
eyalet Ülkenin anayasal düzeninde belirli iç idare yetkileri tanınan, genellikle valinin başında bulunduğu toprak birimi; ilgili: → vilayet.
eylem Bir kişi veya topluluğun gerçekleştirdiği iş, hareket ya da davranış; fiil.
eylemek Kişiyi yararlandığı bir olanağa veya bağlı bulunduğu kişiye ve yere erişemez kılmak; ilgili: → yoksunluk.
eğer Şart anlamını güçlendirmek için şartlı cümlelerin başına getirilen bir söz; şayet
eğilim Bir çizgi, yüzey veya cismin belirli bir yöne doğru yatık olma durumu; meyil.
eğitim Çocukların ve gençlerin toplum yaşayışında yerlerini almaları için gerekli bilgi, beceri ve anlayışları elde etmelerine, kişiliklerini geliştirmelerine okul içinde veya dışında, doğrudan veya dolaylı yardım etme; terbiye
eğlence İnsanların oyun, gösteri, müzik veya başka hoş uğraşlar aracılığıyla bir araya gelip neşeli vakit geçirmesi; âlem, cümbüş, sefahat, zevk
eş Birbirinin aynı olan veya birbirine çok benzeyen iki şeyden her biri
eşek Dik kulakları ve püsküllü kuyruğuyla tanınan, evcilleştirilerek yük taşımada ve binmede yararlanılan tek tırnaklı memeli; ilgili: → at (I).
eşit Yapı, değer, boyut, nicelik ve nitelik bakımından birbirinden ne artık ne eksik olmayan (iki veya daha çok şey); müsavi
eşitlik Karşılaştırılan niceliklerin, varlıkların veya durumların seçilen ölçüt açısından aynı değeri taşıması; sayı, büyüklük, pay ve imkân gibi farklı alanlarda belirlenebilir, ancak sonuç yalnız karşılaştırılan yön için geçerlidir; müsavilik, uygunluk, müsavat, muadelet.
eşitsizlik Karşılaştırma konusu olan nicelikler, varlıklar veya durumlar arasında belirli bir ölçüte göre fark bulunması; bu fark miktarda, payda, düzeyde veya bir imkâna erişimde ortaya çıkabilir ve yönü bağlamdan anlaşılır; müsavatsızlık.
eşlik Eş olma durumu
eşya Ev, iş yeri veya yolculukta insanların çevresinde bulundurduğu maddi şeylerin ortak adı. Giysi ve mobilyadan küçük araç gerece kadar uzanır, tek bir eşyanın değeri kullanım amacına, durumuna ve sahibinin gereksinimine bağlıdır; pılı pırtı, yük.
faaliyet İnsanların ve işlerin gidip gelmesiyle ortamda hissedilen yoğun tempo; ilgili: → hareketlilik.
fabrika Makinelerin, çalışanların ve üretim aşamalarının aynı işletme düzeni içinde bir araya geldiği büyük üretim yeri. Malzeme burada işlenir, biçimlendirilir veya birleştirilir; elde edilen ürünler kullanıma ya da başka üretimlere hazırlanır.
faiz Ödünç tutarın belirli süre kullanılmasına karşılık, asıl tutardan ayrı hesaplanan bedel; ilgili: → borç.
fakat Önce söylenen düşüncenin ardından onunla uyuşmayan ya da onu daraltan yeni bir yargı getirir. Konuşanın ikinci yargıya dikkat çekmesini sağlar; karşıtlık bazen beklenmeyen sonuçtan, bazen aynı konunun başka yönünden doğar.
faktör → etken
fakülte Üniversite içinde belirli bir bilgi ve meslek alanındaki lisans eğitimini örgütleyen akademik birim, ilgili bölümlerle öğretim kadrosunu bir araya getirip ders, araştırma ve mezuniyet işlemlerini ortak yönetim altında yürüten kurum.
fare Ön dişleri kesmeye elverişli, kuyruğu genellikle uzunca, ufak gövdeli Mus türlerini ve onlara benzeyen yakın türleri kapsayan memeli adı; ilgili: → kemirgen.
fark Karşılaştırmada aynı sayılmayı engelleyen özellik veya uyuşmazlık; ilgili: → nitelik.
farklı Karşılaştırılan kişi, nesne veya durumla aynı özellikleri taşımayan, seçilen ölçü bakımından ondan ayrılan. Ayrım renk ya da biçim gibi görülebilir bir yönde olabileceği gibi düşünce, kullanım veya sonuçta da ortaya çıkabilir; değişik, ayrımlı, daha bir, alternatif.
farklılık İki kişi, nesne veya durum karşılaştırıldığında birinde bulunup ötekinde bulunmayan özellik ya da özellikler bütünü; ayrımlılık, ayrışım, değişiklik, tefavüt
farkındalık Gündelik akışta gözden kaçan bir değişikliğin sezilip sonuçlarının düşünülmesi. Kişi bedenindeki işareti, başkasının gereksinimini ya da verdiği kararın etkisini görür; bu kavrayış her zaman hemen davranışa dönüşmez.
fasulye Baklagiller içinde yer alan, bodur veya sarılıcı gövdesinde baklalar oluşturan tek yıllık ekin; ilgili: → baklagiller.
fayda → yarar
faydalı → yararlı
fazla Gereğinden, alışılmıştan çok, aşırı olan; ziyade
felaket Can, mal veya yaşam düzeninde ağır kayıplar doğuran, kişiyi ya da topluluğu sarsan olay; ilgili: → afet.
felsefe Varlık, bilgi, değer ve insan yaşamına ilişkin temel soruları kavram ve gerekçelerle tartışan düşünce alanı; ilgili: → düşünce.
fen Doğayı, maddesel olayları ve nicel ilişkileri yöntemli olarak araştıran bilgi alanlarının ortak adı; ilgili: → bilim.
fesleğen Lamiaceae ailesine ait, çoğunlukla tek sezonluk, oval yaprakları aromalı, taç örtüsü beyaz ya da pembe, Akdeniz çevresinde de bahçe ve saksıda büyütülerek bezeme ve yemeklere tat katma amacıyla değerlendirilen otsu tür; reyhan (Ocimum basilicum).
figür Yüzeyde çizilerek veya hacim verilerek tasvir edilen canlı ya da nesne; ilgili: → resim.
fiil → eylem
fikir → düşünce
film Işığa veya başka görüntüleyici ışınıma duyarlı yüzeyiyle görüntü kaydeden esnek fotoğraf malzemesi; ilgili: → görüntü.
final Etkinliğin veya sürecin tamamlandığı son aşama; ilgili: → son.
finans Kişilerin ve kurumların fon gereksinimleriyle tasarruflarını ilişkilendirip kaynak kullanımını düzenleyen ekonomik faaliyetler bütünü; ilgili: → ekonomi.
finansal Para sağlama, kullanma ve parasal kaynakların yönetimiyle ilgili; ilgili: → mali.
finansman Bir işin başlaması veya sürmesi için gereken paranın öz kaynak, kredi ya da başka desteklerden sağlanması ve kullanımının düzenlenmesi.
firma Mal veya hizmet üretmek, sağlamak ya da satmak üzere çalışan ekonomik kuruluş. Çalışanları, kaynakları ve müşterileriyle yürüttüğü işler bir bütündür, kuruluşun büyüklüğü küçük bir işletmeden geniş bir üretim ağına kadar değişebilir.
fiyat Alım veya satımda bir şeyin para karşılığındaki değeri; bedel, eder, hediye, kemal, paha
fiziksel Fizik biliminin inceleme alanına giren; madde, enerji, hareket ve bunların etkileşimleriyle ilgili olan.
fon Bir amaca yönelik giderleri karşılamak veya ileride kullanmak için bir arada tutulan parasal birikim; ilgili: → kaynak.
fonksiyon → işlev
form → biçim (II)
formül Genel bir olguyu, bir kuralı veya ilkeyi açıklayan simgeler takımı
fotoğraf Sahnenin ışığını duyarlı katmana veya algılayıcıya kaydederek kalıcı görüntü elde etme yöntemi; ilgili: → ışık.
frekans → sıklık
futbol Geniş bir sahada on birer oyuncudan oluşan iki grubun ağlı kalelere gol atmaya çalıştığı spor dalı. Kaleyi koruyan oyuncu belirli alan içinde ellerinden yararlanabilir; ötekiler oyunu ağırlıkla ayak vuruşları ve paslarla sürdürür; ayak topu.
futbolcu Takım karşılaşmasında topu çoğunlukla ayağıyla kullanarak oyun kuran ve sahada kendisine verilen görevi yerine getiren kişi. Futbolu boş zamanda oynayabilir veya düzenli antrenman yapıp karşılaşmalara meslek olarak katılabilir; topçu.
fındık Kuzeyin ılıman kuşağında, Türkiye’nin kuzeydoğu kıyılarında çokça görülen, yaklaşık 6–7 m boya erişebilen, tacı yanlara yayılan, huşgillerden Corylus avellana türü çalı; ilgili: → çalı.
fırsat Bir hedefe yaklaşmayı kolaylaştıran koşulların ortaya çıktığı ve kaçırıldığında aynı yararı sağlamayabilecek an; bu geçici elverişlilik, kişinin planını ne zaman uygulamaya koyacağını etkiler; vesile, okazyon.
fıstık Pistacia vera ağacının meyvesinde, bazı çamların kozalağında veya Arachis hypogaea bitkisinin toprak altındaki kabuklarında bulunan yağlı, yenebilir tohum; ilgili: → yer fıstığı.
gayret Çalışma isteği; mücahede
gaz (I) Gazze’de dokunan ince ve çok seyrek keten bez
gaz (II) Normal basınç ve sıcaklıkta olduğu gibi kalan, içinde bulunduğu kabın her yanına yayılma ve bu kabın iç yüzeyinin her noktasına basınç yapma özelliğine sahip olan akışkan madde
gazete Politika, ekonomi, kültür ve daha başka konularda haber ve bilgi vermek için yorumlu veya yorumsuz, her gün veya belirli zaman aralıklarıyla çıkarılan yayın; ceride
gazeteci Gündemdeki gelişmeleri sayfalar hâlinde düzenli olarak okura ulaştıran yayının sahibi veya yayımını üstlenen kişi; ilgili: → yayıncı.
gece Güneşin batışıyla ertesi günün aydınlanması arasında kalan zaman bölümü; ilgili: → karanlık.
gelecek Daha gelmemiş, yaşanacak zaman; istikbal, ati
gelen Bir yerden veya kaynaktan hedefe yönelip oraya ulaşan ya da ulaşması beklenen; ilgili: → gelmek.
gelenek Bir toplumda, bir toplulukta eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup kuşaktan kuşağa iletilen, yaptırım gücü olan kültürel kalıntılar, alışkanlıklar, bilgi, töre ve davranışlar; anane, örf, tradisyon
geleneksel Geleneğe dayanan, gelenekle bağlantılı; anadan görme, gelenekli, ananevi, tradisyonel.
gelin Evlenmek için hazırlanmış, süslenmiş kız veya yeni evlenmiş kadın; elkızı
gelincik Yazın kırlarda, özellikle ekin tarlalarında yetişen, kırmızı ve otsu bitki; gün gülü (Papaver rhoeas)
gelir Kişinin veya kuruluşun emek, satış, mülk veya başka kaynaklardan edindiği para; ilgili: → kazanç.
gelişim Bir canlının, becerinin veya yapının zaman içinde art arda değişimler geçirerek yeni özellikler kazanma süreci.
gelişme Bir canlı, düşünce, kurum veya işin zaman içinde yeni özellikler kazanıp önceki durumundan daha karmaşık ya da elverişli bir düzeye ulaşması; değişimin birikerek ilerlemesi ve önceki aşamalarla karşılaştırılabilmesi ayırt edicidir; inkişaf, neşvünema, tekâmül, evolüsyon.
gelişmek Büyüyüp boy atmak, yetişmek; neşvünema bulmak
geliştirilme İlk biçiminde aksayan yönleri görülen aracın, yöntemin veya düşüncenin yeni denemelerle daha yararlı hâle getirilmesi. Değiştirilen bölüm yeniden sınanır; sonraki sürümün neyi daha iyi yaptığı karşılaştırmayla gösterilir.
geliştirilmek İlk hâli denendikten sonra eksik yönleri görülen ürünün veya düşüncenin yeni çalışmalarla güçlendirilmesi. Tasarım yeniden sınanır, işe yaramayan bölüm değiştirilir; sonraki sürümün hangi gereksinimi daha iyi karşıladığı ölçülür.
geliştirme Denemelerle bir ürünün ya da yöntemin sınırlarını görüp çözüm yolları bularak kullanım değerini yükseltme. İlk taslak sınanır, eksik kalan bölüm değiştirilir; sonraki sürümün hangi sorunu daha iyi çözdüğü yeniden ölçülür.
geliştirmek Bir yöntemi, beceriyi veya ürünü üzerinde çalışarak önceki durumundan daha kullanışlı ya da etkili hâle getirmek. Neyin iyileştiği, belirlenen amaca ve karşılaştırma ölçüsüne göre değerlendirilir.
gelme Konuşmada esas alınan konuma doğru ilerleyip ona erişme; ilgili: → varış.
gelmek Konuşanın bulunduğu ya da anlatıda esas alınan noktaya doğru yol alarak oraya erişmek; eş anlamlı: → varmak.
gemi Denizde veya geniş su yollarında yol almak için yapılmış, gövdesi su üzerinde dengede kalan araç. İç düzeni yolculuğun amacına göre yük bölmeleri, yaşam alanları ve seyir donanımıyla kurulabilir, uzun seferlerde mürettebatın çalışmasına da yer sağlar; sefine.
gen (I) → geniş
gen (III) İçinde bulunduğu hücre veya organizmaya özel bir etkisi olan, kuşaktan kuşağa ve hücreden hücreye geçen kalıtımsal öge
gen (IV) Bir süre sürülmeyerek boş bırakılmış (tarla)
gene → yine
genel Bir şeye veya bir kimseye özgü olmayıp onun bütün benzerlerini içine alan; umumi
genellikle Belirli bir olayın ele alınan durumların çoğunda ortaya çıktığını, fakat her örnekte zorunlu olmadığını bildirerek. Yaygın eğilimi aktarmaya yarar; istisna bırakır; çoğu kez, çoğun, çoğunlukla, çoklukla, ekseri, ekseriya, ekseriyetle, umumiyetle, alelıtlak, alelumum.
genetik → kalıtım bilimi
geniş Eni çok olan; enli, gen (I), vâsi
genç (I) Yaşı ilerlememiş olan, ihtiyar karşıtı
gençlik Genç olma durumu; şebabet
gerek Varlığına ihtiyaç duyulan, yapılması, edinilmesi icap eden şey; lüzum
gerekli Belirli bir işin yürüyebilmesi veya istenen sonuca ulaşılabilmesi için bulunması ya da yapılması gereken. Aynı şey bir durumda zorunlu görünürken koşullar veya seçilen yöntem değiştiğinde gerekliliği de yeniden değerlendirilebilir; lüzumlu, mukteza, muktezi, zaruri.
gereklilik Bir amaca ulaşmak veya bir işi yerine getirmek için bulunması ya da yapılması zorunlu görülen şey; lüzumluluk, zarurilik
gerekmek Kurala uyulması ya da bir ihtiyacın karşılanması için zorunlu bulunmak; ilgili: → gerek.
gereksinim Yaşamı sürdürmek, bir işi başarabilmek veya belirli bir düzeye ulaşabilmek için yokluğunda güçlük çekilen unsur; besin gibi somut bir şey de bilgi, destek veya dinlenme gibi soyut bir şey de olabilir; ihtiyaç.
gerektirmek Bir sonuca ulaşmanın veya bir durumla başa çıkmanın belirli araç, zaman ya da davranış olmadan mümkün olmaması. Koşullar değiştiğinde gereken şeyin türü ve miktarı da değişebilir, bu nedenle bağlamla birlikte açıklanır; icap ettirmek, istilzam etmek, mucip olmak.
gerekçe Alınan bir kararın, dile getirilen isteğin veya davranışın neden uygun görüldüğünü açıklayan dayanak; bunu ileri süren kişi olaylar arasında bağlantı kurar ve başkalarının kendi tutumunu değerlendirebileceği nedenleri açıkça ortaya koyar; mucip sebep, esbabımucibe.
geri (I) → arka, ileri karşıtı
gerilim Gerginlik; tansiyon
gerçek Gözlem ve kanıtla saptanabilen, söylenenlerin doğruluğunu değerlendirmeye dayanak olan olay veya durum; ilgili: → olgu.
gerçekleşme Önceden yalnız ihtimal olarak konuşulan gelişmenin yaşanan hayatta gözlemlenebilir hâle gelişi. Söz verilen buluşma yapıldığında, planlanan tören düzenlendiğinde düşünce ile olan biten arasındaki boşluk kapanır; tahakkuk.
gerçekleşmek Önceden düşünülen, beklenen veya koşulları oluşan bir olayın yaşanmış bir durum hâline gelmesi. Niyet ile sonuç arasında zaman geçebilir, olay tamamlandığında neyin gerçekleştiği gözlenen değişimle anlaşılır; tahakkuk etmek.
gerçekleştirilmek Önceden düşünülen planın gerekli adımlar atılarak yaşanan olay hâline gelmesi. Toplantı belirtilen saatte yapılabilir, tasarım ürüne dönüşebilir; sonrasında taslakta öngörülenle elde edilen sonuç karşılaştırılır.
gerçekleştirmek Tasarlanan bir işi gerekli adımları atarak yaşanan veya görülebilen sonuca dönüştürmek. Hazırlık, kaynak ve birlikte çalışma gerekebilir, amaçlanan ile ortaya çıkan sonucun ne kadar örtüştüğü sonradan değerlendirilebilir; yapmak, ortaya koymak.
gerçeklik Düşünceden bağımsız biçimde sınanabilen olay ve nesnelerin alanı. Bir savın buna uygunluğu gözlemle denetlenir; anlatının etkileyiciliği tek başına kanıt sayılmaz; gerçek, asıl, hakikat, hakikilik, sahihlik, şeniyet, realite, reellik.
gerçekten İleri sürülen yargının görünüş ya da varsayımla sınırlı kalmayıp olguyla örtüştüğünü vurgulayarak. Konuşmada güçlü onay veya şaşırma da bildirebilir; bayağı, cidden, hakikat, hakikaten, harbiden, sahi, sahiden, filhakika, filvaki.
getirilme Getirilmek işi
getirilmek Taşıyan kişi veya araçla belirli hedefe nakledilmek; ilgili: → getirmek.
getirme Uzakta duran kişiyi ya da eşyayı hareket ettirip konuşanın olduğu veya gösterdiği noktaya ulaştırma. Taşıma elle, araçla ya da bir başkasının yardımıyla yapılabilir; teslim anında istenen şeyin eksiksiz gelip gelmediği anlaşılır.
getirmek Kişiyi veya nesneyi başka bir noktadan konuşana ya da belirtilen hedefe doğru taşıyıp ulaştırmak; ilgili: → ulaştırmak.
geyik Cervus elaphus adıyla sınıflanan, erkeğinde her yıl yenilenen dallı boynuzlar bulunan, otçul ve çift toynaklı iri tür; ilgili: → otçul.
gezi (I) Ülkeler veya şehirler arasında yapılan uzun yolculuk; seyahat
gezi (II) Pamuk ve ipekle karışık dokunmuş hareli kumaş
gezmek Hava alma, hoş vakit geçirme vb. amaçlarla bir yere gitmek
geç Belirli zamandan sonra olan
geçerli Belirlenmiş koşullara göre hükmü veya kullanılma yetkisi sürmekte olan; ilgili: → kural.
geçerlilik Belge, kural, bilgi veya gerekçenin ilgili koşullarda kabul edilip kullanılabilmesini sağlayan işlerlik niteliği; ilgili: → kabul.
geçici Başladıktan sonra fazla zaman geçmeden sona eren; ilgili: → kısa.
geçirilmek Giyilen parça bedenin uygun uzvuna takılmak; ilgili: → geçirmek.
geçirme Bir nesneyi dar açıklığın içinden ya da bir sınırın ötesine hareket ettirme. İplik iğnenin deliğinden, dosya kurumlar arasında ilerleyebilir; hareketin nereden başlayıp nerede bittiği, hangi kullanımın kastedildiğini gösterir.
geçirmek Kişiyi ya da nesneyi karşı yana, başka konuma veya yeni bir duruma getirmek; ilgili: → aktarmak.
geçiş Geçmek işi
geçme Geçmek işi; mürur
geçmek Bir yerden başka bir yere gitmek
geçmiş Geçme işini yapmış
gibi -e benzer, -e benzeyen
gider Bir iş için harcanan paranın bütünü; masraf
giderek Süre boyunca değişimin adım adım daha belirgin olmasıyla; ilgili: → gittikçe.
giriş Girmek işi
girişim Bir işe girişme; teşebbüs
girme Girmek işi; intisap
girmek Dışarıdan içeriye geçmek; kaçmak
gitme Bir kişinin, canlının veya aracın bulunduğu yerden ayrılarak başka bir noktaya doğru hareket etmesi. Eylem yürüyerek, taşıtla veya başka bir yolla gerçekleşebilir; çıkış yeriyle varış hedefi cümlede ayrı ayrı söylenebilir.
gitmek Bir yere doğru yönelmek; gidedurmak, uzanmak
giymek Örtünüp korunmak için bir şeyi vücuduna geçirmek; giyinmek, kuşanmak
gizli Görünmez, belli olmaz bir durumda olan; mahfi, edimsel karşıtı
gol Rakip takımların karşılaştığı top oyunlarında topun kurallara uygun biçimde hedef alanını geçmesiyle kazanılıp hakemce geçerli sayıldığında karşılaşmanın resmî sonucuna eklenen, iki tarafın başarısını sayıyla karşılaştırmaya yarayan puan.
grafik Bir olayın çeşitli durumlarını göstermeye veya birkaç şey arasında karşılaştırma yapmaya yarayan çizgilerden oluşmuş biçim; çizge
gri → kül rengi
grup Birbirine benzer veya aynı cinsten olan şeylerin oluşturduğu bütün; küme, takım
gök → uzay
göl Karaların içinde denizlerle bağlantısı olmayan durgun su birikintisi
gölge Saydam olmayan bir cisim tarafından ışığın engellenmesiyle ışıklı yerde oluşan karanlık; saye
gönderilmek Bir kişinin, eşyanın veya iletinin başlangıç noktasından belirlenen varış yerine doğru yola çıkarılması. Taşıma yolu ve teslim adresi seçilir; ulaşıp ulaşmadığı izlenirse gecikme veya kayıp erkenden anlaşılır.
göndermek Bir yere doğru yola çıkarmak, ulaşmasını, gitmesini sağlamak; yollamak, irsal etmek
gönül Sevgi, istek, düşünüş, anma, hatır vb. duyguların kaynağı; içeri, yürek, dil (II), kalp (I)
gönüllü Bir işi yapmayı hiçbir yükümlülüğü yokken isteyerek üstlenen; fahri
göre Bir şeye uygun olarak, bir şey uyarınca; gereğince
görev Kişinin, aracın veya bir parçanın belli bir düzende üstlendiği iş; bütüne nasıl katkıda bulunduğu ve hangi sonuca hizmet ettiği bu işten anlaşılır, çevresindeki ögeler değiştiğinde yaptığı şey de farklılaşabilir.
görevli Belirli işi yapma sorumluluğu kendisine verilmiş olan; ilgili: → sorumlu.
görme Gözün ışığı almasıyla çevredeki biçim, renk, hareket ve uzaklıkları seçebilme yetisi ve bu yetinin kullanılması; gündelik yaşamda yön bulmayı, nesneleri tanımayı ve tehlikeyi fark etmeyi sağlar, bozukluğunda bu işler güçleşir; rüyet, müşahede.
görmek Gözle algılamak, seçmek
görsel Gözle algılanan biçim, renk ve yerleşim üzerinden bilgi veren ya da görmeye yönelik hazırlanmış olan. Çizim, fotoğraf ve ekran düzeni için kullanılır, görünen ayrıntıların seçilebilmesi ışığa ve sunum biçimine bağlıdır.
görülme Belirtinin veya olayın gözlemle farkına varılması; ilgili: → görülmek.
görülmek Söz konusu varlık, ışığın gözde oluşturduğu izlenim aracılığıyla fark edilmek; ilgili: → göz.
görünmek Görülür duruma gelmek, görülür olmak; gözükmek
görüntü Görünen şey
görünüm Dış özelliklerin gözde oluşturduğu biçimsel izlenim; ilgili: → biçim (II).
görünür Gözün doğrudan ya da optik araç yardımıyla seçebileceği durumda olan; ilgili: → algı (I).
görüş Görmek işi
görüşme Belli bir mesele için ayrılan sürede tarafların söz alıp birbirini dinlemesi. Telefonla ya da aynı odada yapılabilir; soru ve yanıtların akışı bilgi toplamaya, düşünceleri tartmaya veya karar vermeye yarar; konuşma.
görüşmek Buluşup konuşmak, konuşup sohbet etmek
gösterge Bir şeyi belirtmeye yarayan şey, belirti, im; işaret
gösteri İlgi, dikkat çekmek için bir topluluk önünde gösterilen beceri veya oyun
gösterilmek Bir nesne, görüntü veya olay, birinin bakıp görmesi için erişebileceği biçimde sunulmak. Ekrana yansıtılabilir, bir yerde sergilenebilir ya da parmakla işaret edilebilir; daha önce dikkat dışında kalan şeyin göz önüne çıkarılması sağlanmak.
gösterme Bir nesneyi, kişiyi veya bilgiyi başkasının görüp tanıyabileceği biçimde ortaya çıkarma ve dikkatine sunma eylemi; kapalı ya da bilinmeyen şeyi işaret, görüntü veya doğrudan sunumla anlaşılır kılma süreci; arz (I), teşhir.
göstermek Birini veya bir şeyi işaretle belirtmek
götürmek Taşımak, ulaştırmak veya koymak
göz Çevreden gelen ışığı alıp sinirsel işarete dönüştürerek görsel algıya katılan duyu yapısı; ilgili: → görme.
gözaltı Birinin, güvenlik kuvvetleri tarafından belli bir yerde belli bir süre alıkonulması; gözetim, nezaret
gözlem Karşılaşılan bir durumu veya nesneyi belirli bir soruya yanıt arayarak dikkatle izleme; ayrıntılar rastgele seçilmez, görülenler not edilip önceki bilgilerle karşılaştırılarak daha güvenilir bir betimleme oluşturulur; müşahede.
gözlemlenmek Bir olay, durum ya da nesne; bilimsel inceleme, sistematik takip ya da dikkatli izleme yoluyla algılanır duruma gelmek; gözleme konu olmak.
gözlenmek Bir olgu ya da değişimin dikkatli inceleme sırasında fark edilip kayda geçmesi. Sayılardaki düşüş, canlıdaki davranış veya yüzeydeki iz görülebilir; aynı koşullarda yeniden bakmak ilk izlenimin sağlamlığını anlamaya yardım eder.
göç Ekonomik, toplumsal, siyasi sebeplerle bireylerin veya toplulukların bir ülkeden başka bir ülkeye, bir yerleşim yerinden başka bir yerleşim yerine gitme işi; taşınma, hicret, muhaceret
göçmen Bir ülkeden ayrılarak yerleşmek için başka ülkeye giden (kimse, aile veya topluluk); muhacir
göğüs Vücudun boyunla karın arasında bulunan ve kalp, akciğer vb. organları içine alan bölümü; bağır, sine
gül Rosa cinsinde yer alan, çoğu türü dikenli sürgünler taşıyan, bahçelerde süs ve koku için yetiştirilen çalı; ilgili: → çiçek.
gülmek İnsan, hoşuna veya tuhafına giden olaylar, durumlar karşısında, genellikle sesli bir biçimde duygusunu açığa vurmak
gün → güneş
güncel İçinde bulunulan zamanda geçerli olan bilgiyi veya henüz önemini yitirmemiş gelişmeyi yansıtan. Bir haber, tarife ya da kayıt için kullanıldığında son değişikliklerin işlendiğini ve eski bilgiye göre karar verilmemesi gerektiğini gösterir; gündeş, aktüel.
güncelleme Güncellemek durumu
gündelik Gün hesabıyla veya her gün ödenen para; vazife, yevmiye
gündem Toplantılarda görüşülecek konuların bütünü; ruzname
güney (I) Bulunulan yerde sola doğu, sağa batı alındığında yüzün dönük olduğu yön; lodosluk, cenup, kuzey karşıtı
güneş (I) Gündüz Güneş’ten yeryüzüne ulaşarak çevreyi aydınlatan ve ısıtan ışınların günlük yaşamdaki etkisi. Bir yerin güneş alması, gölgede kalması ya da güneşte kuruması anlatılırken gök cisminin kendisinden çok bu etki kastedilir.
günlük (I) O günkü, o günle ilgili
günlük (II) Yakıldığında belirgin kokulu duman veren, bazı ağaçların gövdesinden sızıp katılaşan ve tütsü olarak kullanılan reçinemsi madde; parfüm ve geleneksel kokulandırma işlerinde de değerlendirilen doğal ürün.
gürgen Betulaceae familyasındaki Carpinus betulus türü olan, kuzey kıyı kuşağında yaygın, sert odunu işçilikte kullanılan yaprak döken ağaç; ilgili: → ağaç.
gürültü Aralarında uyum bulunmayan düzensiz seslerin bütünü; kavara (II)
güven Bir kimsenin sözünü yerine getireceğini, bir kurumun görevini aksatmayacağını veya bir bilginin doğru çıkacağını bekleme; bu beklenti, kararlarını sürekli yeniden sorgulamadan verebilmesine ve dayandığı kişi ya da kaynağa rahatça başvurabilmesine imkân tanır; itimat.
güvence Güvenilecek şey
güvenilir Söylediği, kaydettiği veya yaptığı şeyin doğruluğu deneyimle ya da denetimle sınanabilen. Kişi için verdiği sözü tutmayı, kaynak veya yöntem içinse aynı koşullarda doğru ve tutarlı sonuç vermeyi anlatabilir; itimatlı.
güvenilirlik Bir kişinin, bilginin veya ürünün doğruluğu ve tutarlılığı nedeniyle başkalarında güven oluşturma özelliği; güvenirlik
güvenirlik → güvenilirlik
güvenli Kullanım veya bulunma sırasında öngörülebilen zarar olasılıkları azaltılmış olan. Bir yol, araç ya da ortam için söylendiğinde tehlikenin tümüyle yok olduğunu değil, uygun önlemlerin alınıp koşulların izlenebildiğini anlatır; emin.
güvenlik Toplum yaşamında yasal düzenin aksamadan yürütülmesi, kişilerin korkusuzca yaşayabilmesi durumu; emniyet
güvercin Kısa gövdeli, sık tüylü ve güçlü uçuşlu kuş; yabani toplulukları da insan yakınında yetiştirilen türleri de bulunur. Tohum ve tanelerle beslenir, yuvasına dönme eğilimi nedeniyle haber taşımada da kullanılmıştır.
güzel Duyularda, duygularda veya düşüncede beğeni ve hayranlık uyandıran, estetik, nitelik veya uygunluk bakımından değerli bulunan, çirkin karşıtı.
güzellik Estetik bir zevk, coşku, hoşlanma duygusu uyandıran nitelik; hüsün
güç (I) Fizik, düşünce ve ahlak yönünden bir etki yapabilme veya bir etkiye direnebilme yeteneği; çelim, efor
güç (II) Ağır ve yorucu emekle yapılan; meşakkatli, kolay karşıtı
güçlendirmek Dış baskıya karşı daha iyi dayanabilmesi veya görevini daha başarılı yürütebilmesi için kişiye, yapıya ya da yönteme destek eklemek. Eğitim, onarım ve yeni kaynaklar bu değişime katkıda bulunabilir.
güçlü Gücü, kuvveti olan; yavuz
güçlük → zorluk
gıda → besin
ha (I) İstek uyandırmak için kullanılan bir söz
haber Yeni öğrenilen olayın ne olduğunu başkasına aktarmaya elveren bilgi; ilgili: → bilgi.
hacim Nesnenin veya maddenin uzayda kapladığı üç boyutlu yer miktarı. Katıların ölçülerinden hesaplanabilir, sıvı ve gazlar için uygun kaplarla belirlenebilir, biçim değişse bile aynı miktarın kapladığı yer karşılaştırılabilir; oylum, cirim, sıygı.
hadis Rivayet yoluyla sonraki kuşaklara ulaşan, Hz. Muhammed’e atfedilen söz, davranış veya onay haberi; ilgili: → rivayet.
hafif Kaldırıldığında veya taşındığında benzerlerine göre küçük yük oluşturan; ilgili: → ağırlık.
hafta Takvimde birbirini izleyen yedi günün oluşturduğu zaman bölümü. İşlerin, derslerin ve buluşmaların düzenlenmesinde ortak ölçü sağlar, bir haftanın hangi gün başlayacağı kullanılan takvime veya uygulamaya göre değişebilir.
hafıza → bellek
hak (I) Doğru, gerçek
hak (II) Maden, ağaç, taş üzerine elle yazı veya şekil oyma; kazı (I)
hakem Uyuşmazlığın taraflarının birlikte yetkilendirdiği ve çözüm kararını kendisinden beklediği kişi; ilgili: → yargıç.
hakikat → gerçek
hakim → bilge
hakkında Bir kişi, olay veya konuyu sözün, araştırmanın yahut yargının odağına alarak onunla bağlantı kuran ilgeç. Ardından gelen açıklamanın neye ilişkin olduğunu belirtir; genellikle ad veya ad öbeğiyle birlikte kullanılır; üzerine, için.
haklı Koşullar, gerçekler veya geçerli ölçütler karşısında savunulabilir nitelikteki; ilgili: → doğru.
hal (I) Çözme, çözülme
hal (II) Sebze, meyve, bakliyat vb.nin satıldığı yer
hal (III) Tahttan indirme
hala Babayla en az bir ebeveyni ortak olan kadın akraba; ilgili: → yeğen.
halk (I) Aynı ülkede yaşayan, aynı kültür özelliklerine sahip olan, aynı uyruktaki insan topluluğu; cumhur, folk
halk (II) → yaratma
halı Dokuma tabanına düğümlenmiş ilmeklerden oluşan, basıldığında yumuşak hissedilen yaygı. Desenleri ipliğin renkleriyle kurulur; odada zemini örter, sesi azaltır ve kimi zaman dekor amacıyla duvara da asılır.
hane → ev
hangi Birden fazla olasılık arasından seçilecek olanı öğrenmek üzere adın önüne gelen soru sözü. Yanıtın kişi, yer, nesne veya zamanı belirlemesi beklenir; seçimin yapılacağı küme açıkça söylenebilir ya da konuşmanın bağlamından anlaşılır; ne (II).
hapis Kişiyi belirli alanda tutup serbestçe ayrılmasını engelleme; ilgili: → özgürlük.
harcama Bir ihtiyacı karşılamak veya bir işi sürdürmek için para, zaman ya da başka bir kaynağı kullanma; sarf
hareket Vücudu oynatma, kıpırdatma veya kımıldanma
harf Bir dilin yazı dizgesinde sesleri veya ses ayrımlarını göstermeye yarayan biçimlerden her biri. Tek başına bir sözcüğün anlamını vermese de belirli bir sırayla birleştiğinde sözcüklerin yazılmasını ve okunmasını sağlar; kod.
harita Coğrafya, tarih, dil, nüfus vb. konularda yeryüzünün bütününün veya bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek bir düzlem üzerine çizilmiş hâli
hariç → dış
hasar Darbe, aşınma, yangın veya başka bir etki yüzünden bir nesnenin ya da yapının önceki bütünlüğünü ve işlevini kısmen yitirmesi. Görünür kırılma kadar içeride oluşan zayıflama da kullanım güvenliğini etkileyebilir.
hasta Bedensel veya ruhsal işleyişi olağan dengesini yitirmiş olan; ilgili: → sağlık.
hastalık Organizmada birtakım değişikliklerin ortaya çıkmasıyla sağlığın bozulması durumu; rahatsızlık, çor, dert, sayrılık, illet, maraz, maraza, zor, esenlik karşıtı
hastane Muayene, laboratuvar incelemesi, girişim ve izlem gibi hizmetlerin aynı örgüt içinde yürütüldüğü sağlık kurumu. Kişi yalnızca görüşmeye gelip dönebilir ya da belirli süre burada kalabilir; farklı uzmanlık ekipleri bakımını birlikte planlar; sayrılarevi, darüşşifa, şifahane.
hat → çizgi
hata → yanlış
hatta Önceki sözü daha güçlü veya daha beklenmedik bir örnekle genişleten bağlayıcı; ilgili: → bile.
hatırlamak → anımsamak
hatırlatmak → anımsatmak
hava Başlıca azot ve oksijenden oluşan, yeryüzünü kuşatan gazlar karışımı; ilgili: → gaz (II).
havuç Maydanozgillerden, koni biçimindeki etli kökü için sebze olarak yetiştirilen, iki yıllık otsu bir kültür bitkisi; pürçekli, yeregeçen (Daucus carota)
hayal Olması dilenen geleceğin veya durumun düşüncede beliren görüntüsü; ilgili: → imge.
hayat (I) Canlı, sağ olma durumu
hayat (II) Genellikle köy ve kasaba evlerinde, üstü kapalı, bir veya birkaç yanı açık sofa
hayvan Duygu ve hareket yeteneği olan, içgüdüleriyle hareket eden canlı yaratık
hayır (I) "Yok, öyle değil, olmaz" anlamlarında onamama, inkâr bildiren bir söz
hayır (II) İyilik, karşılık beklenmeden yapılan yardım
hazine Mücevher, değerli maden veya başka kıymetli nesnelerden oluşan büyük birikim; ilgili: → servet.
hazır Girişeceği eylemin gerektirdiği koşulları karşılayan; ilgili: → uygun.
hazırlamak Bir şeyi kullanılacak, yararlanılacak duruma getirmek; anıklamak
hazırlanmak Kullanılacağı amaca hizmet edebilmesi için gerekli işlemlerden geçirilip düzenlenmek; ilgili: → hazırlamak.
hazırlık Hazırlanmak için gereken şey veya durumların bütünü; tedarik
haşhaş Tarlada bir mevsim gelişip çiçek açan, ardından başçıklarında çok sayıda küçük tane oluşturan tarım ürünü. Taneleri yağ ve gıda üretiminde değerlendirilir; olgunlaşmamış kapsülün özsuyu afyon yapımının kaynağıdır.
hedef Atılan okun, topun veya yöneltilen ışığın ulaşması istenen belirli nokta ya da nesne; konumu önceden seçilir, isabet edip etmediği atıştan veya yöneltmeden sonra anlaşılır, spor karşılaşmalarında puan kazanılacak alan olarak da düzenlenebilir; nişangâh.
hedeflemek Ulaşılmak istenen sonucu açıkça seçip sonraki adımları ona göre düzenlemek. Öğrencilerin derse devamını artırmak veya üretimde kaybı azaltmak için ölçülebilir sonuç konur; yapılan işin bu sonuca yaklaşıp yaklaşmadığı izlenir.
hedeflenmek Ulaşılmak istenen sonucun çalışma başlamadan önce açıkça seçilmesi. Yolculukta varış noktası, eğitimde beklenen beceri belirlenebilir; yapılan adımların uygunluğu seçilen ölçüye bakılarak değerlendirilir.
hekim Tıp eğitimi alıp kişilerin sağlık sorunlarını değerlendiren, bulgulara göre tanı koyan ve uygun müdahaleyi planlayan meslek mensubu. Hastalığın seyrini izler, gerektiğinde başka uzmanlara yönlendirir; kararını bilimsel bilgiye ve kişinin durumuna dayandırır; doktor, tabip.
hem Önceki söze ek bir gerekçe yahut hatırlatma getirerek anlatılanı güçlendiren bağlayıcı; ilgili: → üstelik.
hemen Beklemeye veya başka bir işe zaman ayırmadan; ilgili: → çabucak.
hemşire Mesleki yeterliği tanınmış, hastaların bakımını planlayıp uygulayan, iyileşmeyi ve sağlıklı yaşamı destekleyen sağlık çalışanı; ilgili: → sağlık görevlisi.
henüz Konuşulan ana çok yakın bir geçmişte; ilgili: → zaman.
hep Sözü edilen grubun hiçbir üyesini dışarıda bırakmadan; ilgili: → bütün.
hepsi Önceden anılmış ya da gösterilmiş bir kümenin tek bir üyesi dışarıda kalmadan bütünü. Zamir olarak adın yerini alır; kişi, nesne veya olayların birlikte değerlendirilmesini sağlar ve tam kapsama vurgu yapar; cümlesi, cemi cümlesi, topu.
her Bir topluluğun üyelerini ayırmaksızın ayrı ayrı kapsayıp yargının bütün üyeler için geçerli olduğunu belirten ad belirleyicisi; ilgili: → bütün.
herhangi Kimliği, türü veya seçimi önceden belirlenmeyen bir varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önünde kullanılarak belirli bir üyeyi ayırmadan kümenin içinden seçilebilecek olası bir üyeye gönderir; olumsuz cümlede kapsamı genişletir.
herkes Belirlenen çevredeki insanları tek tek adlandırmadan tamamını gösteren belgisiz zamir. Cümlenin konusu olan topluluğun sınırı bağlama göre değişir; kimse bırakmayan bütünlük vurgulanır; cümle, cemi cümle, cümle âlem, dünya âlem, yediden yetmişe, yedi mahalle, yedi düvel.
hesap → aritmetik
hesaplama Matematiksel kurallar yardımıyla verilen nicelikler arasındaki ilişkiyi çözme. Toplama, çarpma ya da bir formül seçilir; ara adımların sırası ve kullanılan sayısal kayıtlar doğru kurulursa aranan değer güvenle denetlenebilir.
hesaplanmak Sayısal sonuca ulaşmak için ilgili değerlerin belirli kurala göre işleme alınması. Ücret için süre ve birim bedel, verim için çıktı ve girdi kullanılır; yanlış veri seçilirse işlem doğru yapılsa bile sonuç yanıltır; hesap edilmek.
heyecan Sevinç, korku, kızgınlık, üzüntü, kıskançlık, sevgi vb. sebeplerle ortaya çıkan güçlü ve geçici duygu durumu; teheyyüç
heyet → kurul
hikâye Bir olayın sözlü veya yazılı olarak anlatılması; boy (III)
hipotez → varsayım
his → duygu
hisse → pay
hizmet Başkasının gereksinimini karşılamak veya ortak yarar üretmek için sunulan emek ve iş görme; ilgili: → yardım.
hiç Eylemin gerçekleşmediğini en küçük olasılığı veya miktarı da dışlayarak vurgulayan belirteç; ilgili: → asla.
hiçbir Sözü edilen kümedeki en küçük istisnayı bile dışlayan belgisiz sıfat. Olumsuz yargıyla birlikte kullanılır; ardından gelen adın karşıladığı varlıklardan tek birinin dahi koşulu sağlamadığını, kümenin o bakımdan tümüyle boş kaldığını gösterir.
hoca İslam ibadetlerine öncülük eden veya dinî bilgileri öğreten görevli; ilgili: → ibadet.
horoz Evcil tavuk türünün, çoğunlukla belirgin ibik ve gösterişli kuyruk tüyleri taşıyan erkek bireyi; ilgili: → tavuk.
hoş Algılandığında kişiye memnunluk veya estetik haz veren; ilgili: → güzel.
hukuk İnsanlar ve kurumlar arasındaki ilişkileri bağlayıcı esaslara göre düzenleyen, uygulanması kamusal güçle güvenceye alınan normlar sistemi; ilgili: → yasa.
hukuki Hakları, yükümlülükleri, yargılamayı veya bunları düzenleyen kuralları ilgilendiren; ilgili: → yasa.
hurma → hurma ağacı
husus → konu
huzur Kaygı ve çatışmanın baskısından uzak, kendini güvende ve dengede hissetme durumu; ilgili: → rahat.
hâkim Çevresindekiler üzerinde buyruk ve kararlarını uygulatacak üstünlüğü bulunan; ilgili: → egemen.
hâlâ Önceden beri devam eden durum değişmeksizin; ilgili: → süreklilik.
hücre Organizmanın canlılığını kendi başına sürdürebilen, bölünüp çoğalabilen ve dışarıdan aldığı maddeleri özümleyebilen en küçük birimi; göze
hüküm Kişi, olay veya nesne hakkında inceleyip tartarak varılan değerlendirme; ilgili: → yargı.
hıyar (I) Kabakgillerden, uzun, iri meyveli, sürüngen, bir yıllık otsu bir bitki (Cucumis sativus)
hıyar (II) Bir şeyi seçmekte veya yapıp yapmamakta özgürlük
hız Hareketin veya işin kısa sürede ilerlemesini belirleyen çabukluk; ilgili: → hareket.
hızla → çabucak
hızlı Aynı yolu veya işi benzerlerinden daha kısa sürede tamamlayan; ilgili: → çabuk.
ibaret Bir bütünün başka bir öge katılmadan belirtilen parçalardan oluştuğunu bildiren sıfat. Ardından gelen içerik, kapsamın sınırını çizer; anlatılan yapının bundan daha geniş veya karmaşık olmadığını özellikle vurgulayan kullanımları vardır.
icra Üstlenilen veya tasarlanan işi fiilen gerçekleştirme; ilgili: → uygulama.
idare İnsanları ve kaynakları amaç doğrultusunda düzenleyerek işlerin akışını yürütme; ilgili: → yönetim.
idari → yönetimsel
iddia Bir yeterliği veya üstünlüğü, dayanağını göstermeden kendine yakıştırma; ilgili: → güven.
ideal → ülkü
ideoloji Bir topluluğun dünyayı açıklama ve toplumsal düzeni biçimlendirme tercihlerine yön veren, birbirine bağlı değer ve kabuller sistemi; ilgili: → öğreti.
ifade → anlatım
ihale Bir işin belirli koşullarla kime yaptırılacağını saptamak için isteklilerin fiyat tekliflerini karşılaştırma yolu; eksiltme.
ihlal Korunması gereken bir değere, ilişkiye veya sınıra yönelik zedeleyici davranış; ilgili: → zarar.
ihmal Bir görevde, ilişkide veya bakım gerektiren durumda gerekli dikkat ve zamanında müdahaleyi göstermeyerek işin aksamasına ya da bir kişinin gereksinimlerinin karşılanmamasına yol açma; boşlama, savsaklama, savsama.
ihracat Yurt içinde hazırlanan ürünün veya verilen hizmetin başka ülkedeki alıcıya satış yoluyla ulaştırılması. Bu alışveriş, üreticinin erişebildiği pazarları genişletir, miktarı, değeri ve hangi ülkeye yöneldiği ayrı ayrı izlenebilir; dış satım.
ihtimal Gerçekleşeceği kesinleşmemiş bir sonucun mümkün görülmesi; ilgili: → olasılık.
ihtiyaç → gereksinim
iki Tek birime aynı nicelik eklendiğinde ulaşılan doğal sayı; ilgili: → sayı.
ikili Çift bileşenden oluşan veya içinde aynı nesneden bir çift barındıran; ilgili: → çift.
ikinci Birden sonra ve üçten önce yer alan basamağı gösteren; ilgili: → iki.
iklim Yeryüzünün herhangi bir yerinde hava olaylarına bağlı olarak gerçekleşen etkilerin uzun yılların ortalamasına dayanan durumu; abuhava
ikna Gerekçeler ve örnekler sunarak başka kişinin bir öneriyi uygun bulmasına veya önceki görüşünü yeniden gözden geçirmesine yardım etme. Sorulara verilen açık yanıtlar güven kurar, kararın kabul edilmesi konuşmanın seyrine bağlıdır.
iktidar Engeli aşarak belirli bir işi gerçekleştirmeye yetecek etki ve direnme kapasitesi; ilgili: → güç (I).
iktisadi → ekonomik
il Ülkenin vali yönetimindeki bölümü; vilayet
ilan → duyuru
ilave Var olan bir şeyin yanına yeni bir parça veya unsur koyarak onu artırma; ekleme, ulama.
ilaç Bir hastalığı iyi etmek veya önlemek için türlü yollarla kullanılan madde; daru, em, ot
ile Eylemi bir eşlikçiye, araca, nedene veya yapılış biçimine bağlayan, ayrı ya da önceki söze ekleşmiş yazılabilen ilişki sözü; ilgili: → birlikte.
ileri Başvuru alınan noktanın bakış veya hareket doğrultusunda daha uzakta kalan yer; ilgili: → ön.
ilerleme Başlangıçta durulan noktaya göre yol, bilgi veya beceri bakımından daha ileri bir aşamaya varma. Atılan adımlar aynı hızda olmayabilir; önceki durumla yapılan karşılaştırma neyin öğrenildiğini ya da ne kadar yol alındığını gösterir; terakki, tefeyyüz.
ilerlemek İzlenen doğrultuda önündeki mesafeyi azaltarak hareket etmek; ilgili: → gitmek.
iletişim İşaretler, söz veya başka anlatım biçimleriyle taraflar arasında anlam kurma ve paylaşma süreci; ilgili: → haberleşme.
ilgi Varlıkların birbirini etkilemesini veya birlikte ele alınmasını sağlayan bağ; ilgili: → ilişki.
ilgilenmek Bir kişi veya konuyu önemseyerek ona zaman ve dikkat ayırmak; ilgili: → dikkat.
ilgili Ele alınan konuya dikkat gösterip olup biteni izleyen veya o konuda girişimde bulunan; ilgili: → dikkat.
ilginç Alışılmış olandan ayrıldığı veya merak edilen bir konuyla bağlantı kurduğu için dikkat çeken. Kişinin önceki bilgileri ve beklentileri değiştikçe aynı olayın ne kadar ilginç bulunduğu da değişebilir; enteresan.
ilim → bilim
ilişkin Yönelme ekli adın ardından gelerek sonraki sözün hangi konu, olay veya kimse hakkında olduğunu gösteren ilgeç; ilgili: → ilgili.
ilk Bir dizide başlangıç noktasını tutarak sıralanan ögelerin tümünden önde bulunan; ilgili: → öncelik.
ilke Düşünceye veya uygulamaya yön veren, seçimlerde dayanak alınan ana kabul; ilgili: → düşünce.
ilçe Bir ilin yönetim alanı içinde sınırları belirlenmiş, merkez yerleşimiyle çevresindeki yerleri birlikte kapsayan bölüm. Yerel kamu hizmetlerinin yürütülmesinde il ile daha küçük yerleşimler arasında bir yönetim basamağı oluşturur; kaymakamlık, kaza.
imaj → imge
imge Gerçeğe dönüşmesi arzulanan bir durumun düşüncede kurulan tasarımı; ilgili: → hayal.
imza Bir kimsenin herhangi bir belgeyi yazdığını veya onayladığını belirtmek için her zaman aynı biçimde kullandığı işaret
in (I) Yaban hayvanlarının kendilerine yuva edindikleri kovuk
in (II) → insan
inanmak Sunulan bir yargıyı gerçeklere uygun sayıp içtenlikle onaylamak; ilgili: → doğruluk.
inanç Düşünsel bir tutumu veya açıklamayı içten bir kesinlikle benimseyip sürdürme; ilgili: → benimsemek.
ince Eni veya kesit ölçüsü benzerlerine göre küçük olan; ilgili: → ufak.
inceleme Bir olay, metin veya nesneyi ayrıntılarına ayırıp özelliklerini anlamak için dikkatle araştırma; tetkik.
incelemek Belgeleri, olguları veya nesneleri tek tek yoklayıp aralarındaki bağlantıları ortaya çıkarmaya çalışmak. Gözlem ve karşılaştırma ilk izlenimi sınar; araştırılan soruya yanıt verip vermedikleri eldeki kanıtla değerlendirilir; tetkik etmek.
incelenme Belge, örnek veya olayın ayrıntıları öğrenilsin diye düzenli araştırmaya alınması. Önce hangi soruya yanıt aranacağı seçilir, sonra ilgili izler karşılaştırılır; elde edilen bulgu ilk izlenimi doğrulayabilir ya da değiştirebilir.
incelenmek Belge, eşya veya yaşanan durum, ayrıntıları ortaya çıkarılsın diye sistemli bir gözden geçirmeye konu olmak. Parçaları ve aralarındaki ilişkiler karşılaştırılır; belirli ölçütlerle ayrıntılı değerlendirmeye alınmak.
incir Sütlü öz suyu ve elsi dilimli yaprakları bulunan, sıcak ve ılıman bölgelerde meyvesi için yetiştirilen ağaç; ilgili: → meyve.
indirim Bir malın, hizmetin veya ödenecek tutarın önceki fiyat ya da tarifeye göre aşağı çekilmesi. Satışta müşterinin daha az ödeme yapmasını sağlar, tutarın ne kadar azaldığını anlamak için eski değerle yeni değer birlikte görülmelidir; tenzilat, iskonto.
indirmek Kişiyi veya nesneyi bulunduğu yüksek ya da ulaşılması güç konumdan daha alçak veya erişilebilir konuma geçirmek; ilgili: → aşağı.
inek Dişi sığır; sarıkız
inmek Yüksekten veya yukarıdan aşağıya doğru gelmek
insan Simgelerle iletişim ve birikimli kültür oluşturma yetileriyle ayırt edilen Homo sapiens türünün bireyi; ilgili: → canlı.
insani Kişinin onurunu, acısını ve temel gereksinimlerini gözeten; ilgili: → merhametli.
insanlık İnsana özgü düşünme, duyumsama ve toplumsal yaşam kurma özelliklerini taşıma; insaniyet.
internet → genel ağ
inşa Planlanan mimari eseri malzeme ve emek kullanarak ortaya çıkarma; ilgili: → yapı.
inşaat Bir yapı oluşturmak için planlama, malzeme hazırlama ve kurma çalışmalarının yürütülmesi; yapım.
iptal Uygulanması kararlaştırılmış işlemi, planı veya hakkı geçerli olmaktan çıkarma; ilgili: → geçerlilik.
irade Tercihi belirleyip buna uygun davranmayı sağlayan kişisel yöneltme yetisi; ilgili: → karar.
is Kara dumanın temasıyla yüzeyde biriken kirli iz; ilgili: → leke.
isim → ad (I)
isimli → adlı
istasyon Demir yolu araçlarının yolcu veya yük alıp bıraktığı donanımlı durak; ilgili: → durak.
istatistik Bir olayı anlamak ve sonuç çıkarmak için sayısal verileri yöntemli biçimde toplama, düzenleme ve değerlendirme; sayımlama (I).
istatistiksel Çok sayıda gözlemden elde edilen verilerin düzenlenmesi, karşılaştırılması ve yorumlanmasıyla ilgili olan. Tekil örneklerden çıkarılamayan örüntüleri gösterebilir, kullanılan örneklem ve hesap yöntemi sonucu etkiler; sayımlamalı, istatistiki.
istek Bir şeye karşı içten gelen yönelme duygusu; gönül, arzu, heves, kasıt
isteme Bir nesne, yardım veya sonucun kendisine verilmesini ya da gerçekleşmesini arzulayıp bunu dile getirme; arzulama, istem.
istemek Elde etmeyi veya gerçekleştirmeyi çekici bularak buna içten yönelmek; ilgili: → dilemek.
istenmek Bir kişi, hizmet veya nesne başkaları tarafından talep edilmek ya da arzu edilmek; istenilmek.
istifa Üstlenilmiş görev veya çalışma ilişkisini kişinin kendi kararıyla sona erdirmesi; ilgili: → çekilme.
istihdam İnsanların bilgi ve emeklerini belirli bir işte kullanabildikleri ücretli çalışma alanı ve bu alanda çalışma durumu. Yeni iş yerlerinin açılması istihdamı artırabilir, işin süresi ve koşulları çalışanların yaşamını etkiler.
istikrar Koşullar değişse bile bir tutumun veya işleyişin belirgin sapmalar göstermeden sürmesi; ilgili: → kararlılık.
isyan → başkaldırı
ithalat Başka bir ülkeden mal getirme veya satın alma; dış alım
itibar → saygınlık
itibaren Ayrılma eki almış zaman veya yer ifadesini, devam eden sürecin ilk noktası olarak bağlayan edat; ilgili: → başlangıç.
itibarıyla Anılan tarih veya saati esas alıp o ana kadar oluşmuş duruma bakıldığında; ilgili: → zaman.
itiraz Benimsenmeyen yargı veya işlemin kabul edilmediğini bildirme; ilgili: → karşı çıkmak.
itmek Temas yoluyla uygulanan kuvvetle nesneyi kendinden öteye doğru hareket ettirmek; ilgili: → kuvvet.
ittifak → bağlaşma
iyi İstenilen, beğenilen nitelikleri taşıyan, beğenilecek biçimde olan; yavuz, kötü karşıtı
iyice Niteliği orta düzeyi aşıp beğenilir sayılabilecek olan; ilgili: → nitelikli.
iyilik Bir kişinin ya da durumun yararlı ve olumlu nitelikler taşıması; salah.
iz Toprak, kar veya yol yüzeyinde adım ya da tekerlek hareketinin ardından görülen çizgi ve oyuk dizisi; yönü ve sürekliliği takip edildiğinde insanın, hayvanın ya da aracın hangi tarafa ilerlediğini gösterebilir; çığır, nişan, nişane.
izin Yetkili kişinin bir eyleme karşı çıkmayarak onu yapma serbestliği tanıması; ilgili: → yetki.
izleme Bir olayın gelişimini, kişinin hareketini veya görüntüyü dikkatle takip etme; takip.
izlemek Birinin veya bir şeyin arkasından gitmek; takip etmek
izlenmek Başlayan bir sürecin sonraki aşamalarının ara verilmeden göz önünde tutulması. Maç ekrandan seyredilebilir, çalışma raporları gün gün okunabilir; böylece değişimin hangi sırayla meydana geldiği anlaşılır; takip edilmek.
izleyici Bir gösteriyi, yayını, karşılaşmayı veya gerçekleşen olayı dikkatini vererek takip eden kişi. Olayın içinde doğrudan görev almadan gördüklerini ve duyduklarını yorumlar, salonda, ekranda veya olay yerinde bulunabilir; seyirci.
iç Herhangi bir durumun, cismin veya alanın sınırları arasında bulunan bir yer; dâhil, dış karşıtı
içeri Duvar, kabuk veya başka sınırlarla çevrilmiş bulunan bölüm; ilgili: → bölüm.
içerik Bir şeyin içinde bulunanların bütünü; muhteva, mazruf
içermek Yapısında, kapsamındaki konular arasında veya bileşiminde belirli bir öge bulundurmak; ilgili: → barındırmak.
için Bir işin yapılma amacını veya hedeflenen sonucu belirtir; amacıyla, maksadıyla.
içmek Suyu ya da başka bir akışkanı boğazdan mideye geçecek biçimde tüketmek; ilgili: → yutmak (I).
içsel İçle ilgili, içe ilişkin; dâhilî
iğde Yaprakları gümüşi, ilkbaharda sarımsı açan ve çevresine hoş koku yayan Elaeagnus cinsi odunsu bitki; ilgili: → bitki.
iş Bir sonuç elde etmek, herhangi bir şey ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinlik, çalışma
işaret Önceden kararlaştırılmış bir karşılığı bulunan çizim, renk veya simge; yön bulmayı, uyarıyı ya da seçimi kolaylaştırır, onu tanıyan kişiler aynı görüntüden aynı iletiyi çıkarabilir; bel (I), im, delalet.
işgal Güç kullanarak bir bölge veya tesis üzerinde fiilî denetim kurma; ilgili: → egemenlik.
işlem Bir işi sonuçlandırmak için yapılan iş veya uygulamaların hepsi; muamele
işleme Bir malzemeyi emek ve araçlarla dönüştürme, bir konuyu ayrıntılı ele alma ya da bir yüzeyi süsleme.
işlemek Bir şeye emek vererek onu daha elverişli bir duruma getirmek
işlenmek Ham malzemenin kesme, ısıtma veya başka işlemden geçirilerek kullanılacak biçime kavuşması. Ağaçtan tahta çıkarılır, metal uygun kalıba sokulur; yöntemin sırası son ürünün sağlamlığını ve görünüşünü belirler.
işletme Bir düzenin çalışmasını sağlama ya da bir iş yerini insan ve kaynaklarını düzenleyerek yürütme.
işlev Bütüne katkı sağlayacak biçimde bir parçanın, kişinin veya düzenin yerine getirdiği rol; ilgili: → görev.
işleyiş Sistemde görevlerin hangi sırayla yürütüldüğünü ve bir aşamadan diğerine neyin aktarıldığını gösteren düzen. İşleyişi izlemek aksamanın hangi noktada başladığını ortaya çıkarır, düzen değişirse ortaya çıkan ürün de değişebilir.
işsizlik Çalışmak isteyen ve çalışabilecek durumda olan kişinin gelir sağlayan bir iş bulamaması.
işte Göz önündeki veya yeni fark edilen varlığı dinleyenin dikkatine sunan ünlem; ilgili: → gösterme.
işçi İşverenin yönetiminde zihinsel veya bedensel emek sunarak ücret alan kişi; ilgili: → çalışan.
jandarma Yurt içinde genel güvenliği ve kamu düzenini korumakla görevli, yasa ve nizamların koyduğu hükümlerin yürütülmesini ve bunlara dayanan hükûmet emirlerinin yerine getirilmesini sağlayan silahlı askerî kuvvet
kabak Cucurbita cinsinde yer alan, geniş yaprakları ve sürgünleriyle bahçede geniş alana yayılan kültür otlarının genel adı; ilgili: → bitki.
kabul Karşılaşılan koşula veya öne sürülen isteğe itiraz etmeyip razı olma; ilgili: → rıza.
kadar Ölçüsünde, derecesinde; kadarınca
kader → yazgı
kadro Kuruluşun işlerini yürüten insanlar ile aralarında dağıtılmış sorumlulukların oluşturduğu düzen; ilgili: → personel.
kadın Ergenlik çağını geride bırakmış dişi insan; ilgili: → dişi.
kafa Boynun üzerinde beyni ve temel duyu organlarını taşıyan beden bölümü; ilgili: → baş (I).
kaftan Gövdeyi ve bacakları örtecek boyda, önden açılan, geleneksel dış giyim parçası; ilgili: → giysi.
kahraman Savaşta veya tehlikeli bir durumda yararlık gösteren (kimse); yiğit
kahve Meyvesindeki kafeinli taneler için tarımı yapılan, kökboyasıgillerden tropik odunsu bitki (Coffea arabica); ilgili: → bitki.
kahverengi Toprakta ve koyu ağaç kabuklarında görülen, kırmızıyla sarının koyulaşmış birleşimini andıran ton; ilgili: → renk.
kalabalık Aynı alanda birikmiş kişilerin oluşturduğu yoğun küme; ilgili: → topluluk.
kaldırmak Bulunduğu yerden almak, alıp başka yere götürmek
kaldırılma Bir nesnenin bulunduğu yerden yukarı alınması, bir engelin ortamdan uzaklaştırılması ya da yürürlükteki kuralın geçerliliğine son verilmesi, bağlama göre nesnenin fiziksel konumunun veya kuralın günlük yaşamdaki uygulamasının değişmesi.
kaldırılmak Yetişen mahsul tarladan veya harmandan toplanıp götürülmek; ilgili: → kaldırmak.
kale (I) Düşmanın gelmesi beklenilen yollar üzerinde, askerî önem taşıyan şehirlerde, geçit ve dar boğazlarda güvenliği sağlamak için yapılan kalın duvarlı, burçlu, mazgallı yapı; kermen
kalem Bir yüzey üzerinde gezdirilen ucuyla harf, çizgi ve şekil oluşturmaya yarayan, elle tutulan alet; ilgili: → kırtasiye.
kalite Ürün, hizmet veya çalışmanın beklenti ve gereksinimleri karşılama düzeyi; ilgili: → nitelik.
kalkmak Oturduğu veya uzandığı konumu bırakarak gitmeye yönelmek; ilgili: → ayrılmak.
kalkınma Bir toplumun üretim gücünü ve yaşam olanaklarını artırarak ekonomik ve toplumsal bakımdan ilerlemesi.
kalma Bulunulan konumu ya da içinde bulunulan koşulu terk etmeyip sürdürme; ilgili: → kalmak.
kalmak Bulunduğu noktadan ayrılmamak veya sürdürdüğü tutumu değiştirmemek; ilgili: → durmak.
kalp (I) Göğüs orta boşluğunda, iki akciğer arasında, vücudun her yanından gelen kirli kanı akciğerlere ve oradan gelen temiz kanı da vücuda dağıtan organ; yürek
kalp (II) Bir durumdan başka bir duruma çevirme
kalp (III) Düzme, sahte, geçmez (para)
kalıcı → sürekli
kamera Işığı optik düzeneğiyle toplayıp sahnenin görüntüsünü film yüzeyine veya elektronik algılayıcıya kaydeden aygıt; ilgili: → fotoğraf.
kamp Açık arazide çadır veya geçici yapılarla barınmaya elverişli hâle getirilmiş alan; ilgili: → konaklama.
kampanya Ortak bir hedefe ulaşmak için belirli dönem boyunca birbirini destekleyecek biçimde yürütülen çalışmalar bütünü; ilgili: → etkinlik.
kamu Devlet ve yerel idarelerin ortak gereksinimleri karşılamak üzere işleyen kurumlar bütünü; ilgili: → kuruluş.
kamusal Yalnız belirli bir kişinin özel kullanımına değil, ortak yaşamın gereksinimlerine ve toplumun erişimine ilişkin olan. Kaynak, hizmet ya da karar için söylendiğinde kimleri etkilediği ve nasıl yönetildiği birlikte düşünülür.
kamçı Elde kavranan sapa tutturulmuş esnek ve uzun bir parçanın savrulmasıyla darbe uygulayan gereç; ilgili: → kırbaç.
kan Atardamar ve toplardamarların içinde dolaşarak hücrelerde özümleme, yadımlama görevlerini sağlayan plazma ve yuvarlardan oluşmuş kırmızı renkli sıvı; dem (II), hun
kanaat Sahip olduklarını geçimini veya gereksinimini karşılamaya yeterli görüp daha fazlasını istememe.
kanal Bazı bölgeleri sulamak, kurutmak amacıyla veya gemilerin işlemesine elverişli, insan eliyle açılmış su yolu
kanat Havada yol almaya uyarlanmış, kuş, yarasa ve böceklerde çift olarak bulunan, bazı türlerde başka işlev üstlenen beden uzantısı; ilgili: → uçmak (I).
kanser Üremesi bedenin denetimine uymayan hücrelerin çevredeki yapılara zarar verebildiği ve başka bölgelere yayılabildiği hastalıklar bütünü; ilgili: → tümör.
kanun (I) → yasa
kanun (II) Dikdörtgen biçiminde, bir köşesi kesik, yassı bir sandık üzerine gerilmiş tellerden oluşan, tırnak adı verilen çalgıçlarla çalınan ince saz çalgısı
kanıt İleri sürülen bir iddiayı değerlendirmeyi sağlayan gözlem, bulgu, kayıt veya iz; açıklama ile görülen olgular arasında bağ kurar ve başkalarının sonuca nasıl ulaşıldığını denetlemesine imkân verir; burhan, ispat, argüman.
kapalı Kapanmış olan, açılmamış, açık karşıtı
kapanmak Bir açıklık örtülerek geçişe, görüşe veya erişime elvermez duruma gelmek; ilgili: → örtülmek.
kapasite Bir şeyi içine alma, sığdırma sınırı, kapsama gücü; sığa
kapatmak Bir açıklığı örterek geçişi önlemek, bir şeyin üstünü örtmek veya içeridekinin dışarı çıkmasını engellemek; ilgili: → kapı.
kaplan Turuncuya yakın postu üstündeki koyu çizgilerle kolay tanınan, iri yapılı yaban kedisi. Asya'nın çeşitli yaşam alanlarında tek başına avlanır; çizgilerin düzeni bireyden bireye değişir ve otların arasında gizlenmesine yardım eder.
kapsam Belirlenen sınırlar uyarınca değerlendirmeye katılan konu, kişi veya nesnelerin oluşturduğu çerçeve; ilgili: → içerik.
kapsamak Bir bütünün sınırları içinde belirli kişi, konu, zaman veya olaylara yer vermek. Hangi parçaların içeride kaldığı belirtildiğinde çalışmanın, kuralın ya da açıklamanın nereye kadar geçerli olduğu anlaşılır; şamil olmak.
kapsamlı Ele aldığı konular bakımından belirlenebilir bir içerik alanı bulunan; ilgili: → içerik.
kapı İç ve dış mekân arasında yürüyerek geçişe olanak veren, hareketli bir kanatla kapanabilen mimari boşluk; ilgili: → giriş.
kar Bulutlarda oluşan buz kristallerinin taneler hâlinde yere düşmesi ve bu tanelerin birikimi; ilgili: → yağış.
kara (I) Kıyı çizgisinden içeri doğru uzanan, insanların ve başka canlıların üzerinde yaşayabildiği katı zemin. Coğrafya ve yolculuk dilinde sularla kaplı geniş alanların karşısına konur; ada ve kıta gibi parçaları kapsar; toprak.
kara (II) En koyu renk; siyah, ak, beyaz karşıtı
karabiber Yüreksi ayalı yeşil yaprakları ve tek çekirdekli küresel meyveleri bulunan, desteklere tutunarak yükselen Piperaceae familyasındaki Piper nigrum türü tropik sarılıcı; ilgili: → baharat.
karakter Ayırt edici nitelik
karanfil Caryophyllaceae familyasına bağlı, Dianthus caryophyllus adını taşıyan, ince yaprakları ve katmerli çeşitleriyle buket üretiminde de değerlendirilen çok yıllık süs türü; ilgili: → çiçek.
karanlık Çevredeki nesnelerin görülmesine yetecek aydınlanmanın bulunmadığı durum; ilgili: → ışık.
karar Seçenekleri tarttıktan sonra izlenecek yolu belirleyen irade ve yargı; kişi ya da topluluk bu aşamada hangi adımı atacağını seçer, sonraki davranışlarını da seçiminin doğuracağı sonuçlara göre düzenler.
kardeş Ebeveynlerinden en az biri ortak olan kişilerden her biri; ilgili: → akraba.
karga (I) Kentin ve kırın farklı yiyecek kaynaklarına uyum sağlayabilen, koyu görünümlü ve güçlü gagalı kuş. Uçuşta açılan büyük telekleri belirginleşir; yerde besin toplar, ağaçlarda barınır ve çevresindeki değişiklikleri hızla öğrenir.
kariyer (I) Bir meslekte zaman ve çalışmayla elde edilen aşama, başarı ve uzmanlık
kariyer (II) Donanımı çok güvenli, polis veya asker taşıma aracı
karmaşık Çok sayıda farklı ögenin iç içe geçmesiyle oluşmuş; ilgili: → girift.
karnabahar Brassicaceae ailesinden, lahanadakini andıran geniş yeşil yapraklarının ortasında henüz açılmamış tomurcukları sıkıca birleşerek taneli, etleşmiş ve dolgun bir baş oluşturan, bu bölümü çeşitli yemeklerde kullanılan otsu tarım ürünü; karnabit (Brassica oleracea botrytis).
karpuz Citrullus lanatus türünden, toprak boyunca yayılan otsu gövdesi üzerinde iri meyveler yetişen kültür bitkisi; ilgili: → kabakgiller.
kart (I) Tazeliği geçmiş; körpe karşıtı
kart (II) Düzgün kesilmiş ince karton parçası
kartal (I) Geniş kanatları, güçlü pençeleri ve keskin görüşüyle avlanan iri yırtıcı kuş. Açık arazide veya dağlık bölgelerde yüksekten uçar; yuvasını ulaşılması güç kaya yüzeylerine ya da yüksek ağaçlara çoğunlukla tek başına kurar.
karı Evlilik birliğindeki kadın eş; ilgili: → eş.
karınca Dirsekli duyargaları ve belirgin dar beliyle tanınan, iş bölümü yapan koloniler kuran küçük böceklerin ortak adı; ilgili: → böcek.
karışmak Bileşenler birleşerek ortak bir kütle veya bütün oluşturmak; ilgili: → katılmak (I).
karşı Bir şeyin, bir yerin, bir kimsenin esas tutulan yüzünün ilerisi; ön
karşılamak Gelen kişinin varacağı yerde onun gelişini bekleyip kendisiyle ilgilenmek üzere bulunmak; ilgili: → ağırlamak.
karşılanmak Bir gereksinimin veya beklentinin uygun kaynakla giderilmesi. Aç kalan kişiye yemek sağlanabilir, hizmet isteyenin işlemi tamamlanabilir; sunulan şeyin miktarı ve niteliği ihtiyaca uyduğunda eksiklik azalır.
karşılaşma Bir kişi, varlık veya durumla yüz yüze gelme; ilgili: → karşılaşmak.
karşılaşmak Yolu bir kişiyle kesişmek ya da belirli bir durumla yüz yüze gelmek; ilgili: → rastlamak.
karşılaştırma Farklı seçeneklerin ortak sorular altında yan yana getirilerek birbirinden ayrıldıkları ve örtüştükleri yönlerin bulunması. Ölçü değişirse ulaşılan yargı da değişebilir, bu yüzden önce neyin esas alındığı belirlenir; mukayese, tatbik.
karşılaştırılmak İki veya daha çok örneğin aynı ölçütler altında yan yana incelenmesi. Önce hangi yönlerin önemli olduğu seçilir, sonra benzerlik ve ayrılıklar kaydedilir; farklı koşullarda elde edilmiş sayılar doğrudan eşit sayılmaz; kıyaslanmak.
karşılık Söz veya davranışın öteki kişide uyandırdığı tepki; ilgili: → tepki.
karşılıklı Yüzleri birbirine dönük konumlarda bulunan; ilgili: → konum.
karşın Beklenen sonucu doğurması düşünülen bir koşulun gerçekleşmediğini veya bir yargının başka bir olguya rağmen geçerli kaldığını belirten ilgeç. Öncesindeki sözle sonrasındaki yargı arasında ödünleme ilişkisi kurar; rağmen, mukabil.
karşıt Aynı konuya ilişkin yönü, amacı veya niteliği birbirinin tersine düşen. İki görüş ya da iki hareket için söylendiğinde yalnız ayrı olmalarını değil, birinin savunduğu veya yaptığı şeyin ötekiyle çatışmasını anlatır; aksi, ters (I), zıt, kontrast.
kas Uyarıldığında boyunu değiştirerek kuvvet üreten uzun hücre liflerinden oluşmuş doku ve bu dokuyla kurulmuş hareket organı; eş anlamlı: → adale.
kat (I) Bir yapıda yer alan daire veya odaların bütünü
kat (II) → kesme
kategori Aralarında herhangi bir bakımdan ilgi veya benzerlik bulunan şeylerin tamamı; grup, ulam
katkı Ortak bir işin ilerlemesi için kişinin emeğinden, bilgisinden veya elindeki kaynaklardan ayırdığı pay; tek başına bütün işi karşılamasa da başkalarının çabasıyla birleşerek sonuca ulaşılmasını kolaylaştırır; yardım, pay.
katmak Bütünün miktarını artırmak veya özelliklerini değiştirmek üzere ona yeni bir öge eklemek; ilgili: → eklemek.
katı (I) → sert, yumuşak karşıtı
katı (II) → taşlık
katılma Önceden bağımsız olan bir kişi, topluluk veya ögenin başka bir bütüne bağlanarak onun parçası hâline gelmesi. Bir kuruluşla birleşme, bir maddeye başka bir madde eklenmesi ya da var olan bir oluşuma sonradan dâhil olma gibi kullanımları kapsar; katışma, iltihak, inzimam.
katılmak (I) Katma işi yapılmak
katılmak (II) Aşırı derecede gülme, ağlama, gıdıklanma, korkma vb. tepkiler sırasında, solunum kaslarının kasılmasından dolayı soluk kesilmek
katılım Bir toplantıda, çalışmada veya kararın alınacağı süreçte hazır bulunmanın ötesine geçerek görüş bildirme, görev üstlenme ya da emek verme; kişinin ele alınan işin gidişine belli ölçüde katkı sunmasını anlatır; iştirak.
katılımcı Toplantı, yarışma veya başka bir etkinlikte yer alan kişi ya da kuruluş; ilgili: → toplantı.
katır Atgillerden, kısrak ile erkek eşeğin çiftleşmesinden doğan, genelikle kısır olan melez hayvan.
kav (I) Ağaçların gövdesinde veya dallarında yetişen bir tür mantardan elde edilen ve çabuk tutuşan, süngerimsi madde
kavak (I) Genellikle suya yakın alanlarda hızlı büyüyen, dik gövdeli ve yapraklarını mevsim sonunda döken ağaç. Bazı türlerinin odunu hafif kereste yapımında kullanılır; geniş yaprakları rüzgârda kolayca hareket eder.
kavga Tarafların öfkeyle birbirine sözlü ya da fiziksel saldırıda bulunduğu çatışma; ilgili: → çekişme.
kavram Somut deneyimlerden bağımsız olarak da düşünülebilen, varlık ve olaylara yüklenen soyut anlam birimi; ilgili: → düşünce.
kavramsal Tek tek örneklerden çok, onları anlamlandırmak için kullanılan düşünce ve kavramlar arasındaki ilişkiye dayanan. Bir açıklamanın kapsamını, sınırlarını ve sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığını belirlemeye yardım eder.
kavun Cucumis melo adıyla sınıflandırılan, sülükleriyle çevresine tutunan, yerde uzanan dalları kalın kabuklu iri ürünler taşıyan yazlık kültür türü; ilgili: → meyve.
kavut Önce ısıtılıp öğütülmüş tahılın yağlı veya tatlandırılmış katkılarla birleştirilmesiyle elde edilen geleneksel besin; ilgili: → un.
kaybetmek → yitirmek
kaydetmek Dikkate değer görülen bilgileri seçerek daha sonra başvurulabilecek biçimde yazıya geçirmek; ilgili: → yazmak (I).
kaygı Değer verilen bir şeyin ileride zarar görebileceği düşüncesiyle duyulan huzursuzluk; somut bir tehlike bulunmasa da olası sonuç kişinin zihnini meşgul eder, karar ve davranışlarını etkileyebilir; düşünce, tasa, küşüm, endişe, gam (I).
kaymak (I) Sütün veya yoğurdun yüzünde zar durumunda ince bir tabaka biçiminde toplanan, açık sarı renkli, koyu yağlı katman; krema
kaymak (II) Düz, ıslak, donmuş veya kaygan bir yüzey üzerinde sürtünerek kolayca yer değiştirmek
kaynak Bir suyun çıktığı yer, kaynarca, pınar, memba, göz
kaynak (I) Bir suyun çıktığı yer; eşme, göz, kaynarca, pınar, memba
kaynak (II) İki metal veya yapay parçayı ısıl yolla birleştirme yöntemi, kaynaştırıp yapıştırma işi
kaynaklanmak Varlığını veya anlatım malzemesini belirli ortamdan edinmek; ilgili: → beslenmek.
kaynaklı Belirtilen kişi, yer, süreç veya nedenden doğan; ilgili: → köken.
kayıp Kaybolma, yitme durumu; yitim
kayısı Bilimsel adı Prunus armeniaca olan, taze ve kuru tüketilecek ürünü için bahçelerde bakılan çok yıllık tür; ilgili: → ağaç.
kayıt (I) Bir yere mal ederek deftere geçirme
kayıt (II) Pencere çerçevesi
kaz Perde ayaklı, uzun boyunlu; suda ve karada yaşayabilen, yabani veya evcil olarak bulunan kuş (Anser).
kaza Dalgınlık, önlem eksikliği veya beklenmedik koşullar yüzünden insana, eşyaya ya da taşıta zarar veren olay; ilgili: → olay.
kazandırmak Birinin daha önce sahip olmadığı beceri, deneyim, hak veya sonucu elde etmesine aracılık etmek. Sonuç eğitim ve çalışma yoluyla oluşabileceği gibi bir yarışmanın sonunda ödül verilmesiyle de ortaya çıkabilir; vermek.
kazanma Çaba veya uygun koşullar sonunda daha önce elde bulunmayan bir yarara erişme. Çalışmanın karşılığı para olabilir, alıştırma beceriyi artırabilir, yarışma ödül getirebilir; hangi sonucun elde edildiği bağlama göre anlaşılır; kesp.
kazanmak Emek, satış veya yatırım karşılığında para elde etmek; ilgili: → kazanç.
kazanç Emek, ticaret veya yatırım yoluyla edinilen parasal karşılık; ilgili: → gelir.
kazanım Eğitim veya deneyim sonunda kişinin edindiği bilgi ve beceri; yürütülen işin somut yararı.
kaç Herhangi bir şeyin niceliğini sormak için kullanılan soru sıfatı
kaçmak Tehditten uzaklaşıp güvenli yerde gizlenmek üzere hızla gitmek; ilgili: → saklanmak.
kaşık Sulu veya bazı ufak taneli yiyecekleri ağza götürmeye yarayan saplı sofra aracı
kedi İnsanların evde de beslediği ufak, etçil canlı. Keskin köpek dişleri ve geri çekilebilen tırnakları av yakalamaya elverişlidir; bıyıkları dar yerlerde yönünü bulmasına yardım eder, bakımı ev ortamına uyarlanabilir; pisik.
kekik Lamiaceae ailesinden, dallarının dip bölümü sertleşen, ufak yaprakları gövdede çiftler hâlinde gelişen, aktan gül rengine veya kırmızıya değişen başaksı çiçekleri yemeklere aroma veren, belirgin kokulu bir ot türü (Thymus vulgaris).
keklik Çoğunlukla yerde beslenen, tıknaz gövdeli ve kısa kanatlı, sülüngillerden çeşitli av kuşlarının ortak adı; ilgili: → sülüngiller.
kelebek Pul kanatlılardan, vücudu ve iki çift kanadı ince pullarla örtülü olan çok sayıdaki böcek türüne verilen genel ad.
kelime Konuşurken veya yazarken tek başına kullanılabilen, belli bir anlam ya da dil bilgisi görevi taşıyan dil birimi. Çekim ekleriyle farklı biçimlere girebilir, cümledeki yeri ve çevresindeki sözler hangi anlamının öne çıkacağını belirler; söz, sözcük, lügat.
keme Sıçanların iri gövdeli olanına verilen ad; ilgili: → sıçan.
kemik İnsanın ve omurgalı hayvanların çatısını oluşturan türlü biçimdeki sert organların genel adı
kenar Bir şeyin, bir yerin bitiş kısmı veya yakını; yaka, cidar, lep
kendi Sözü edilen kimseye yeniden göndererek onun şahsını veya ona ait olanı gösteren, kişi ve hâl bakımından çekimlenen dönüşlülük sözü; ilgili: → öz (I).
kendir → kenevir
kenevir Uzun sapındaki dayanıklı lifler ip ve kaba dokuma üretiminde değerlendirilen, farklı yetiştirme biçimleriyle değişik kullanım alanları kazanan, bu lifli gövdesiyle tanınan otsu bitki; kendir (Cannabis sativa).
kent Yerleşimin, ticaretin, hizmetlerin ve ortak altyapının bir arada örgütlendiği yoğun yaşam alanı; ilgili: → şehir.
kentsel Evlerin, yolların ve ortak hizmetlerin yoğunlaştığı şehir yaşamıyla ilgili. Ulaşım ağı, yeşil alan ya da konut düzeni için söylenebilir; aynı konu kırsal yerde farklı ihtiyaçlara göre biçimlenir. Nüfus yoğunluğu da kararları etkiler.
kere → kez
kereviz Kalın sapı ve etli alt bölümü çorba, salata ve sıcak yemekte değerlendirilen keskin aromalı otsu tür. Serin mevsimde gelişir; parçaları doğranıp pişirilebilir veya taze tüketilebilir, kokusunu belirleyen bileşenler tadına da yansır.
kesilmek Bir nesnenin gövdesi veya bağlantısı, bir araçla ya da dış etkiyle parçalara ayrılmak; ilgili: → parçalanmak.
kesim Bir bütünü araçla bölerek parçalar elde etme işlemi; ilgili: → kesmek.
kesin Doğruluğu veya uygulanacağı konusunda tereddüde yer bırakmayan; ilgili: → kuşkusuz.
kesinlikle Yargının doğruluğuna ilişkin hiçbir tereddüt taşımadan; ilgili: → kuşkusuz.
kesinti Bir bütünün içinden ayrılmış ya da bir metinden çıkarılıp atlanmış bölüm; ilgili: → bölüm.
kesmek Ağzı bilenmiş bir aletle malzemenin bütünlüğünü bozarak onu bağımsız parçalara dönüştürmek; ilgili: → ayırmak.
kestane Orta kuşağın ormanlarında görülen, boyu yaklaşık 25–30 m’ye varabilen, odunu kapı ve pencere imalatına elveren, Fagaceae ailesinden Castanea sativa türü odunsu bitki; ilgili: → fidan.
keten Tekstile uzun ve dayanıklı teller sağlayan sap kabuğuyla, yağ oranı yüksek tohumları için yetiştirilen Linum usitatissimum adlı tarım türü; ilgili: → lif.
keyif → sağlık
kez Bazı sayı sıfatlarıyla birlikte kullanılarak bir olayın ve olgunun her bir tekrarlanışını bildiren söz; el (I), defa, kere, sefer, yol
keçi Yediğini yeniden ağzına getirip çiğneyen, Capra hircus türünden, et, süt, post ve lif sağlamak için beslenen, çoğunlukla alt çenesinde tutam bulunan evcil küçükbaş; ilgili: → oğlak (I).
ki (I) Anlam bakımından birbirleriyle ilgili cümleleri birbirine bağlayan bir söz; kim (II)
ki (II) Bir cümlenin sonuna getirildiğinde şüphe veya pekiştirme anlatan bir söz
kilise Toplu ayin ve dua için Hristiyan cemaatine ayrılmış ibadet yapısı; ilgili: → mabet.
kilo → kilogram
kim (I) "Hangi kişi?" anlamında cümlede, özne, tümleç, nesne, yüklem görevinde kullanılan bir söz
kim (II) → ki (I)
kimlik Toplumsal bir varlık olarak insanın nasıl bir kimse olduğunu gösteren belirti, nitelik ve özelliklerin bütünü; etiket
kimse Adı verilmemiş veya kimliği önem taşımayan bir insanı gösteren belgisiz zamir. Olumlu bağlamda belirlenmemiş tek bir kişiye gönderir; olumsuz cümlede ise ilgili çevreden tek bir kişinin bile bulunmadığını anlatacak biçimde kullanılır.
kimyasal Maddelerin bileşimi, özellikleri veya birbirleriyle tepkimeye girdiğinde geçirdikleri dönüşümle ilgili olan. Bir değişim için kullanıldığında renk ve biçimden çok maddenin yapısında nelerin değiştiğini gösterir; kimyevi.
kimyon Cuminum cyminum türünden, yaklaşık yarım metreye ulaşan, tek büyüme döneminde gelişen ve açık tonlu küçük çiçekler veren kokulu ot; ilgili: → baharat.
kira Sahipliği devredilmeyen bir varlığın kullanımının, kararlaştırılan ödeme karşılığında geçici olarak başkasına bırakılması; ilgili: → ücret.
kiraz (I) Gülgillerden, ılıman iklimlerde yetişen bir meyve ağacı (Cerasus avium)
kitap Ciltli veya ciltsiz olarak bir araya getirilmiş, basılı veya yazılı kâğıt yaprakların bütünü; betik
kitle Toplanılan mekânda birlikte görülen insanların bütünü; ilgili: → kalabalık.
kişi Topluluk içindeki konumundan bağımsız olarak tek bir insanı gösteren ad; ilgili: → birey.
kişilik Duygulanma, düşünme ve davranmada bireyi başkalarından ayıran görece süreğen yapı; ilgili: → nitelik.
kişisel Başkasının ortak kullanımından ayrılıp belirli bir bireyin yaşamına, seçimine veya özel alanına bağlanan. Bilgi, eşya ya da deneyim için söylenebilir, paylaşılması mümkün olsa da ilk bağlandığı özneyi belirtir; şahsi, zatî.
klasik Üzerinden çok zaman geçtiği hâlde değerini yitirmeyen, türünde örnek olarak görülen eser
klinik Tanı ve tedavi hizmetlerinin sunulduğu sağlık birimi; ilgili: → tıp.
koca (I) Bir kadının evlendiği kişi; bey (I), er (I), efendi, erkek, ağa, zevç
koca (II) Büyük, geniş
kod Bir bilginin simgesi
koku Nesnelerden yayılan küçücük zerrelerin burun zarı üzerindeki özel sinirlerde uyandırdığı duygu; buke
kol (I) İnsan vücudunda omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm; dal (II)
kol (II) → kolluk (II)
kolay Büyük emek veya özel güçlük gerektirmeden başarılabilen; ilgili: → güç (II).
kolaylaştırmak Bir sonuca ulaşmak için gereken çabayı, süreyi veya karşılaşılan engelleri azaltmak; ilgili: → azaltmak.
koltuk Omuz başının altında, kolun gövde ile birleştiği yer
komisyon → alt kurul
komşu Bir başkasının evinin yanında veya yakın çevresinde oturan kişi; ilgili: → yakın.
konferans Bir uzmanın belirli bir konuya ilişkin bilgisini dinleyici topluluğuna düzenli bir sunuşla aktardığı etkinlik; ilgili: → konuşma.
konmak (I) Kuş, kelebek, uçak, toz vb. bir yere inmek
konmak (II) Koyma işi yapılmak
kontrol İşleyişi izleyerek gerekli düzeltmeleri yapma veya davranışın sınırlarını belirleme gücü; ilgili: → denetleme.
konu Bir anlatının, eserin veya tartışmanın merkezine alınarak üzerinde düşünce geliştirilen olay, sorun ya da düşünce alanı; ilgili: → tema.
konuk Ev sahibinin veya düzenleyicinin bulunduğu ortama geçici olarak katılıp ağırladığı kişi; eş anlamlı: → misafir.
konulmak Karışıma katılacak bileşen olarak eklenmek; ilgili: → eklemek.
konum Bir kimsenin veya bir şeyin bir yerdeki durumu veya duruş biçimi; pozisyon
konut (I) Bir kişinin veya birlikte yaşayanların barınma ve gündelik yaşam gereksinimleri için düzenlenmiş bağımsız yaşam alanı. Yapı içindeki bölümleri, kullanım hakkı ve sürekli ya da geçici oturma işleviyle belirlenir; mesken.
konut (II) → ön doğru
konuşma Düşünce, duygu veya isteği sesli dil aracılığıyla karşıdakine aktarma. Sözcüklerin seçimi kadar sesin tonu, duraklama ve sıra alma da iletişimin gidişini belirler; tek kişinin anlatması biçiminde gerçekleşebileceği gibi karşılıklı bir alışverişe de dönüşebilir; musahabe.
konuşmak Bir dilin kelimeleriyle düşüncesini sözlü olarak anlatmak
korelasyon İki veya daha çok özellik ya da büyüklükteki değişimlerin birbirine bağlılık derecesi; ilgili: → bağıntı.
korkmak Tehlike veya tehdit algısı nedeniyle yoğun tedirginlik yaşamak; ilgili: → korku.
korku Zarara uğrayabileceğini düşünmenin insanda uyandırdığı tedirginlik; ilgili: → kaygı.
koruma Bir kişiyi, canlıyı, nesneyi, hakkı veya değeri zarar görmesine yol açabilecek etkilerden uzak tutma. Tehlikeyi önleme, var olan niteliğin bozulmasını engelleme ve güvenli biçimde sürmesini sağlama gibi farklı amaçlarla uygulanır; muhafaza, sıyanet, vikaye.
korumak Bir kimseyi veya bir şeyi dış etkilerden, tehlikeden, zor bir durumdan uzak tutmak; muhafaza etmek, vikaye etmek, sıyanet etmek
korunma Bir insanın ya da başka bir canlının kendisini beklenen zarar veya tehlikeden uzak tutacak önlemler alması. Giysi, sığınak, güvenli davranış veya uygun donanım seçilebilir; önlemin türü karşılaşılan riskin kaynağına bağlıdır.
korunmak Tehlikenin etkisinden sakınmak için güvenli koşullara yönelmek; ilgili: → sığınmak.
koruyucu Birini veya bir şeyi koruyan, kollayan, gözeten kimse; muhafız
koyma Bir nesneyi elden veya başka bir konumdan alıp belirli bir yere yerleştirme eylemi. Nesne ile hedef yer arasındaki yeni ilişkiyi kurar; üstüne bırakma, içine geçirme veya bir kenara ayırma gibi hareketler bağlama göre farklılaşır.
koymak Bir şeyi bir yere bırakmak, belli bir yere yerleştirmek
koyun (I) Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries)
koşmak (I) Adım atışlarını artırarak ileri doğru hızla gitmek; seyirtmek
koşmak (II) Birlikte iş görmesi için bir şeyi, bir kimseyi başka birinin yanına katmak, arkadaş olarak vermek
koşul Olayın gelişmesini veya işin yapılmasını etkileyen durum, gereklilik ya da sınır; ilgili: → şart (I).
kral Monarşide devletin başında bulunan erkek hükümdar; ilgili: → hükümdar.
kredi Ödeme yükümlülüklerini zamanında karşılayacağına ilişkin oluşmuş güven; ilgili: → güven.
kriter → ölçüt
kritik Eserin veya düşüncenin güçlü ve sorunlu yönlerini gerekçeleriyle değerlendiren inceleme; ilgili: → eleştiri.
kriz Organın veya bedenin işleyişinin aniden bozulduğu akut ağırlaşma dönemi; ilgili: → bunalım.
kronik Sağlık üzerindeki etkisi kalıcılaşmış ya da uzun dönemler boyunca yinelenmiş olan; ilgili: → süreğen.
kul Dinî düşüncede Allah’ın yarattığı ve O’na karşı sorumlu sayılan insan; ilgili: → ibadet.
kulak (I) Başın her iki yanında bulunan işitme organı
kulak (II) Varlıklı Rus köylüsü
kullanma Eldeki bir şeyi iş görür duruma sokup ondan belirli bir sonuç elde etme. Bir gereci çalıştırmak, bir imkândan faydalanmak veya bir yolu izlemek bu kapsamda yer alır; seçilen şeyin özellikleri ve ona başvurma şekli sonucun nasıl çıkacağını etkiler; istimal.
kullanmak Nesneyi, olanağı veya yöntemi bir gereksinimi karşılayacak işte devreye sokarak ondan yarar sağlamak; ilgili: → yararlanmak.
kullanıcı Aygıta, hizmete veya sayısal hesaba erişip sunduğu işlemleri yapan kişi. Ekrandaki seçenekleri seçebilir, aracı çalıştırabilir ya da bilgi alabilir; kullanım yetkisi ve deneyimi hangi işlemleri yapabileceğini belirler.
kullanılma Eldeki araç, bilgi veya malzemenin belirli işte işe koşulması. Tarif edilen yöntem uygulamaya girer, ayrılmış kaynak harcanır ya da aygıt çalıştırılır; kullanımın sonucu seçilen şeyin uygunluğuna bağlıdır.
kullanılmak Kullanma işine konu olmak; yemek (II)
kullanım Kullanma, yararlanma
kulüp Üyelerin ortak uğraşlarını sürdürmek ve birlikte vakit geçirmek için kullandığı yer; ilgili: → dernek.
kunduz Castor fiber adıyla sınıflanan; pala biçimli kuyruğu, yüzmeye uyumlu perdeli arka üyeleri ve odunsu yapı kurma davranışıyla tanınan kemirici; ilgili: → kemirgen.
kur (I) Yabancı paraların ulusal para cinsinden değeri
kur (II) Karşı cinse ilgi göstererek onun hoşuna gitme, gönlünü kazanmaya çalışma
kural Uğraşın veya sistemin nasıl işleyeceğini belirleyen genel usul ya da kabul; ilgili: → ilke.
kuram Bir alandaki olguların nedenlerini ve ilişkilerini bağlantılı kavramlarla açıklayan, çıkarımları kanıtlarla değerlendirilebilen düşünsel çerçeve; ilgili: → bilgi.
kurban İbadet veya adak amacıyla dinî koşullara uygun biçimde boğazlanan hayvan; ilgili: → adak.
kurbağa Anura takımında yer alan, erişkinleri kuyruksuz ve arka bacakları genellikle sıçramaya elverişli olan, çoğu türünde sucul bir larva evresi bulunan iki yaşamlı hayvan; ilgili: → hayvan.
kurgan Kapalı gömü alanını dışarıdan örten, insan eliyle biriktirilmiş toprak ve taş yığını; ilgili: → tümülüs.
kurma Parçaları bir araya getirerek bir aracı çalışır duruma sokma veya gerekli insan ve koşulları toplayarak yeni bir düzen oluşturma; ihdas.
kurmak Ayrı parçaları yerlerine bağlayarak kullanılabilir bir düzen ortaya çıkarmak; ilgili: → monte etmek.
kurt (I) Köpekgillerden, Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da yaşayan, postu gri sarı renkli, yırtıcı, etçil memeli hayvan; börü (Canis lupus)
kurt (II) Yumuşak vücutlu, uzun gövdeli, omurgasız, bacaksız, ayaksız veya çok ilkel ayaklı küçük hayvan; böcü
kurtarmak Tehdit altındaki canlıyı güvenli ortama ulaştırmak; ilgili: → korumak.
kurtulmak Tehlikeli veya kötü bir durumu atlatmak
kuru Yüzeyinde ıslaklık veya içinde belirgin nem bulunmayan; ilgili: → nem.
kurucu İşletmenin, örgütün veya girişimin ilk düzenini oluşturup faaliyete geçmesini sağlayan; ilgili: → kurmak.
kurul Belirlenmiş bir sorumluluğu birlikte üstlenen, inceleme veya karar verme yetkisiyle donatılmış insan grubu; ilgili: → topluluk.
kurulma Ayrı bileşenlerin belirli bir amaçla birleştirilip çalışabilir düzene kavuşması. Çadırın direkleri dikilir, aygıtın parçaları yerlerine bağlanır; düzen hazır olduğunda ilk deneme yapılır, eksik kalan bağlantı varsa parça yeniden ayarlanır.
kurulmak Kurma işine konu olmak veya kurma işi yapılmak
kuruluş Ögeleri bir araya getirip bir düzenin veya örgütün faaliyete başlamasını sağlama süreci; ilgili: → oluşturmak.
kurum (I) Bacalarda biriken kalın is
kurum (II) Evlilik, aile, ortaklık, mülkiyet gibi köklü bir yapıyı içeren, genellikle devletle ilişkisi olan yapı veya birlik; müessese
kurum (III) Kendini büyük ve önemli gösterme davranışı; azamet, gurur
kurumsal Örgütün yapısına, faaliyetlerine veya kendisi adına yürütülen işlere ilişkin; ilgili: → kurum (II).
kusur Bütünün taşıması gereken bir parçanın veya niteliğin bulunmayışı; ilgili: → eksiklik.
kutsal İnananların üstün bir dinî değer tanıyarak derin hürmet gösterdiği; ilgili: → saygı.
kutu Eşyayı içine alıp koruyan, tahta, karton, metal veya benzeri malzemeden üretilmiş, çoğu kez açılır üst bölümü bulunan muhafaza kabı; ilgili: → kap (I).
kuvvet Kasların yük kaldırma, itme veya bir dirence karşı iş yapma kapasitesi; ilgili: → güç (I).
kuzey (I) Bulunulan yerde sağa doğu, sola batı alındığında yüzün dönük olduğu yön; şimal, güney karşıtı
kuzu Koyun yavrusu
kuş Yumurtlayan omurgalılardan, akciğerli, sıcakkanlı, vücudu tüylerle örtülü, gagalı, iki ayaklı, iki kanatlı uçucu hayvanların ortak adı
kuşak Giysinin üzerinden beli dolanarak bağlanan geniş kumaş şeridi; ilgili: → şerit.
kâr Ticari bir işten sağlanan gelirlerin giderleri aşan bölümü; ilgili: → kazanç.
kök (I) Bitkileri toprağa bağlayan, topraktaki besi maddelerini emmesine yarayan klorofilsiz bölüm
kök (II) Sazı kurmaya yarayan burgu
köken Bir şeyin çıktığı, dayandığı temel, biçim, neden veya yer; menşe
köpek Köpekgillerden, boy ve biçim bakımından pek çok cinsi olan, çok iyi koku alan, sadık, bekçilik ve avcılık gibi işler için beslenen memeli hayvan; kapik (I), it (Canis familiaris)
köprü Akarsu, vadi veya yolun üstünden geçiş sağlayan, iki yana dayanan ya da ayaklarla desteklenen ulaşım yapısı; ilgili: → geçit.
kötü İstenilen, beğenilen nitelikte olmayan, hoşa gitmeyen; bet (III), yaş (II), yavuz, bed, berbat, fena (I), iyi karşıtı
köy Kent merkezlerinin dışında, gündelik yaşamın yakın komşuluk ve kırsal çevreyle bağlantılı olduğu küçük yerleşme; ilgili: → yerleşim.
köylü Nüfusu küçük tarımsal yerleşimde dünyaya gelmiş veya orada yaşamını sürdüren; ilgili: → kırsal.
köşe Bir cismin veya düzlemsel biçimin kenarlarının yön değiştirerek buluştuğu nokta ya da bölüm; ilgili: → açı.
kültür Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü; hars, ekin
kültürel Bir topluluğun zaman içinde ürettiği dil, sanat, bilgi ve yaşama alışkanlıklarıyla bağlantılı olan. Bu niteliği taşıyan bir ürün veya uygulama, onu kullanan insanların deneyimlerinden izler taşır ve yeni koşullarda değişebilir; ekinsel.
küme → grup
küresel Küre ile bağlantılı; bu bağlamdaki özellik, durum veya kullanım biçimini anlatan.
kütüphane Basılı veya sayısal eserleri edinip erişilebilir bir düzende koruyarak araştırma ve okumaya sunan bilgi hizmeti kurumu; ilgili: → kitaplık.
küçük Boyutları, benzerlerininkinden daha ufak olan; mikro, ufak tefek, büyük karşıtı
kılmak Birini veya bir şeyi, önündeki adın bildirdiği niteliğe sokmak; ilgili: → etmek.
kılıç Uzun, düz veya eğri, ucu sivri, bir veya her iki yüzü keskin, kın içinde bele takılan, çelikten silah; tığ (II)
kırmak Baskı veya darbe uygulayarak katı nesnenin bütünlüğünü bozmak; ilgili: → parçalamak.
kırmızı Kanın rengi; al (I)
kırsal Kent dışındaki küçük yerleşimlerin yaşamına ve üretim koşullarına ilişkin; ilgili: → köylü.
kısa Boyu, uzunluğu az olan; kesik, uzun karşıtı
kısmen Yargının yalnız belirli açılardan geçerli olduğunu belirterek; ilgili: → kısmi.
kısrak At türünün yetişkin dişi bireyi; ilgili: → at (I).
kısım → bölüm
kıyas Özellikleri yan yana getirip ortak ve farklı yönlerine bakarak bir yargıya varma; ilgili: → karşılaştırma.
kıyı Suyla kaplı alanın karayla temas ettiği sınır ve onun yakın çevresi; ilgili: → sahil.
kız Dişi çocuk
kızıl Kor hâlindeki demirin veya alevin ışıklı al tonu; ilgili: → kırmızı.
kış (I) Kuzey yarım kürede 22 Aralık-21 Mart, güney yarım kürede 21 Haziran-23 Eylül tarihleri arasındaki zaman dilimi, sonbaharla ilkbahar arasındaki soğuk mevsim; şita
kış (II) Tavuk vb. kümes hayvanlarını kovalamak için çıkarılan ses
la (I) Gam dizisinde "sol" ile "si" arasındaki ses
laboratuvar Ayrıştırma, birleştirme yoluyla bir sonuca ulaşmak veya teşhis koymak için çeşitli araçlar kullanılarak tıp, eczacılık, fizik, kimya gibi bilim dallarıyla ilgili araştırmaların, deneylerin yapıldığı özel donanımlı yer
lahana Turpgillerden, geniş ve kalınca kat kat yaprakları olan, güz ve kış sebzesi olarak yetiştirilen ve birçok türü olan bitki; dürme, kelem (Brassica oleracea)
lale Toprak altındaki soğandan gelişen, dik sapının tepesinde çanak görünüşlü gösterişli çiçek açan otsu süs bitkisi; ilgili: → çiçek.
lazım → gerek
leh (I) Bir şeyden veya bir kimseden yana olma, aleyh karşıtı
leylek Sulak arazide ince ayakları üzerinde yürüyüp sivri gagasıyla küçük canlılar arayan iri kuş. Ak gövdesi uçuşta koyu kanat uçlarıyla ayrılır; yaz sonunda güneye yönelir, kışı Afrika’nın sıcak kuşağında geçirip yeniden yuvasına döner.
lider → önder
liderlik Bir topluluğa veya kuruma yön verip ortak amaçlar için karar alma ve insanları harekete geçirme sorumluluğu.
lig Deplasman ve ev sahipliğini dönüşümlü üstlenen spor ekiplerinin ortak program uyarınca puan toplayıp sıralandığı sezonluk mücadele topluluğu; ilgili: → müsabaka.
liman Deniz taşıtlarının kıyıda güvenle yanaşıp bekleyebildiği, yolcu ve yük aktarımı için düzenlenmiş korunaklı alan. Doğal bir koydan yararlanılarak kurulabilir veya dalgakıranlarla oluşturulabilir; iskele ve hizmet tesisleriyle işler.
limon Turunçgillerden, 3-5 metre yüksekliğinde, kışın yapraklarını dökmeyen, beyaz çiçekli bir ağaç (Citrus limonum)
lira Türkiye’de tutarları ifade etmeye yarayan, yüz kuruşa karşılık gelen hesap standardı; ilgili: → para birimi.
lisans Genellikle dört yıl süren üniversite veya yüksekokul öğrenimi
lise Zorunlu temel okul basamağını bitirenlere akademik veya mesleki program sunan, üniversiteye ve iş yaşamına geçişi destekleyen örgün öğretim kuruluşu; ilgili: → ortaöğretim.
liste Bir arada görülmesi veya izlenmesi gereken ad, nesne ya da işlerin belirli sırayla yazıldığı düzenli kayıt. Sıra, zamana, önem derecesine veya başka bir ölçüye göre kurulabilir, ekleme ve çıkarma yapıldıkça kayıt yenilenir; dizelge.
literatür Dil sanatına ait eserlerin oluşturduğu bütün; ilgili: → edebiyat.
maaş → aylık
madde Duyularla algılanabilen nesne
maddi Madde ile ilgili; maddesel, özdeksel, manevi karşıtı
maden (I) Yer kabuğunun bazı bölgelerinde çeşitli iç ve dış doğal etkenlerle oluşan, ekonomik yönden değer taşıyan mineral
mahalle Kent, kasaba veya köy içinde sınırları ve komşuluk ilişkileriyle belirlenen yerleşme bölümü; ilgili: → komşuluk.
mahkeme Uyuşmazlıkların dinlenip hukuki karara bağlandığı yargı yeri; ilgili: → dava.
makale Bir konuyu belirli bir düşünce ve kanıt çizgisi içinde ele alan, okura bilgi sunan ya da yorum geliştiren yazı. Gazete ve dergide güncel sorunları işleyebilir; akademik yayında yöntem, bulgu ve kaynaklarla ilerler.
makam Kamusal yönetimde yüksek yetki ve sorumluluk taşıyan görev basamağı; ilgili: → yetki.
makine Enerji kullanarak veya enerji akışını dönüştürerek belirli işi yerine getiren, birbiriyle bağlantılı parçalar bütünü; ilgili: → düzenek.
mal Gerçek veya tüzel sahibinin tasarrufundaki ev, arsa, eşya ve para gibi ekonomik değerlerin toplamı; ilgili: → mülkiyet.
mali Gelir, gider ve varlıkların yönetimiyle bağlantılı olan; ilgili: → varlık.
maliyet Bir ürünün elde edilmesi veya bir hizmetin yürütülmesi için kullanılan emek, malzeme, zaman ve paranın hesaplanan karşılığı. Yalnız görünen ödeme tutarı değil, sürecin sürmesi için gereken başka kaynaklar da hesaba katıldığında gerçek yük ortaya çıkar.
malzeme Üretimde, bakımda veya gündelik bir işte kullanılan gereçlerin ortak adı; ilgili: → gereç.
mana → anlam
mandalina Rutaceae familyasındaki Citrus reticulata ve yakın çeşitlerine bağlı, kolay soyulan küçük turunç meyveleri veren ağaç; ilgili: → ağaç.
manevi Duygu, düşünce, ahlak veya kutsal kabuller alanında yer alan, fiziksel bir nesne olarak kavranmayan; ilgili: → duygu.
mantık Öncüllerden sonuç çıkarırken geçerli çıkarımı geçersizinden ayıran kuralları inceleyen disiplin; ilgili: → akıl.
marka Ürün veya hizmetin kime ait olduğunu benzerlerinden ayırt ettiren ad, çizim ya da simge; ilgili: → işaret.
marul Geniş, yumuşak yaprakları için yetiştirilen ve çoğunlukla çiğ tüketilen sebze bitkisi. Yaprakların dizilişi türüne göre sık bir baş oluşturabilir veya açık kalabilir; salatada ve başka soğuk yiyeceklerde kullanılır.
maruz Dışarıdan gelen bir etkenle karşılaşan ya da onun tesirini yaşayan; ilgili: → etki.
masa Yerden yükseltilmiş yatay yüzeyi üzerinde yemek yemeye, çalışmaya veya eşya koymaya elveren mobilya; ilgili: → mobilya.
masal Genellikle halkın yarattığı, hayale dayanan, sözlü gelenekte yaşayan, çoğunlukla insanlar, hayvanlar ile cadı, cin, dev, peri vb. varlıkların başından geçen olağanüstü olayları anlatan edebî tür
matematik Nicelik, biçim, yapı ve ilişkileri soyut kavramlar ve kanıtlamaya dayalı çıkarımlarla araştıran bilim; ilgili: → kanıt.
materyal Bir nesnenin yapımında veya işin yürütülmesinde kullanılan madde, araç ya da malzeme; ilgili: → gereç.
mavi Yeşil ile mor arasında bir renk, bulutsuz gökyüzünün rengi; mai
maydanoz Salata ve yemeklerde taze sürgünleriyle yararlanılan, aromatik kokusu ve dilimli yeşilliğiyle tanınan, çoğunlukla iki mevsimlik gelişen, çiçeklenince yaklaşık 50-80 cm boya erişebilen Apiaceae ailesinden bir sebze otu (Petroselinum crispum).
maç → karşılaşma
mağdur Başkasının eylemi, bir kaza veya olumsuz bir olay yüzünden zarar görmüş, hakkı ya da güvenliği etkilenmiş kişi. Hukuki bağlamda olaydan etkilenen tarafı belirtir; kişinin kusuru hakkında kendi başına bir hüküm içermez; kıygın.
meclis Katılanların ortak meseleleri tartışmak üzere düzenledikleri buluşma; ilgili: → toplantı.
medeniyet → uygarlık
medya İletilerin üretildiği, dolaşıma girdiği ve kamuya ulaştığı yayıncılık ortamı; ilgili: → iletişim ortamı.
mekanik Cisimlerin konum, hız ve denge ilişkilerini kuvvet, enerji ve momentum üzerinden açıklayan bilim alanı; ilgili: → fizik.
mekanizma → düzenek
mektup Uzakta yaşayan birine soru, istek, duygu veya yaşanan olayı doğrudan iletmek üzere kaleme alınan kişisel ileti. Çoğu kez kâğıda geçirilip zarfa konur ve postayla ulaşır; alıcıya seslenen biçimi onu herkese açık duyurudan ayırır; name, varakpare.
mekân Bir varlığın yer aldığı veya bir olayın gerçekleştiği çevre bölümü; ilgili: → yer.
memleket → ülke
memnun Karşılaştığı sonucu veya koşulları yeterli bularak hoşnutluk duyan; ilgili: → mutlu.
memnuniyet Karşılaşılan hizmetin, sonucun veya davranışın kişinin beklentilerini karşılamasıyla oluşan olumlu değerlendirme ve hoşnutluk. Aynı durumun farklı kişilerde başka bir karşılık bulabilmesi beklentilerin ve deneyimlerin değişmesindendir.
memur Kamusal bir kadroya atanmış, her ay maaş edinen kişi; eş anlamlı: → görevli.
menekşe Beş taç yaprağının büyüklük farkıyla tanınan, Viola cinsinden küçük bahçe çiçeği; ilgili: → çiçek.
mensup Aile, meslek kuruluşu, kurum veya başka bir topluluk içinde üyelik bağı kurmuş kişi. Bu bağ soy, kayıt, görev ya da kişisel seçimle doğabilir; kişinin söz konusu çevrede nasıl bir yer tuttuğu ve bağlantının sürekliliği bağlamdan anlaşılır.
merak Bilinmeyen bir konuyu açıklığa kavuşturmaya yönelten eğilim; kişi karşılaştığı ayrıntılarla yetinmeyip sorular sorar, araştırır ve edindiği verileri önceki bilgileriyle ilişkilendirerek konuya daha yakından bakar.
mercimek Fabaceae ailesinin Vicia lens adlı, bir yılda ürün veren, küçük yemeklik taneler için ekilen tarla otu; ilgili: → baklagiller.
merkez Kararların alındığı ve bağlı birimlerin işleyişinin koordine edildiği yönetim yeri; ilgili: → yönetim.
merkezli Bir yer, kurum, teknoloji veya düşünce etrafında örgütlenen; ağırlık noktasını belirtilen merkezden alan.
mesafe → ara
mesaj Yetkili bir kişinin belirli gelişme üzerine ilgili kişilere ulaştırdığı açıklama; ilgili: → bildiri.
mesela → söz gelişi
mesele → sorun
meslek Öğrenim veya deneyimle edinilen uzmanlığı kullanarak sürdürülen ve geçim sağlayan uğraş; ilgili: → iş.
mesleki Belirli bir iş alanında gereken bilgi, beceri ve sorumluluklarla bağlantılı olan. Eğitim, deneyim veya karar için söylendiğinde gündelik kullanımdan çok o işi yapanların karşılaştığı koşulları ve uygulamaları belirtir; mesleksel.
metal Elektronlarının hareketliliği sayesinde ısıyı ve elektriği ileten, çoğu parlak ve biçimlendirilebilir element veya bunlara dayanan malzeme; ilgili: → alaşım.
metin Yazılı anlatımı kuran sözcüklerin ve cümlelerin, anlam ilişkileriyle oluşmuş örgüsü; ilgili: → yazı (I).
metot → yöntem
metre SI sisteminde ışığın boşlukta saniyenin 299792458 eşit parçasından biri boyunca aldığı yola eşit uzaklık birimi; ilgili: → uzunluk.
mevcut Söz edilen anda veya yerde bulunan; ilgili: → varlık.
mevzuat Devletin veya belirli bir alanın yürürlükteki kanun ve düzenleyici metinlerinin bütünü; ilgili: → kanun (I).
meydan → alan
meyve Çiçekteki yumurtalığın olgunlaşmasıyla, bazen komşu dokuların da katılımıyla ortaya çıkan ve çoğunlukla üreme tanelerini çevreleyen yapı; ilgili: → tohum.
mezar Ölen kişinin bedeninin toprağa bırakıldığı, yeri işaretlenebilen ayrılmış alan veya yapı; eş anlamlı: → gömüt.
mezhep Ortak bir din içindeki inananların inanç veya uygulama konularında benimsedikleri sistemli farklılaşmayla oluşan gelenek; ilgili: → öğreti.
mezun Gerekli ders ve uygulamaları başarıyla yerine getirerek bir öğrenim programını bitirme hakkını kazanmış; ilgili: → okul.
meşe Sert odunu ve palamut adı verilen ürünüyle tanınan, yaprağını döken veya bütün yıl yeşil kalan üyeleri bulunan ağaçlar grubu; ilgili: → palamut (II).
mi Gam dizisinde re ile fa arasındaki ses ve bu sesi gösteren nota işareti
miktar Varlığın sayma, tartma veya ölçmeyle belirlenen büyüklüğü; ilgili: → nicelik.
millet Çoğunlukla aynı topraklar üzerinde yaşayan, aralarında dil, tarih, duygu, ülkü, gelenek ve görenek birliği olan insan topluluğu; ulus, budun
milyar On üzeri dokuz değerinde bir miktarı belirten; ilgili: → sayı.
milyon Adın önüne gelerek on üzeri altı niceliğini belirten; ilgili: → sayı.
mimari → mimarlık
miras Ölen kişiden hak sahiplerine geçen ekonomik değerler ile devredilebilir yükümlülüklerin bütünü; ilgili: → borç.
mobil Konumunu değiştirebilen veya hizmet verdiği yere götürülerek iş görebilen; ilgili: → taşınır.
model Resim, heykel vb. yapılırken baka baka benzetilmeye çalışılan nesne veya kimse; örnek
modern → çağdaş
mor Menekşe ve patlıcan kabuğunda görülen, maviyle kırmızı arasında yer alan renk; ilgili: → renk.
motivasyon → isteklendirme
motor Herhangi bir enerjiyi mekanik enerjiye dönüştüren düzenek
muhalefet Bir tutum, görüş veya davranışı benimsemeyip ona açıkça karşı çıkma; aykırılık.
muhasebe Kurumun gelir, gider ve borç kayıtlarını yöneten büro veya bölüm; ilgili: → iş yeri.
mutfak Yemek pişirilen yer; aş damı, aşhane, ocaklık
mutlak → salt
mutlaka Yargıda kuşkuya yer bırakmadan veya eylemin her koşulda yapılmasını isteyerek; ilgili: → kesinlikle.
mutlu Sevinç, doyum veya iç rahatlığı yaşayan; ilgili: → sevinç.
mutluluk Kişinin yaşamından, ilişkilerinden veya elde ettiklerinden duyduğu derin hoşnutluk ve iç rahatlığı; mut (I), ongunluk, kut, devlet, saadet, bahtiyarlık, saadetlilik.
muz Geniş yapraklarının dip bölümleri üst üste sarılarak gövde görünüşü oluşturan, sıcak iklimde yetişen iri otsu bitki; ilgili: → meyve.
muşmula Beş çekirdekli kahverengi yemişleri dalından alındıktan sonra yumuşatılan, kışın yaprağını döken, beyaz çiçekli odunsu bitki; ilgili: → ağaç.
mücadele Karşıt güçlerin kendi istediklerini geçerli kılmak için birbirine direnmesi; ilgili: → çatışma.
müdahale Sürmekte olan bir işe veya olaya etkide bulunmak üzere dışarıdan katılma; ilgili: → karışma.
müdür Kurumsal faaliyetin planlanması, yürütülmesi ve denetlenmesinden sorumlu yetkili; ilgili: → yönetici.
mühendis Bilimsel ilkeleri ve hesap yöntemlerini kullanarak uygulanabilir teknik çözümler geliştiren uzman; ilgili: → tasarımcı.
mühendislik Fiziksel dünyadaki sorunlara ölçü, deney ve hesapla uygulanabilir çözüm arayan uzmanlık alanı. Köprünün yükü hesaplanır, makinenin ilk örneği sınanır; sonucun sahadaki gereksinime uyması ve beklenen ömür boyunca dayanması önemlidir.
mülkiyet → sahiplik
mümkün Mevcut koşullarla yapılabilir veya ortaya çıkabilir olan; ilgili: → muhtemel.
müzakere Tarafların bir meseleyi değerlendirmek üzere düşüncelerini karşılıklı açıklayıp tartışması; ilgili: → görüşme.
müze Geçmişten bugüne ulaşan nesne ve belgelerin seçilip korunduğu, araştırıldığı ve ziyaretçilere bir anlatı içinde sunulduğu kurum. Koleksiyonun düzeni, parçaların hangi döneme ait olduğunu görmeye yardım eder; sergi geçici veya sürekli olabilir.
müzik Seslerin yükseklik, süre, ritim ve tını ilişkilerini kullanarak işitsel anlatım kuran sanat alanı; ilgili: → sanat.
müşteri (I) Hizmet, mal vb. alan ve karşılığında ücret ödeyen kimse
mısır (I) Buğdaygillerden, gövdesi boğumlu ve kalın, yaprakları şerit biçiminde, erkek çiçekleri tepede salkım durumunda, dişi çiçekleri yaprakla gövde arasında koçan biçiminde olan bir kültür bitkisi; darı, kokoroz, lazut (Zea mays)
namaz Müslümanların belirli vakitlerde kıbleye yönelerek ayakta durma, eğilme, yere kapanma ve dua bölümlerini belli sırayla yerine getirdiği, bireysel veya toplu olarak gerçekleştirilen düzenli kulluk eylemi; salat.
nane Elde ovalandığında ferahlatıcı uçucu bileşenler salan, sürgünleri mutfakta aroma amacıyla değerlendirilen Mentha cinsinin çok yıllık üyelerine verilen ortak ad; ilgili: → nane ruhu.
nar Ilıman bölgelerde meyvesi için yetiştirilen, odunsu gövdesi alçaktan dallanabilen uzun ömürlü bahçe bitkisi; ilgili: → ağaç.
nasıl Eylemin gerçekleşme yolunu veya koşullarını öğrenmek üzere kullanılan soru belirteci; ilgili: → yöntem.
ne (II) Hangi şey
neden Hangi koşul veya gerekçeyle bir şeyin ortaya çıktığını öğrenmek için sorulan soru sözü; konuşan kişi yalnız ne olduğunu değil, olaylar arasındaki bağı açıklayan yanıtı ister, karşılık olarak anlaşılır bir açıklama bekler; ne.
nedeniyle → sebebiyle
nefes (I) → soluk
nefes (II) Bektaşi ve Alevilerin görüş ve düşüncelerini anlatan, dergâhlarda belli makamlarla okunan, millî nazım şekilleri ve hece vezniyle yazılmış şiir
nefret Kişiye veya bir duruma karşı, ondan uzaklaşma ya da onun zarar görmesini istemeye varabilen yoğun düşmanlık duygusu; ilgili: → düşmanlık.
negatif → olumsuz
nehir → ırmak
nerede Kişinin, nesnenin veya olayın bulunduğu konumu öğrenmek için kullanılan soru sözü; ilgili: → konum.
nergis Tomurcuklarını zarımsı bir kılıfla koruyan, yaklaşık 20–80 cm boyundaki sapında beyaz ya da sarı çiçekleri tek tek ya da aynı noktadan ışınsal olarak dağılan bir topluluk hâlinde taşıyan, Amaryllidaceae üyesi soğanlı bezeme bitkisi (Narcissus); ilgili: → çiçek.
nesil Yakın dönemlerde yetişerek benzer toplumsal deneyimleri paylaşan insan topluluğu; ilgili: → kuşak.
nesne Belli bir ağırlığı ve hacmi, rengi olan her türlü cansız varlık, şey; parça, obje
net (I) Bütün çizgileri belirgin olan, gözün bütün ayrıntılarıyla algılanan, iyi görünen
net (II) Tenis, masa tenisi gibi oyunlarda servis atışlarında topun karşı sahaya geçerken fileye değdiğini belirtmek için kullanılan bir söz
netice → sonuç
nine Aile bağında, kişinin ebeveynlerinden birinin annesi olan kadın; ilgili: → anne.
nitekim Önce söylenen düşünceyi veya beklenen durumu gerçekleşmiş olarak doğrulayan söz; Gerçekten, hakikaten.
nitel Sayıyla ölçülen büyüklüklerden çok bir varlığın nasıl olduğunu ve hangi özellikleri taşıdığını ele alan. Araştırmada gözlem ve anlatımların anlamına bakılırken, karşılaştırılan örneklerin ayrımını kurmaya yardım eder; kalitatif.
nitelik İncelenen varlığın görünüşünde, işleyişinde veya davranışında seçilebilen yön; karşılaştırma sırasında benzerlerinden farklı yanları ortaya çıkarır, öteki yönlerle birlikte bütüne ilişkin daha açık bir tanım kurmaya yardım eder; vasıf, keyfiyet.
nitelikli Benzerlerinden ayrılmasını sağlayan belirli özellikleri taşıyan; ilgili: → özellik.
niyet Henüz gerçekleştirmediği bir davranışı yapmayı içinden tasarlama ve ona yönelme; ilgili: → karar.
nohut Güneybatı Asya kökenli, küçük yaprakçıkları eksen boyunca sıralanan, şişkin badıçlarında yenilebilir taneler geliştiren, Fabaceae ailesinden Cicer arietinum türü yıllık otsu ürün; ilgili: → baklagiller.
nokta Yüzeyde çevresinden rengiyle ayrılan, çok küçük yuvarlak iz; ilgili: → işaret.
norm Toplumda veya düşünce düzeninde davranışın ve kararın uygun sayılması için esas alınan ölçü; ilgili: → ölçüt.
normal Çevrenin veya işleyişin alışılmış ölçülerinden belirgin sapma göstermeyen; ilgili: → olağan.
not Bir şeyi hatırlamak için yazılan kısa yazı
numara Bir şeyin bir dizi içindeki yerini gösteren sayı, rakam
numaralı Diğerlerinden ayrılabilmesi için üzerine sıra ya da kimlik değeri yazılmış olan. Koltuk, dosya veya ürün bu işaretle bulunur; aynı değer iki kez kullanılırsa aranan nesnenin hangisi olduğu yeniden kontrol edilir.
numune Bir niteliği veya bütünü temsil etmesi için gösterilen ya da incelenen parça, kişi veya nesne; ilgili: → örnek.
nüfus → kişi
nükleer Atomun çekirdeğindeki parçacıklar, bağlar ve bunlarda gerçekleşen değişimlerle bağlantılı. Enerji üretimi, fizik araştırmaları ve kimi tıbbi uygulamalarda söz konusu olan süreçleri, aygıtları veya maddeleri nitelemek üzere kullanılır.
o (I) Şaşma, beğenme vb. duyguları belirten bir seslenme sözü
o (II) Uzakta olan, hakkında konuşulan kimse veya şeyi belirten bir söz
ocak Ateş yakmaya yarayan, pişirme, ısıtma, ısınma vb. amaçlarla kullanılan yer; ocaklık
oda Evin veya herhangi bir yapının oturma, çalışma, yatma gibi işlere yarayan, banyo, salon, giriş vb. dışında kalan, bir veya birden fazla çıkışı olan bölmesi; göz
odak Optik eksene koşut ışınların kırılma veya yansımayla toplandığı nokta; ilgili: → mercek.
odaklanmak Optik ayarla görüntü ayrıntıları belirgin hâle getirilmek; ilgili: → odaklamak.
odaklı Bakışı, dikkati veya algısı belirli bir noktaya yönelmiş olan.
of (I) Sıkıntı, bezginlik, usanç, acı, yorgunluk vb. duyguları belirten bir söz
okul Düzenli öğretimin öğretmenler ve öğrencilerle belirli bir çalışma düzeninde yürütüldüğü kurum veya bunun kullandığı yer; ilgili: → eğitim.
okuma Yazıyla kaydedilmiş sözcükleri ve işaretleri tanıyıp bunların taşıdığı anlamı kavrama, gerektiğinde seslendirme; kişi bunu bilgi edinmek, bir anlatıyı izlemek ya da başkasına duyurmak için yapabilir, beceri düzenli alıştırmayla gelişir; kıraat.
okumak Bir metni sadece harf ve işaretlere bakıp anlamak veya metni seslendirmek
okunmak Yazılı veya sözlü bir içerik başkalarınca anlamlandırılmak ya da seslendirilmek; ilgili: → okumak.
okuyucu Yazılı eseri veya süreli yayını izleyip içeriğini kavrayan kişi; eş anlamlı: → okur.
olanak Bir düşüncenin uygulanmasını veya bir işin yapılmasını mümkün kılan koşul, araç ya da erişim yolu. Zaman, para, bilgi ve çevre desteği değiştikçe aynı kişinin önündeki olanaklar da genişleyebilir veya daralabilir.
olası → muhtemel
olasılık Henüz gerçekleşmemiş bir olayın ortaya çıkabileceğini veya bir durumun düşünülen biçimde olabileceğini belirten açık kapı; sonuç kesinleşmeden önce birden çok seçenek bulunduğunda bunlardan her biri için söz konusu olabilir; ihtimal.
olay Belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, öncesi ve sonrası bakımından anlatılabilen yaşantı ya da gelişme; küçük bir karşılaşma da geniş bir topluluğu ilgilendiren değişim de bu adla anılabilir; hadise, vaka.
oldukça Sözü edilen niteliğin küçük sayılamayacak, belirgin bir derecede bulunduğunu göstererek; ilgili: → çok.
olgu Olayları açıklamaya dayanak oluşturan ya da onların sonucunda gözlenebilen durum; ilgili: → olay.
olma Yoktan varlığa geçiş veya bir hadisenin gerçekten yaşanması; ilgili: → olmak.
olmak Meydana gelmek, vuku bulmak
olumlu Beklentiyi destekleyen ve istenen sonuca ulaşmayı kolaylaştıran; ilgili: → yararlı.
olumsuz İstenen sonuca ulaşmayı güçleştiren veya beklentiyi boşa çıkaran; ilgili: → zararlı.
olunmak Belirli kişiyi göstermeksizin bir niteliğin taşındığı veya o niteliğe erişildiği anlatılmak; ilgili: → olmak.
oluş Olmak işi; vuku
oluşma Başlangıçta ayrı ilerleyen etkilerin zamanla aynı yerde toplanıp yeni bir yapı doğurması. Su buharı yoğunlaştığında bulut, ortak çalışma sürdüğünde ekip şekillenir; değişimin hangi adımlardan geçtiği sonradan izlenebilir; oluş, tekevvün, teşekkül.
oluşmak Ayrı koşulların etkisiyle zaman içinde belirginleşip görülebilir bir sonuç hâline gelmek. Değişiklik önce küçük işaretlerle başlayabilir, aşamalar izlendiğinde sonucun hangi nedenlerle geliştiği daha iyi anlaşılır; teşekkül etmek.
oluşturma Eldeki parçaların yeni bir bütün meydana çıkaracak düzende seçilip yerleştirilmesi. Metinde bölümler aynı izleğe bağlanır, ekipte roller birbirini tamamlar; son biçimin amaca uyup uymadığı denemeyle anlaşılır.
oluşturmak Ayrı parçaları, kişileri veya düşünceleri belirli bir amaç doğrultusunda bir araya getirerek daha önce bulunmayan bir bütün ortaya çıkarmak. Ortaya çıkan yapının nasıl işleyeceği, seçilen parçaların düzenlenişine bağlıdır.
oluşturulma Ayrı parçaların veya koşulların belirli amaçla bir araya getirilmesi, önce var olmayan bir düzenin, nesnenin ya da düşüncenin aşama aşama kurulup kullanılabilir bir bütün hâline gelmesi, parçaların yeni düzende birbirini tamamlaması.
oluşturulmak Eldeki parçaların veya bilgilerin belirli düzen içinde birleşip yeni bir bütün hâline getirilmesi. Kurumda ekip, araştırmada veri kümesi hazırlanabilir; hangi ögenin nereye konduğu sonucun işleyişini etkiler; teşekkül ettirilmek.
oluşum Bir varlığın, yapının veya düşüncenin ortaya çıkmasını sağlayan gelişme süreci; teşekkül, teşkil.
omuz Kolun gövdeyle birleştiği, köprücük kemiği ve kürek kemiği çevresindeki hareketli üst beden bölümü. Kolu kaldırma ve döndürme gibi hareketlere katılır, günlük dilde yük taşınan veya birine yaslanılan yer olarak da anılır; çiğin, dal (II).
on Beş ile beşin toplamına eşit doğal sayı; ilgili: → sayı.
onay Önerilen bir kararın, işlemin veya davranışın kabul edildiğini açıkça bildiren söz, işaret ya da kayıt. Kimin onay verdiği ve neye onay verildiği bilindiğinde işlemin hangi koşullarda sürdürülebileceği anlaşılır; tasdik, icazet.
onlar (I) Ondalık sayı sistemine göre yazılan bir tam sayıda sağdan sola doğru ikinci basamak
onlar (II) O şahıs zamirinin çokluk biçimi
onur Kişinin kendisini değersizleştiren bir muameleyi benimsememesi ve davranışlarında kendi değerini korumaya çalışmasıyla ilişkili içsel saygı duygusu; bir karar verirken neyi kabul edip etmeyeceğine ilişkin sınırlarını da etkiler.
operasyon → dizi eylem
orada Konuşmanın önceki bölümünde belirtilen konumda; ilgili: → yer.
oradan Daha önce anılan konumu veya kaynağı çıkış noktası alarak; ilgili: → ora.
oran Büyüklük, nicelik, derece bakımından iki şey arasında veya parça ile bütün arasında bulunan bağıntı; nispet, rasyo
oraya Konuşanın bulunduğu noktadan ayrı, işaret edilmiş veya daha önce anılmış bir yere doğru. Yer tam adıyla yinelenmez; yönelme eki almış gösterme zamiri, hareketin ya da aktarımın hedefini konuşma bağlamına bağlar.
ordu (I) Bir devletin silahlı kuvvetlerinin tümü; askeriye, leşker
organ Canlıda belirli işlevleri birlikte yürüten dokuların oluşturduğu, ayırt edilebilir yapı birimi; ilgili: → doku.
organik Doğal yolla yapılan
organizasyon → düzenleme
orman Baskın bitkileri ağaç olan, toprağı ve diğer canlılarıyla ekolojik bütünlük gösteren arazi; ilgili: → ekosistem.
orta (I) Bir şeyin kenarlarından merkeze doğru yaklaşık olarak aynı uzaklıkta olan yer
ortada Taraflardan hangisinin kazanacağı henüz kestirilemeyen; ilgili: → belirsiz.
ortak İşin yürütülmesini, kazanç ve yükümlülüklerini başkalarıyla paylaşan kişi veya kuruluş; ilgili: → ortaklık.
ortaklık İki ya da daha çok kişinin bir işin kazanç, risk ve sorumluluğunu birlikte üstlenmesi; iştirak, müşareket, şeriklik.
ortalama Bir sayı dizisinin ortalama değerini bulma veya bir nesneyi iki uç arasında orta konuma getirme.
ortam Canlı bir varlığın içinde bulunduğu doğal veya maddi şartların bütünü; âlem
ot Gövdede kalıcı odun dokusu oluşturmayan, bir veya çok yıllık küçük bitki; ilgili: → bitki.
otel Yolculuk sırasında kalacak yer arayan kişilere belirli bir ücret karşılığında oda ve temel konaklama hizmeti sunan işletme. Kalış süresi kısa da uzun da olabilir, yemek ve başka hizmetlerin bulunması işletmenin düzenine göre değişir.
otobüs Yerleşim birimleri içinde veya arasında çok sayıda yolcu taşımak için kullanılan büyük motorlu kara taşıtı.
otomobil Genellikle az sayıda kişiyi kara yolunda taşımak üzere tasarlanmış, kendi motoruyla hareket eden kapalı ya da açık gövdeli araç. Kullanımına göre yakıt türü, yolcu alanı ve taşıyabileceği yük değişebilir.
otorite Başkalarının davranışını bağlayıcı kararlarla yönlendirmeyi ve alınan kararları uygulatmayı sağlayan yetki ve etki; ilgili: → yetke.
oturmak Vücudun belden yukarısı dik duracak biçimde ağırlığı kaba etlere vererek bir yere yerleşmek
oy (I) Bir toplantıya katılanların, bir sorunla ilgili birkaç seçenekten birini tercih etmesi; rey
oynamak Eğlenmek veya hayal gücünü kullanmak amacıyla bir etkinliğe katılmak ya da oyuncakla uğraşmak; ilgili: → eğlenmek.
oynanmak Kuralları ve katılımcıları belirli oyunun fiilen yürütülmesi. Sahada top el değiştirir, masada hamleler sırayla gelir; bitişte kimin öne geçtiği veya hangi koşulla durulduğu önceden bilinen kurallara göre anlaşılır.
oysa Önceki anlatımdan beklenen sonucun gerçekleşmediğini gösteren karşıt bir yargıyı cümleye bağlayan bağlaç. İkinci bölüm ilkini düzeltir veya onunla uyuşmayan bir olguyu öne çıkarır; ilişkinin yönü iki yargının içeriğinden anlaşılır; "oysaki", hâlbuki.
oyun Yetenek ve zekâ geliştirici, belli kuralları olan, iyi vakit geçirmeye yarayan eğlence; baziçe
oyuncu Herhangi bir takımda oynayan sporcu
oğlak (I) Sürüde henüz erişkin hayvanların boyuna ve üreme olgunluğuna ulaşmamış genç keçi. Doğumdan sonraki büyüme evresinde anne sütüyle beslenir; sözcük hayvancılıkta yaş grubunu, gündelik dildeyse yavru hayvanı belirtir.
oğul Ebeveynlerine göre erkek cinsiyetteki çocuk; ilgili: → evlat.
padişah Hanedan üyeliğiyle tahta çıkarak Osmanlı ülkesindeki siyasal ve askerî yönetimin en üst makamını temsil eden, imparatorluk adına buyruk çıkarıp hükümranlık yetkilerini kullanan, saltanatın kişide somutlaştığı hükümdar unvanı.
paket İçinde bir veya birçok şey bulunan, kâğıda sarılarak veya kutuya konularak bağlanmış, elde taşınacak büyüklükte nesne
pamuk Tohum çevresinde iplik üretimine elverişli beyaz lifler geliştiren, Gossypium cinsine bağlı kültür bitkisi; ilgili: → elyaf.
pancar Amarantgillerde yer alan, çeşidine göre yaprakları, hayvan yemi veya yumrulaşmış yer altı bölümü için yetiştirilen otsu tür; ilgili: → şeker.
panel → açık oturum
papatya Asteraceae ailesinden, boyu genellikle 20-50 santimetreye ulaşan, ilkbaharda beliren başçıklarında ak dilsi çiçekler altın renkli bir merkez çevresinde dizilen, yaşam döngüsünü tek mevsimde tamamlayan otsu tür; yoğurt çiçeği (Matricaria chamomilla).
para Devletçe bastırılan, üzerinde değeri yazılı kâğıt veya metalden ödeme aracı; mangır, mangiz, nakit, papel, tıkır, tıngır
paralel Düzlemde uzatıldıklarında buluşmayan ve aralarındaki uzaklık değişmeyen doğruların her birini ötekine göre niteleyen; ilgili: → enlem.
parametre Bir bağıntının veya modelin belirli durumunu seçmeye yarayan, o durum için değeri değişmez kabul edilen nicelik; ilgili: → değişken.
park Yerleşim içinde insanların açık havada dinlenmesi ve gezmesi için düzenlenmiş, genellikle bitkilendirilmiş alan; ilgili: → bahçe (I).
parmak Tutma, dokunma veya dengeye katılan, el ve ayak uçlarındaki eklemli çıkıntılardan her biri; ilgili: → organ.
parti (I) Ortak düşünce ve görüşteki kişilerin oluşturdukları siyasal topluluk; fırka
parti (II) Bir bütünün parçası
parça Bütünün ayrılmış, bağımsız ele alınmış ya da geride kalmış bölümü; ilgili: → öge.
patates Bilimsel adı Solanum tuberosum olan, tarımda nişastalı yer altı ürünleri için çoğaltılan bahçe ve tarla otu; ilgili: → ot.
patlıcan Bilimsel adı Solanum melongena olan, meyve sebze üretiminde bahçelere ekilen ve yıl içinde ürün alınan tür; ilgili: → bitki.
pay Bölüşme sonucunda bir kişinin edinmesine ayrılan kısım; ilgili: → hisse.
paylaşmak Bir bütünden herkese üzerinde uzlaşılan ölçüde bölüm vermek; ilgili: → bölüşmek.
paylaşılmak Eldeki şeyin tek kişide kalmayıp başkalarının da yararlanacağı biçimde dağıtılması. Yiyecek paylara ayrılabilir, belge bağlantıyla erişime açılabilir; kimin neyi alacağı ve kullanım sınırı baştan açıklanır; bölüşülmek, üleşilmek.
paylaşım Bir malın, bilginin ya da deneyimin birden çok kişi arasında bölüşülmesi veya başkalarının erişimine açılması; bölüşüm, dağılım.
pazar (I) Satıcıların belirli günlerde mallarını sattıkları geçici yer
pazarlama Bir ürün veya hizmete uygun alıcı bulup onu satın alınması için tanıtma ve satışa sunma.
pek → sert
peki → evet
pembe Beyaz katılarak açıklığı artırılmış kırmızı ton; ilgili: → renk.
pencere Yapıları veya tren, vapur vb. ulaşım araçlarını aydınlatmak, havalandırmak amacıyla yapılan, çerçeve, cam, panjur, perde gibi eklentilerle daha kullanışlı bir duruma getirilen açıklık
perde Pencere ya da açıklık önünde asılı durarak ışığı, bakışı veya geçişi kesen örtü; ilgili: → örtü.
performans Hazırlanmış eylemin fiilen yürütülmesi veya izleyici önündeki icrası; ilgili: → uygulama.
personel İşletmenin faaliyetlerini birlikte sürdüren insan kadrosu; ilgili: → çalışan.
perspektif → görünge
petrol Yer altındaki kayaç gözeneklerinde biriken, başlıca karbon ve hidrojenden oluşan doğal sıvı karışımı. Çıkarıldıktan sonra arıtılarak yakıt, kimyasal ham madde ve çeşitli üretim girdileri elde edilir; yer yağı.
peygamber Vahiy yoluyla Allah’tan aldığı bildirimi topluma duyurmakla yükümlü dinî elçi; ilgili: → vahiy.
peş (I) → arka
peş (II) Bazı giysilerin bol olması için yanlarına eklenen kumaş parçası
pirinç (I) Buğdaygillerden, kökleri bol su içinde yetişen bir bitki (Oryza sativa)
pirinç (II) Bakıra çinko katılarak elde edilen sarı renkte bir alaşım
piyasa Alıcılarla satıcıların buluşup mal veya hizmet alışverişi yaptığı yer ya da çevre; ilgili: → pazar (I).
plan Çalışmaya başlamadan önce aşamaların sırasını, kullanılacak kaynakları ve olası güçlükleri gösteren düzenleme; uygulama sırasında neyin ne zaman yapılacağını açıklığa kavuşturur, koşullar değiştiğinde yeniden gözden geçirilebilir.
planlama Bir amaca ulaşmak için yapılacak işleri, sıralarını, sürelerini ve gerekli kaynakları önceden belirleme.
planlanmak Bir etkinliğin amaçları, sırası, süresi ve gerektirdiği kaynaklar başlamadan önce belirlenmek. Olası engeller hesaba katılır, kimlerin hangi aşamada görev alacağı düzenlenir; uygulamada izlenecek yol önceden çizilmek.
platform Ahşap, taş, metal vb. bir maddeden yapılmış, düz ve yüksekçe yer
polis Kamu güvenliğini koruma, suçları önleme ve adli görevleri yerine getirme amacıyla örgütlenen sivil güvenlik teşkilatı; ilgili: → kolluk (II).
politik → siyasal
politika Toplumun ortak işlerini yönetirken hangi kararların nasıl alınacağını ve uygulanacağını belirleyen ilke ve tercihler alanı; ilgili: → siyaset.
portakal Ilıman kışlı bölgelerde yetiştirilen, dört mevsim yeşil kalan ve tatlı meyveleri için üretilen turunçgil ağacı; ilgili: → turunç.
potansiyel Varlığı etkileriyle belirginleşmemiş, uygun koşulda açığa çıkabilecek olan; ilgili: → gizil güç.
poy → boy otu
pozisyon → konum
pozitif → olumlu, negatif karşıtı
pratik Kolaylıkla uygulanabilir, kullanışlı olan
prensip → ilke
problem Teoremler veya kurallar yardımıyla çözülmesi istenen soru; mesele
profesyonel Bir işi kazanç sağlamak amacıyla yapan (kimse), amatör karşıtı
profil → yan
program Uygulamadan önce işlerin aşamalarını, takvimini ve koşullarını belirleyen tasarı; ilgili: → plan.
proje Hedefi, takvimi, sorumluları ve kaynakları belirlenerek yürütülen, başlangıcı ile bitişi tanımlı çalışma bütünü; ilgili: → çalışma.
protein Peptit bağlarıyla kurulmuş aminoasit dizisi taşıyan ve canlıdaki yapısal yahut biyokimyasal işlevlere katılan makromolekül; ilgili: → amino asit.
protesto Bir davranışı, bir düşünceyi, bir uygulamayı haksız, yersiz, gereksiz bularak karşı çıkma, kabul etmeme
protokol Bir toplantı, oturum, soruşturma sonunda imzalanan belge
psikoloji Zihinsel süreçleri ve davranışları gözlem, deney ve başka bilimsel yöntemlerle inceleyen disiplin; eş anlamlı: → ruh bilimi.
psikolojik Davranışı ve zihinsel yaşantıyı inceleyen bilim alanına ilişkin; ilgili: → psikoloji.
puan Çeşitli spor karşılaşmalarında kullanılan ölçüsü ve değeri değişken birim
pırasa Uzun beyaz gövdesi ile yassı yeşil yaprakları yemeklerde kullanılan soğan akrabası sebze. Katmanlı yapısı doğranarak pişirilir; çorba ve sıcak yemeklerde tadı belirginleşir, üretimi serin mevsimde yaygındır.
rahat İnsanda üzüntü, sıkıntı, tedirginlik olmama durumu; huzur
rahatsız İç gerginliği veya hoşnutsuzluğu yüzünden dinginlik duyamayan; eş anlamlı: → huzursuz.
rakam Sayısal yazım sisteminde nicelikleri kodlamak için kullanılan simgelerden her biri; ilgili: → sayı.
rakip Ortada sınırlı bir ödül, derece veya fırsat varken ona ulaşmak için çaba gösteren başka kişi, takım ya da kuruluş. Varlığı yalnız karşılaşma anında değil, hazırlık ve seçim sürecinde de alınan kararları etkileyebilir.
rapor Herhangi bir işte, bir konuda yapılan inceleme, araştırma sonucunu, düşünceleri veya tespit edilenleri bildiren yazı; yazanak
rastlanmak Başka bir iş yürütülürken aranmayan örneğin ansızın görülmesi. İncelenen belgede seyrek sözcük çıkabilir, yürüyüşte tanıdık yüz belirebilir; tek gözlem olayın ne kadar yaygın olduğunu anlatmaya yetmez; karşılaşılmak, rast gelinmek, tesadüf edilmek.
rağmen → karşın
reddetmek Verilen veya yapılması istenen bir şeyi kabul etmemek, geri çevirmek; reddeylemek
refah → gönenç
referans → tavsiye mektubu
reform → düzeltme
regresyon Bir sonuç ölçüsünü açıklamak veya kestirmek amacıyla gözlem verilerine uygun bir matematiksel model kurma, açıklayıcı büyüklüklerin değerleriyle beklenen sonuç arasındaki bağlantıyı modelin parametrelerini hesaplayarak belirleme yöntemi.
rejim Belirli alandaki ilişkilerin işleyişini belirleyen kurallar ve uygulamalar bütünü; ilgili: → düzen.
rekabet Benzer hedefe yönelenlerin birbirine göre üstün konuma ulaşmak için gösterdiği çaba; ilgili: → yarışmak.
reklam Bir şeyi halka tanıtmak, beğendirmek ve böylelikle sürümünü sağlamak için denenen her türlü yol
renk Görmede kırmızı, mavi veya yeşil gibi görünümleri ayırt etmeyi sağlayan, ışığın bileşimi ve algılama koşullarıyla oluşan nitelik; ilgili: → ışık.
renkli Belirli bir tonda görünen veya boyanmış olan; ilgili: → ton (II).
resim Gerçek veya tasarlanmış varlıkları çizgi ve boya kullanarak düzlem üzerinde gösteren görsel çalışma; ilgili: → sanat.
risk Zarara uğrama tehlikesi; riziko
rivayet → söylenti
roka Bostanlarda üretilen, turpgiller ailesinden, keskin aromalı yeşil yaprakları salatalara katılan, genellikle bir büyüme döneminde gelişimini tamamlayan ve çiçekli gövdesi seksen santimetreye erişebilen otsu tür ("Eruca sativa").
rol Karakteri sahne veya kamera önünde temsil etmeyi sağlayan sözlü ve bedensel icranın bütünü; ilgili: → görev.
roman (II) İnsanın veya çevrenin karakterlerini, göreneklerini inceleyen, serüvenlerini anlatan, duygu ve tutkularını çözümleyen, kurmaca veya gerçek olaylara dayanan uzun edebî tür
ruh → can
rüya → düş
rüzgâr Havanın yer değiştirmesiyle oluşan esinti; yel, bad
saat Bir günlük sürenin yirmi dörtte birine eşit, altmış dakikalık zaman dilimi, zaman parçası
sabah Günün aydınlanmasıyla başlayıp gün ortasına dek uzanan süre; ilgili: → vakit.
sabit Bulunduğu konumu hareket etmeden koruyan; ilgili: → durağan (I).
sadece Sözü edilen kişi, nesne veya durumu ötekilerin arasından ayırıp kapsamı onunla sınırlayarak; ek bir ögenin hesaba katılmadığını belirtir. Cümlede sayıya, seçeneğe veya gerekçeye gelebilir ve sınırlamanın hangi bölümde olduğu yerine göre değişir; yalnız.
saf (I) → sıra
saf (II) İçine başka şeyler karışmamış olan; katışıksız, doğal, halis, has, öz (II), som (I)
safran Güzün açılan mor taç yaprakları arasındaki üç kırmızı dişicik ucu için yetiştirilen, kormla çoğaltılan otsu tarım ürünü; ilgili: → süsengiller.
saha → alan
sahip Bir nesne veya hak üzerinde hukuken kendisine tanınmış kullanma ve tasarruf yetkisi bulunan kimse; ilgili: → mülk.
sahne Gösteriyi sunanların seyircilerce görülmesine elveren, bu iş için düzenlenmiş alan; ilgili: → gösteri.
sakin Hareket etmeyen, kımıldamayan
salatalık → hıyar (I)
saldırı Bir kişiye, topluluğa veya hedefe zarar vermek ya da onu baskı altına almak amacıyla başlatılan girişim. Fiziksel güç, silah veya başka yollarla gerçekleşebilir; eylemin yöneldiği hedef ve bıraktığı sonuç bağlamda belirir; hücum, taarruz, tecavüz.
salgın Bulaşma zincirini kısa sürede genişleterek çok sayıda canlıyı etkileyen; ilgili: → bulaşıcı.
salon Bir evde konukları ağırlamakta kullanılan en geniş oda
sanal Dış dünyada fiilen bulunmayıp düşüncede veya hayalde varlık kazanan; ilgili: → hayal.
sanat Duyusal veya düşünsel yaşantıyı özgün biçimler aracılığıyla ifade eden yaratıcı üretim alanı; ilgili: → yaratıcılık.
sanatçı Estetik bir arayışla özgün ifade ve biçimler üreterek eser ortaya koyan kişi; ilgili: → eser.
sanayi Doğal kaynakları ve ham maddeleri, insan gereksinimlerini karşılayacak ürünlere dönüştüren üretim alanı. Bu alan, fabrikalardaki makinelerle birlikte emek, enerji, tasarım ve dağıtım süreçlerini de kapsar; endüstri.
saniye Saati 3600 eşit aralığa bölen, s simgesiyle gösterilen süre birimi; ilgili: → dakika.
sanki Soruya istek, sitem veya itiraz yükleyerek muhatabın dikkatini çekmeye yarayan söz; ilgili: → sitem.
sanmak Herhangi bir şeyin zihinde kurulduğu gibi gerçekleştiğine inanmak; zannetmek, zanneylemek
santral Isı, akış, ışık veya benzeri kaynaklardan yararlanarak şebekeye verilecek elektriği üreten donanımlı tesis; ilgili: → tesis.
sapma Sapmak işi; inhiraf
saptanmak Bir olayın, özelliğin veya değerin gözlem, ölçüm ya da belge incelemesiyle ortaya çıkarılması. Önceden kuşkulu olan nokta eldeki verilerle belirlenir; karar veya sonraki çalışma için kullanılacak bir bulguya dönüşmek; tespit edilmek.
saray (I) Hükümdarların veya devlet başkanlarının oturduğu büyük yapı
sarı Olgun limonun baskın görsel tonuyla tanınan renk; ilgili: → renk.
sarımsak Allium sativum türünden, yassı uzun yapraklar taşıyan ve keskin aromalı soğanı için yetiştirilen otsu tür; ilgili: → tohum.
satmak Bir malı bir bedel karşılığında alıcıya vermek
satılmak Mal veya hak, belirlenmiş bedel karşılığında başkasına devredilmek; ilgili: → satış.
satır (I) Bir sayfa üzerinde yan yana gelen kelimelerden oluşan yazı sıralarından her biri
satır (II) Et kesmeye, kemik kırmaya yarayan ağır ve enli bir bıçak türü
satış Satmak işi; bey (II)
savaş Devletler veya örgütlü silahlı topluluklar arasında geniş ölçekte yürütülen çatışma; ilgili: → çatışma.
savcı Devlet adına suç isnadını araştırıp dava açılıp açılmayacağına karar veren ve ceza yargılamasında iddia görevini yürüten adli görevli; ilgili: → iddia.
savunma Saldırıya karşı koyma; müdafaa
savunmak Herhangi bir saldırıya karşı koymak, birini veya bir yeri saldırıya karşı korumak; müdafaa etmek
saye → gölge
sayesinde Çoğunlukla olumlu görülen sonucun kimin veya neyin etkisiyle doğduğunu belirterek; ilgili: → aracılığıyla.
sayfa Üzerine yazı yazılan veya basılan bir kâğıt yaprağın iki yüzünden her biri; sahife
saygı Bir insanın sınırlarını ve haklarını, bir canlının yaşam alanını veya ortaklaşa önem verilen bir değeri dikkate alarak davranma eğilimi; sözde ve eylemde karşıdakinin varlığını incitmeden tanıyan, ona ölçülü yaklaşmayı sağlayan tutum; hürmet, ihtiram.
saymak Bir şeyin kaç tane olduğunu anlamak için bunları birer birer elden veya gözden geçirmek, sayısını bulmak
sayı Nicelikleri ortak birime göre karşılaştırmaya, işlem yapmaya veya sıra kurmaya yarayan soyut matematiksel değer; ilgili: → ölçü.
sayılmak Tek tek ayrılan ögelerin hangi sayıya ulaştığının bulunması. Oy pusulaları, kutudaki parçalar veya sınıftaki kişiler buna konu olabilir; atlanan ya da iki kez görülen öge varsa sonuç yeniden kontrol edilir.
sayılı Kayıt veya tanıtma numarası verilerek belirtilen; ilgili: → numara.
saç İnsanın baş derisinden çıkan ve uzadıkça kesilerek biçim verilen kılların toplu görünümü, başı dış etkilerden kısmen korurken renk, uzunluk ve düzenlenişiyle kişinin dış görünüşünü belirleyen beden örtüsü.
sağ (I) Vücutta kalbin bulunduğu tarafın karşısında olan, sol karşıtı
sağ (II) Bedeninde hastalık veya ağır bir rahatsızlık bulunmayan, esen; Sağlam, esen.
sağlam Yıpratıcı etkilere direnerek yapısını ve işlevini uzun zaman sürdürebilen; eş anlamlı: → dayanıklı.
sağlanma Bir ihtiyacı karşılayacak kaynakların elde edilmesi veya bir işin yürütülmesi için gerekli koşulların oluşturulması; uygun araçların ve girişimlerin kullanılmasıyla istenen sonucun ortaya çıkarılıp yararlanılabilir duruma getirilmesi.
sağlanmak Bir ihtiyacı karşılayacak kaynakların elde edilip kullanıma hazır hâle getirilmesi, bir işin yürütülebilmesi için gerekli koşulların oluşturulması veya beklenen sonucun uygun araçlarla ortaya çıkarılması.
sağlık Bedensel işleyişin ve zihinsel dengenin, insanın gündelik yaşamı ve çevresiyle bağlarıyla birlikte esenlik içinde bulunduğu genel durum; ilgili: → esenlik.
sağlıklı Sağlık durumu iyi olan; sıhhatli
sebebiyle Bir olayın ortaya çıkışını veya kararın alınışını önceki bir olguya bağlayarak; adı geçen etkenin sonuca nasıl yol açtığını belirtir. Cümlede gerekçe ilişkisi kurar ve çoğunlukla ad ya da ad öbeğinin ardından gelir; dolayısıyla, nedeniyle, hasebiyle, haysiyetiyle.
sebep Sonucun ortaya çıkmasında etkili olan olay, koşul veya etken; ilgili: → neden.
sefer → yolculuk
sekiz Dördün iki katına eşit doğal sayı; ilgili: → sayı.
sektör → kesim
sembol → simge
semizotu Salatalara ve pişmiş yemeklere hafif ekşi tat katan, yere yakın büyüyen yeşillik; küçük dallarıyla birlikte toplanabilir. Bahçede yetiştirilebildiği gibi yazın kendiliğinden de çıkar; pirpirim, semizot.
sen Teklik ikinci kişiyi gösteren söz
senaryo Oynanacak eserde olayların sırasını, kişilerin konuşmalarını ve sahne hareketlerini belirleyen yazılı taslak; ilgili: → öge.
sendika Emek karşılığı çalışanların veya onları istihdam edenlerin kendi kesimlerindeki üyeleri temsil etmek üzere örgütlendiği, çalışma koşullarına ilişkin ortak talepleri dile getirip üyelerinin haklarını savunan mesleki kuruluş.
sene Takvimdeki bir dönemi ya da seçilen tarihten başlayan on iki aylık süreyi gösteren zaman birimi; ilgili: → yıl.
senet Borcu veya başka bir yükümlülüğü kabul ettiğini gösteren imzalı belge; ilgili: → belge.
serbest Hiçbir şarta bağlı olmayan, istediği gibi davranabilen; azade
sergi Satılacak nesnelerin görülüp seçilebilmesi için yan yana konduğu düzen ve satış alanı; ilgili: → işporta.
sergilemek Bazı şeyleri göstermek, tanıtmak veya satmak amacıyla herhangi bir biçimde, herkesin görebileceği bir yere yerleştirmek; teşhir etmek
seri (I) → dizi
seri (II) → hızlı
sermaye Üretime veya kazanç amaçlı faaliyete ayrılan para ile ekonomik değerlerin toplamı; ilgili: → birikim.
sert Dış kuvvetle biçiminin veya yüzeyinin değiştirilmesine ve parçalanmaya direnç gösteren; ilgili: → dayanıklı.
servis Sofrada hizmet etmekle görevli kimsenin yaptığı iş ve bu işin yapılma biçimi, sofra hizmeti
serçe Evlerin saçaklarında ve kent ağaçlarında yuva kurabilen ufak ötücü. Tane ve böcek toplayarak beslenir, yıl boyunca aynı çevrede görülür; sabahları duyulan canlı cıvıltısıyla ve sürüler hâlinde gezinmesiyle tanınır.
ses Bir ortamda yayılarak işitme duyusunca algılanabilen basınç değişimleri; ilgili: → titreşim.
sessiz Sesi olmayan, ses çıkarmayan
set (I) Toprağın kaymasını veya suyun akmasını önlemek için yapılan kalın duvar
set (II) Birbiri ile bağlantılı bir dizi ögeden oluşan nesneler bütünü
sevgi Bir kişiye, canlıya, yere ya da uğraşa yönelen sıcak yakınlık ve değer verme duygusu. Bu duygu ilgilenme, birlikte zaman geçirme, koruma veya emek verme davranışlarında belirebilir; yoğunluğu ve dışa vuruluşu ilişkiye ve duruma göre değişir; muhabbet.
sevgili Romantik yakınlık duyulan veya duygusal birliktelik yaşanan kişi; ilgili: → aşk.
seviye Karşılaştırma ölçütüne göre belirlenen yükseklik, büyüklük veya yeterlik derecesi; ilgili: → düzey.
sevk Bir kişiyi veya yükü belirli bir yere götürülmek üzere yola çıkarma; Gönderme, götürme.
sevmek Sevgi ve bağlılık duymak
seyahat Bir konumdan başka bir konuma gitme süreci; ilgili: → yolculuk.
seyir Bir olayın ya da işin zaman içinde izlediği yön ve ilerleme biçimi; Gidiş, yürüyüş, ilerleyiş.
sezon → mevsim
seçenek Karar sırasında diğerleriyle karşılaştırılarak tercih edilebilen yol, nesne veya uygulama olanağı; ilgili: → karar.
seçilmek Adaylar arasından belli ölçütü karşılayan kişi ya da ögenin belirlenmesi. Oy, değerlendirme ya da karşılaştırma sonucunda gerçekleşebilir; diğer seçeneklerin dışarıda kalma nedeni ve seçimin kapsamı açık tutulmalıdır.
seçim Birden fazla olanak arasından hangisine yönelineceğini kararlaştırma; ilgili: → seçmek.
seçme Birden çok kişi, nesne veya seçenek arasından belirli bir amaca ya da ölçüte en uygun görüleni ayırıp tercih etme; seçim hakkı kişiye ait olabileceği gibi kurallarla belirlenmiş bir yetki de olabilir; saylama, ihtiyar (II), intihap, seleksiyon.
seçmek Sunulanlar içinden isteğe uygun olanı kullanım için ayırmak; ilgili: → ayırmak.
sigara Tütünün yanacak biçimde dar bir sargı içine yerleştirilmesiyle üretilen tüketim ürünü. Bir ucundan tutuşturulur; ortaya çıkan gaz ve parçacıklar diğer uçtan solunur. Tek tek satılabildiği gibi paket hâlinde de bulunur; cigara.
sigorta Bir şeyin veya bir kimsenin herhangi bir yönden ileride karşılaşabileceği zararı gidermek için önceden ödenen prim karşılığında bu işle uğraşan kuruluşla yapılan iki taraflı bağlantı sözleşmesi
sik → erkeklik organı
sikmek Erkek cinsel ilişkide bulunmak; bellemek (III).
silah Canlıya zarar vermek, bir hedefi tahrip etmek veya saldırıyı önlemek üzere yapılmış araç; ilgili: → savunma.
silahlı Üzerinde ya da kullanımında ateşli silah veya başka saldırı aracı yer alan kişi, grup veya araç. Sıfat, donanıma işaret eder; aracın kullanılmış olmasını zorunlu kılmaz ve bağlama göre askerî birlikten bireysel güvenliğe uzanan durumları gösterir.
sincap Ormanlarda gövdeler arasında sıçrayarak hareket eden ufak kemirgen. Yemiş ve tohumları toplar, bir bölümünü sonraki günler için saklar; kabarık kuyruğu tırmanırken ve sıçrarken dengesini korumasına yardım eder; değin (II), çekelez.
sinek Ergininde arka uçuş uzuvları denge organına dönüşmüş, Diptera takımına mensup küçük canlı; ilgili: → böcek.
sinema Art arda kaydedilen durağan kareleri uygun hızla göstererek izleyicide kesintisiz hareket algısı oluşturan teknik; ilgili: → film.
sinir Beyin ve omurilikle bedenin diğer bölümleri arasında elektriksel iletileri taşıyan, açık renkli liflerden oluşan doku demeti; ilgili: → nöron.
sinyal Bir şey bildirmek için verilen işaret
sistem → düzen
sistematik İzlenecek adımları önceden belirlenmiş kurallar ve tutarlı bir yöntem uyarınca düzenlenmiş; ilgili: → sistemli.
site → şehir
sivil Askerî olmayan
sivrisinek Diptera takımından, Culex pipiens gibi türleri suda gelişen, bazı dişileri insan ve başka memelilerden kan emerken hastalık etkenlerini, Anopheles cinsindekilerle sıtmayı da aktarabilen ince gövdeli böcek; ilgili: → canlı.
siyah → kara (II)
siyasal Ülkenin yönetiminde yetkinin kimde bulunacağına ve kullanılma biçimine ilişkin; ilgili: → politika.
siyaset → politika
siyasi Devlet yönetimi, iktidar ilişkileri veya kamusal kararlarla ilgili olan; ilgili: → siyasal.
siz Konuşanın seslendiği birden çok kişiyi gösteren kişi zamiri; ilgili: → zamir (I).
skor → sonuç
sohbet Yakınlık ve karşılıklı ilgi içinde sürdürülen rahat konuşma; eş anlamlı: → söyleşi.
sokak Bir yerleşim yerinde yapıların arasından geçerek kapılara, komşu alanlara ve daha büyük yollara ulaşmayı sağlayan kamusal geçit. Yaya ve taşıt hareketinin yanında gündelik karşılaşmalara da ortam oluşturur.
sokmak İçine veya arasına girmesini sağlamak; tıkmak
sol (I) Vücutta kalbin bulunduğu tarafta olan, sağ karşıtı
sol (II) Gam dizisinde fa ile la arasındaki ses
somut Duyu organları aracılığıyla doğrudan deneyimlenebilen, yalnız düşüncede kurulmuş olmayan; ilgili: → algı (I).
son Anlatımın yapıldığı ana en yakın döneme ait; ilgili: → yeni.
sonra Esas alınan anın veya olayın bitimini izleyen bir vakitte, onun arkasından gerçekleşecek biçimde; eş anlamlı: → ardından.
sonraki Bir olay, zaman veya sıra noktası geçtikten sonra gelen ögeyi gösteren sıfat. Karşılaştırma için önceki ögenin bilinmesi gerekir; ardışık dizide hemen izleyeni de, daha geç bir dönemde yer alanı da bağlama göre gösterebilir.
sonunda Bir olayın, sürecin veya bekleyişin son evresine varıldığında; yaşanan aşamaların ardından ortaya çıkan sonucu bildirerek. Uzun süren bir gelişmenin tamamlandığını veya son noktada beklenenden farklı bir durum belirdiğini vurgular; nihayetinde, ahir, akıbet.
sonuç Yaşanan bir gelişmenin ardından ortaya çıkan ve onunla neden bağında bulunan durum; bazen hemen görülebilir, bazen zaman içinde belirginleşir, değerlendirilirken hangi etkenlerin ona yol açtığı araştırılır; netice.
sormak (I) Birine soru yönelterek herhangi bir konuda bilgi istemek; sual etmek
sormak (II) Dudakları uzatıp soluğu kuvvetle çekerek emmek
soru Bilgi edinmek veya belirsizliği gidermek üzere karşıdakinden açıklama isteyen ifade; ilgili: → cevap.
sorulmak Bilinmeyen bir ayrıntının öğrenilmesi için karşı tarafa açık bir soru yöneltilmesi. Tarih, neden veya seçenek istenebilir; yanıt yetersiz kalırsa aynı konu daha dar kapsamlı bir soruyla yeniden ele alınır.
sorumlu Üstlendiği görevle ilgili seçimlerinin ve sonuçlarının hesabını ilgili kişilere verecek konumda olan. İşin zamanında ve uygun biçimde yürütülmesini izler; aksaklık çıktığında bunu açıklamak ve çözüm aramak kendisinden beklenir; mesul.
sorumluluk Yaptığı işin veya yetkisi içindeki olayın doğurduğu sonuçların hesabını verme yükü; ilgili: → yükümlülük.
soruşturma Doğruluğu bilinmeyen bir olay veya iddia hakkında çeşitli kişilere yöneltilen sorularla bilgi edinme çalışması; ilgili: → soruşturmak.
sosyal → toplumsal
soğan Keskin aromalı yaprakları ve katlı yer altı organı için yetiştirilen Amaryllidaceae üyesi otsu tür (Allium cepa); ilgili: → bitki.
soğuk Sıcaklığı karşılaştırılan değerin veya alışılan düzeyin altında bulunan; ilgili: → sıcaklık.
spor (I) Bedeni geliştirmek amacıyla belirli kurallara göre kişisel veya toplu olarak gerçekleştirilen hareketlerin tümü
spor (II) Çiçeksiz bitkilerde üreme organı
sporcu Bir spor dalında becerisini ve bedensel hazırlığını geliştirmek için düzenli çalışan, antrenmana veya karşılaşmaya katılan kişi. Yarışmalarda derece arayabilir ya da sporu yaşamının sürekli bir uğraşı olarak sürdürebilir; sportmen.
standart Belli bir tipe göre yapılmış veya ayrılmış; ölçün, ölçünlü, tek biçim, tek tip
statü Toplumsal veya kurumsal hiyerarşide tanınan konum ve o konuma bağlı saygınlık düzeyi; ilgili: → konum.
strateji → izlem
stratejik Uzun vadeli hedefleri, kaynakları ve olası gelişmeleri birlikte gözeten planlamaya dayanan; ilgili: → izlemsel.
stres Canlının dengesini zorlayan etkenler karşısında ortaya çıkan bedensel veya ruhsal gerilim ve uyum tepkileri bütünü; ilgili: → ruhsal gerilim.
su (I) Hidrojenle oksijenden oluşan, sıvı durumunda bulunan, renksiz, kokusuz, tatsız madde; ab
su (II) → sutaş
sunma Dinleyici ya da alıcıyla buluşma anında hazırlanmış şeyi anlaşılır bir düzen içinde ortaya koyma. Konuşmacı taslağını örneklerle açıklayabilir, satıcı eşyayı incelemeye bırakabilir; hangi yönün öne çıkarılacağı amaç ve ortama bağlıdır; arz (I), takdim.
sunmak Saygı veya nezaket göstererek bir nesneyi ya da düşünceyi karşıdakine vermek; ilgili: → ikram.
sunulmak Hazırlanan şeyin dinleyiciye, müşteriye veya karar verecek kişiye anlaşılabilir biçimde açılması. Eşyanın özellikleri gösterilir ya da rapor sözlü anlatılır; alıcı ayrıntıları gördükten sonra kararını verebilir; arz edilmek, arz olunmak, takdim edilmek, takdim olunmak.
sunum Bir düşünceyi veya çalışmanın sonuçlarını dinleyicilere belirli bir düzen içinde anlatma.
suretiyle Bir işin hangi araç veya yöntem kullanılarak yapıldığını bildiren söz; Yoluyla, biçimiyle.
susam Susamgillerden, sıcak bölgelerde yetişen küçük bir bitki (Sesamum indicum)
suç Topluluğun bağlayıcı saydığı ahlak normlarını çiğneyen davranış; ilgili: → kusur.
söylem Olaylara bakışın ve benimsenen kabullerin dilde seçilen kavramlar aracılığıyla dışa vurulma biçimi; ilgili: → anlatım.
söylemek Düşündüğünü veya bildiğini sözle anlatmak; buyurmak
söylenmek Söyleme işi yapılmak; söylenilmek
söz Bir düşünceyi eksiksiz olarak anlatan kelime dizisi; lakırtı, kal (II), kavil, kelam, laf
sözcük → kelime
sözleşme Tarafların belirli bir iş veya yükümlülük üzerinde karşılıklı olarak anlaşıp bağlayıcı söz vermesi; anlaşma, kavil, kavilleşme, kavletme.
sözlü Yazıya dökülmeden konuşma yoluyla gerçekleştirilen; ilgili: → konuşma.
sözlük Bir dilin bütün zamanlarda veya belli bir çağda kullanılmış kelimelerini, kelime gruplarını deyim ve atasözlerini genellikle alfabe sırasına göre alarak sözcük türünü, okunuşunu, yabancı kökenliyse hangi dilden geldiğini, kullanım alanlarını gösterip tanımlarını yapan, varsa başka dillerdeki karşılıklarını veya Türkçe karşılıklarını veren, örnek cümlelerle destekleyen eser; kamus, lügat
söğüt (I) Suyu bol alanlarda gelişen, ince ve esnek dalları ile uzun, dar yapraklarıyla tanınan ağaç ya da ağaççık. Bazı türlerinde dallar aşağı doğru sarkar; kıyı bitkisi olarak yetişir ve dalları geleneksel örücülükte değerlendirilebilir.
sümbül Baharda tek bir sapın çevresinde sık demet hâlinde açan çiçekleri ve çevreye yayılan güçlü rayihasıyla yetiştirilen soğanlı süs bitkisi. Toprak altındaki bölümü kışın canlı kalır; sonraki mevsimde yeniden çıkar ve mor, pembe, ak gibi tonlarda açar.
süper Benzerleri arasında kalite, başarı veya büyüklük bakımından öne çıkan; ilgili: → üstün (I).
sürdürmek Bir nesneye işlem uygulanmasını veya onun ilerletilmesini başkasına yaptırmak; ilgili: → sürmek.
süre İşin, bekleyişin veya yaşanan dönemin ilk anından son anına dek ölçülen uzunluğu. Kimi işler için önceden ayrılır, kimi zaman ancak bittikten sonra hesaplanır, aynı işin süresi koşullara ve izlenen yönteme göre değişebilir; müddet.
sürekli Kesintisiz olarak süren, devamlı; kalıcı, temelli, daimî, paso
süreklilik Bir etkinliğin tek seferlik kalmayıp zaman içinde birbirine bağlı adımlarla devam etmesi. Çalışma düzenli yinelenir, elde edilen bilgi sonraki aşamaya taşınır; uzun bir ara verildiğinde bu bağ zayıflayabilir; devamlılık, daimîlik, daimlik, istimrar.
süreli Geçerli olacağı veya devam edeceği zaman aralığı belirlenmiş; ilgili: → zaman.
süreç Bir değişimin başlangıcından sonraki aşamalara uzanan gelişme akışı; her adım önceki koşullardan etkilenir ve sonrakiler için yeni bir ortam oluşturur, bu yüzden olup bitenler tek bir ana bakılarak tam anlaşılamaz; vetire, proses.
sürmek Binek hayvanın veya aracın ilerleyişini yönlendirmek; ilgili: → kullanmak.
sürü Beslenme ve yer değiştirme sırasında birbirinden kopmadan hareket eden hayvan kümesi; ilgili: → topluluk.
sürücü (I) Direksiyon veya başka kumandalar aracılığıyla taşıtın hızını ve izleyeceği yolu ayarlayan kişi. Yol koşullarını ve çevredeki hareketi izler; yolcuların güvenliği için durma, dönme ve hızlanma kararlarını zamanında verir; şoför, taşıtçı.
sürücü (II) Çoban, güdücü
sürülmek Yüzeye malzeme uygulanması, nesnenin ileri itilmesi veya toprağın ekime hazırlanması gibi bir işleme uğramak; ilgili: → sürmek.
süt Kadınların ve memeli dişi hayvanların yavrularını besledikleri, memelerinden gelen, besin değeri yüksek beyaz sıvı
sıcak Dokunulduğunda ılık düzeyi aşan fakat yakıcı olmayan bir duyum veren; ilgili: → ılık.
sıcaklık Sıcak olan şeyin durumu, etkisi veya sıcak olan şeyin niteliği; alev (I), hararet
sıfat Kişinin bir iş veya ilişki içinde hangi yetki, sorumluluk ya da konumla hareket ettiğini gösteren nitelik; ilgili: → statü.
sıfır Kendi başına değeri olmayan, ondalık sayı sisteminde sağına geldiği rakamı on kere büyüten işaret (0)
sık Ögeleri arasında geniş boşluk bulunmayacak kadar birbirine yakın; ilgili: → yoğun.
sıklık Sık olma durumu
sıklıkla Bir olayın belirli zaman aralıklarında pek çok kez gerçekleştiğini bildirerek. Her durumda ortaya çıktığını ileri sürmez; yinelenmenin seyrek sayılmayacak düzeyde olduğunu vurgular ve ölçü alınan dönem bağlamdan belirlenir.
sıkı → dar (I)
sıkıntı İşsizlik, tekdüzelik, bezginlik vb. sebeplerden doğan ruhsal huzursuzluk; bun, bungunluk, ezgi, ezginlik, çile (I), dert, kasavet, zor
sınav Adayın bilgi ve becerisini belirli görev veya sorularla ortaya koyup değerlendiren uygulama; ilgili: → değerlendirme.
sınıf Öğrencilerin yıllık öğrenime göre ayrıldıkları bölümlerden her biri
sınıflandırma → bölümlendirme
sınır İki komşu devletin topraklarını birbirinden ayıran çizgi; hudut
sınırlı Çevresinden bir çizgi veya eşikle ayrılmış; ilgili: → belirli.
sır (I) Bazı nesnelere parlaklık verme, dış etkilerden koruma, sızmalarını önleme vb. amaçlarla sürülen, saydam veya donuk vernik
sır (II) Varlığı veya bazı yönleri açığa vurulmak istenmeyen, gizli kalan, gizli tutulan şey
sıra Bir çizgi boyunca yan yana veya birbirinin peşine yerleşmiş nesne ya da kişilerin oluşturduğu bütün; ilgili: → dizi.
sıralama Öncelik, tarih veya büyüklük ilişkisi kurularak ögelerin peş peşe yerlere konması. Hangi ilişkinin esas alındığı açık değilse düzen farklı okunabilir; doğru kurulduğunda aranan ögeyi bulma ve karşılaştırma kolaylaşır; tertip.
sırasında İhtiyaç doğduğu yahut koşullar elverdiği zaman; ilgili: → vakit.
sırasıyla Bir listede veya işlem dizisinde ögelerin önceden belirlenmiş düzeni izlenerek. Cümlede birden çok kişi veya nesne sayıldığında sonraki bilgilerin aynı dizilişe göre eşleştirildiğini de belirtir; yer değiştirme anlamı bozabilir.
sırt Hayvanda karın tarafının karşısında kalan, başın gerisinden gövdenin sonuna doğru uzanan dış yüzey; ilgili: → arka.
sıvı Akabilen, içine konduğu kabın biçimine uyarken belirli hacmini büyük ölçüde koruyan madde hâli. Tanecikleri birbirinin üzerinden yer değiştirebildiği için dökülebilir; durgun yüzeyi yer çekimi altında yataylaşır; likit.
ta (I) Dek, değin, kadar, beri vb. edatlarla birlikte kullanılarak bir fiilin, bir hareketin, bir yerin, bir şeyin başladığı veya sona erdiği noktayı, zaman ve uzaklık bakımından abartmalı bir biçimde anlatan bir söz
tabaka (I) → katman
tabaka (II) → sigara tabakası
taban (I) Ayağın alt yüzü; aya
taban (II) Huy bakımından
tabanlı Alt kısmı ağırlığı dengeli biçimde dağıtan geniş bir dayanak yüzeyiyle tamamlanmış. Ayakkabı zemine bu bölümle basar, kap başka yere konduğunda aynı yüzey üzerinde dengede durur; malzemenin türü kaymayı ve dayanıklılığı etkiler.
tabi (I) → bağımlı
tabi (II) → basıcı
tabii İnsan eliyle değiştirilmeden çevrede kendiliğinden oluşmuş olan; ilgili: → doğal.
tablo Bez, tahta, kâğıt vb. maddeler üzerine yapılmış yağlı boya, sulu boya, pastel veya kara kalem resim; levha
tahliye → boşaltma
tahmin Kesin ölçüm yerine eldeki ipuçlarından hareketle bir nicelik için yakın değer bulma; ilgili: → yaklaşık.
tahta Gövde odunundan kesilip yüzeyleri düzeltilmiş, uzun ve enli, kalınlığı az yapı malzemesi; ilgili: → ahşap.
takdir Kişinin emeğini veya başarısını yerinde bulup bunu olumlu söz veya davranışla belirtme; ilgili: → beğeni.
takdirde Önceki yargıda belirtilen koşul gerçekleşirse sonraki sonucun ortaya çıkacağını bildiren söz. Olası bir durumu sonucu için ön koşul yapar; gerçeklik iddiasından çok iki olay arasındaki şart ilişkisini cümlede görünür kılar.
takip Kişiyi veya hareketli nesneyi bulmak ya da yakalamak için gittiği yolu izleyerek arkasından ilerleme; ilgili: → izleme.
takım İşi yürütmek için bir arada bulundurulan araç ve gereçler bütünü; ilgili: → gereç.
talep Karşıdakinden belirli bir davranışı yerine getirmesini veya bir davranıştan kaçınmasını beklediğini bildirme; ilgili: → istek.
talimat İşin hangi adımlarla yürütüleceğini belirten yönlendirme veya bu yönlendirmenin yazılı metni; ilgili: → yönerge.
tam → eksiksiz
tamam Bir varlığın veya miktarın hiçbir parçası ayrılmadan ele alınan bütünü; ilgili: → bütün.
tamamen Sözü edilen bütünün hiçbir parçasını dışarıda tutmadan; eş anlamlı: → eksiksiz.
tamamlamak Tam ve eksiksiz duruma getirmek; tamlamak
tamamlanmak Bir bütün için gerekli olup bulunmayan parçalar sonradan sağlanmak; ilgili: → bölüm.
tane Sayarken tek bir varlık veya nesneyi gösteren birim sözü; ilgili: → sayı.
tanrı (I) Çok tanrıcılıkta var olduğuna inanılan insanüstü varlıklardan her biri; ilah
tanı Sağlık yakınmalarının, muayene bulgularının ve gerektiğinde yapılan incelemelerin birlikte değerlendirilmesiyle kişinin yaşadığı hastalığın veya durumun belirlenmesi. Tedavi ve izlemin hangi yönde ilerleyeceği bu değerlendirmeye dayanır; tanılama, teşhis.
tanık Olayı doğrudan yaşantısı veya gözlemiyle bilen ve gerektiğinde bunu aktarabilen kişi; eş anlamlı: → şahit.
tanım Okuyucunun bir kavramı hangi sınırlar içinde anlayacağını ve onu yakın kavramlardan nasıl ayıracağını gösteren açıklama. Özellikleri seçip aralarındaki bağı kurar, karşılaşılan yeni örneklerin aynı kapsama girip girmediğini değerlendirmeyi kolaylaştırır; tarif.
tanıma Daha önce karşılaşılan yüzü, sesi ya da işareti yeniden gördüğünde bellekteki bilgiyle eşleştirme. Kişi adını hemen hatırlamayabilir ama tanıdık gelen ayrıntıyı seçer; bağlam değiştiğinde aynı kişiyi ayırt etmek güçleşebilir.
tanımak Karşılaştığı kişinin veya nesnenin kimliğini geçmiş deneyimindeki izlerle eşleştirerek anımsamak; ilgili: → bilmek.
tanımlama Karşılaşılan bir varlığın, olayın veya düşüncenin hangi yönleriyle başkalarından ayrıldığını sözle ortaya koyma. Sınır çizildiğinde benzer örnekler aynı ad çevresinde toplanır; okuyan kişi neyin dışarıda kaldığını da görerek anlatımı tutarlı izleyebilir.
tanımlamak Kavramın veya varlığın hangi özellikleriyle tanınıp benzerlerinden ayrılacağını açıkça anlatmak. Sınırlar belirlendiğinde başkaları aynı sözü aynı kapsamda anlayabilir ve karşılaştıkları örnekleri ortak ölçüyle değerlendirebilir; tarif etmek.
tanımlanmak Önceden belirsiz kullanılan bir kavrama açık sınırlar çizilmesi. Hangi özelliklerin gerekli olduğu ve benzer örneklerden nasıl ayrıldığı anlatılır; böylece sonraki tartışmada aynı sözcüğe farklı kapsamlar yüklenmesi azalır.
tanınmak Geçmiş deneyimle ilişkilendirilerek kimliği veya türü ayırt edilmek; ilgili: → tanımak.
taraf Nesnenin veya kişinin çevresinde, bakışa ve duruşa göre ayırt edilen konumlardan her biri; ilgili: → yan.
taraftar → yandaş
tarafından Edilgen yargının önündeki adın, anlatılan eylemi gerçekleştiren veya başlatan kişi, kurum ya da araç olduğunu bildiren ilgeç; ilgili: → kişi.
tarama Bir yüzeyi, metni veya veri kümesini belirli bir yöntemle baştan sona gözden geçirme; aranan öğeleri ortaya çıkarma.
tarif → tanım
tarih Günü, ayı ve yılı belirterek bir olayın takvimdeki konumunu gösteren söz veya yazı kaydı; ilgili: → takvim.
tarihli Gerçekleştiği, düzenlendiği veya yayımlandığı takvim noktası belirtilen; ilgili: → tarih.
tarihsel Geçmişteki bir olayın, dönemin veya değişimin oluştuğu koşullarla bağlantılı olan. Bir belge ya da yorum için kullanıldığında, bugünkü durumun hangi aşamalardan geçerek ortaya çıktığını anlamaya yöneltir; tarihî.
tarla Çevresindeki araziden sınırlarıyla ayrılan, ürün yetiştirmeye uygun kara alanı; ilgili: → tarım.
tartışma Aynı konuda farklı düşünenlerin görüşlerini gerekçeleriyle ortaya koyup birbirlerinin savlarını sınaması; ilgili: → diyalog.
tartışmak Ayrı düşünceleri gerekçeleriyle ortaya koyup başkalarının itirazlarıyla birlikte değerlendirmek; ilgili: → görüşmek.
tartışılmak Bir düşünce veya kararın farklı görüşlerle karşılaştırılarak açık sorularının ele alınması. Taraflar dayanaklarını gösterir, itirazlara yanıt verir; görüş ayrılığı sürse bile hangi noktada uzlaşıldığı veya ayrışıldığı belirginleşir.
tarz Eylemin yürütülüşünü ya da bir durumun ortaya çıkışını başkalarından ayıran yol; ilgili: → yöntem.
tarçın Tropik Asya kökenli Cinnamomum cinsinde yer alan, kabuğu güçlü aroma taşıyan yaprak dökmeyen ağaç; ilgili: → ağaç.
tarım Bitkisel ve hayvansal ürünlerin üretilmesi, kalite ve verimlerinin yükseltilmesi, uygun koşullarda korunması, işlenip değerlendirilmesi ve pazarlanması; ziraat, kültür
tarımsal Toprağın işlenmesi, bitki yetiştirilmesi veya hayvan üretimiyle bağlantılı olan. Ürün, araç ya da gelir için söylendiğinde ortaya çıkışının mevsim, arazi ve üretim yöntemleriyle birlikte anlaşılması gerektiğini gösterir; zirai.
tasarlanmak Ortaya çıkarılacak nesnenin veya etkinliğin kullanılmadan önce çizim, model ya da plan üzerinde kurulması. Gereksinimler belirlenir, parçaların ilişkisi denenir; uygulamaya geçmeden önce uygun olmayan yönler değiştirilebilir.
tasarruf Bir şeye sahip olma ve onu istediği gibi kullanma yetkisi; kullanım
tasarım Zihinde canlandırılan biçim; tasavvur
tat Canlıların besinlerdeki uçucu olmayan bileşikleri damak, boğaz ve dil yüzeyindeki mukoza noktaları aracılığıyla algıladığı duyum
tat (II) Dilsiz
tatil Çalışanların mevzuatla belirlenen günlerde görev başında bulunmakla yükümlü olmadığı zaman dilimi; ilgili: → ara.
tatlı Dilde balın veya şekerin uyandırdığı duyumu veren; ilgili: → şeker.
tatmin Aranan sonucun elde edilmesiyle gereksinimin karşılanması ve kişinin bundan hoşnutluk duyması; ilgili: → doyum.
tavsiye Birinin nasıl davranabileceği konusunda deneyime veya değerlendirmeye dayalı yönlendirmede bulunma; ilgili: → öğüt.
tavuk İnsanların yumurta ve et için yetiştirdiği, kümeste veya açık alanda beslenebilen evcil kuş. Gaga, kanat ve tüyleri bulunur, uçuşu sınırlıdır; dişisi yumurtlar, erkeğine horoz denir.
tavır İnsanın duruşuna, yürüyüşüne ve hareketlerine yansıyan genel görünüm; ilgili: → duruş.
tavşan (I) Tavşangillerden, eti yenen, hızlı koşan, kemirgen, postundan yararlanılan bir tür memeli (Lepus europeus)
tavşancıl Açık alanlar üzerinde yüksekten dolaşıp yerdeki küçük memelileri avlayabilen, güçlü pençeleriyle avını kavrayan ve kavisli gagasıyla parçalayan, özellikle tavşan türlerine yöneldiği için bu adla anılan iri yırtıcı kuş.
tayin Bilgi veya tercih yoluyla bir değerin, konumun yahut izlenecek yolun kesinleştirilmesi; ilgili: → belirleme.
tazminat Uğranmış kaybın giderilmesi için sorumlu sayılan kişi veya kuruluştan talep edilen parasal bedel. Mal varlığındaki eksilmeyi ya da kişilik haklarına yönelen ihlalin etkisini karşılamaya yönelik olabilir; miktarı somut olay ve hukuki ölçütlerle belirlenir; ödence.
taş Yer kabuğundaki mineral yapılı oluşumlardan ayrılan, biçimi ve boyutu değişebilen dayanıklı doğal gereç; ilgili: → mineral.
taşıma Yükün ilk konumundan hedefe doğru el, omuz veya araç desteğiyle yer değiştirmesi. Ağırlık, yol ve kırılganlık uygun yolu belirler; varış noktasında eşyanın güvenle bırakılması süreç kadar önemlidir. Parçaların dengesi düşme riskini azaltır.
taşımak Yükü veya kişiyi ulaşması gereken konuma nakletmek; ilgili: → aktarmak.
taşınmak Yük, kişi veya bilgi bulunduğu konumdan başka bir yere aktarılmak; ilgili: → nakledilmek.
te Türk alfabesinin yirmi dördüncü harfinin adı, okunuşu
tecrübe → deneyim
tedavi Çeşitli yöntemlerle hastalığı iyileştirme; terapi
tedbir → önlem
tefsir → yorumlama
tehdit İsteneni yaptırmak veya kaygı uyandırmak için karşıdakine zarar görebileceğini bildirme; ilgili: → korkutma.
tehlike İnsana, çevreye veya bir varlığın bütünlüğüne ağır hasar verebilecek etken ya da koşul; ilgili: → risk.
tehlikeli Karşılaşıldığında kişiye, canlıya veya çevreye zarar verme olasılığı taşıyan. Zararın gerçekleşmesi kesin değildir, hangi koşullarda ortaya çıkacağı ve etkisinin ağırlığı bilinirse uygun önlem alınabilir; muhataralı.
tek (I) Eşi, benzeri olmayan; vahit, yegâne
tek (II) Sessiz, hareketsiz, uslu olan
teklif Başkasından belirli işi üstlenmesini isteme; ilgili: → istemek.
teknik Belirli bir uğraşın gerektirdiği işlemleri yürütmede başvurulan yordamlar bütünü; ilgili: → yöntem.
teknoloji Üretim süreçlerinin nasıl kurulup işletileceğine ilişkin, deneyimle biriken uygulamalı bilgi; ilgili: → uygulama.
teknolojik Bilginin araç, aygıt veya sistem geliştirilerek kullanılmasına dayanan. Bir uygulama için söylendiğinde çalışma biçiminin yalnız insan emeğine değil, tasarlanmış yöntem ve donanımın olanaklarına da bağlı olduğunu gösterir.
tekrar Önceden olmuş veya yapılmış bir şeyin sonraki zamanda yeniden meydana gelmesi; ilgili: → yine.
telefon Konuşmaları ileten ve yansıtan düzenek
televizyon Uzak bir kaynaktan iletilen hareketli görüntüyle sesi alıp birlikte sunan elektronik aygıt. Anten, kablo veya ağ bağlantısıyla gelen yayını ekranda gösterir; izleyicinin programları evde ya da başka bir ortamda izlemesine olanak verir.
tema Asıl konu, temel motif; ana konu
temas → dokunma (I)
temel Binanın yükünü zemine aktararak dengede durmasını sağlayan, alt kesime kurulmuş taşıyıcı sistem; ilgili: → dayanak.
temelli Belirtilen nitelikte bir dayanağa veya taşıyıcı altyapıya sahip; ilgili: → dayanak.
temin Kuşkuyu veya kaygıyı gidererek kişiyi söylenenin doğruluğuna inandırma; ilgili: → güvence.
temiz Üzerinde veya içinde kir, bulaşma yahut istenmeyen kalıntı bulunmayan; ilgili: → arı (I).
temizlik Temiz olma durumu; arılık (I), paklık, sililik, ismet, saffet, nezafet
temsil Yetki veya görev gereği bir kişi ya da topluluğun yerine geçerek onun görüşünü ve çıkarını dile getirme; ilgili: → vekâlet.
temsilci Başkasından aldığı yetkiyle onun adına karar veya eylemde bulunan kişi ya da kuruluş; ilgili: → yetki.
teori Olayları veya bir etkinliğin dayanaklarını açıklamak üzere birbiriyle ilişkilendirilmiş düşünce ve ilkeler bütünü; ilgili: → kuram.
teorik → kuramsal
tepe Bir şeyin en üstteki bölümü; kaban (I)
tepki Birbirine kuvvet uygulayan cisimlerden birinin diğerine yönelttiği ters yönlü kuvvet; ilgili: → hareket.
tercih → yeğleme
tere Sofrada taze yenerek yemeklere hafif yakıcı, biberimsi tat katan, genç sürgünleri demet hâlinde toplanıp pişirilmeden tüketildiğinde kendine özgü keskinliğini koruyan turpgillerden ince saplı, çabuk gelişen ot.
tereke Ölümle geride kalan ve hukukça devri mümkün mal, alacak ve borçların bütünü; ilgili: → miras.
terim Uzmanlık alanında sınırları belirlenmiş bir kavramı adlandıran sözcük veya söz öbeği; ilgili: → sözcük.
terk → ayrılma
ters (I) → karşıt
ters (II) Hayvan pisliği
terör Korkutmak, sindirmek veya zorlamak amacıyla sistemli biçimde uygulanan şiddet ve şiddet tehdidi; yıldırı, tedhiş
tesis Düzenin, örgütün veya kalıcı ilişkinin varlık kazanmasını ve işlemeye başlamasını sağlama; ilgili: → kurmak.
teslim Alması beklenen kişiye eşyanın fiilen bırakılması; ilgili: → kabul.
tespit Parçayı bulunduğu konumda kıpırdamayacak biçimde bir dayanağa bağlama; ilgili: → sabitlemek.
test Bir kimsenin, bir topluluğun doğal veya sonradan kazanılmış yeteneklerini, bilgi ve becerilerini ölçmeye yarayan sınama
teyze Çocuğun annesiyle kardeş olan kadın akraba; ilgili: → akraba.
tez (I) → çabuk
tez (II) Tanıtlanması gereken önerme; sav
teşekkür Gördüğü yardımın veya iyiliğin değerini tanıdığını söz ya da davranışla bildirme; ilgili: → minnet.
teşkil Ögeleri bir araya getirerek bir bütünün var olmasını sağlama; ilgili: → oluşturmak.
teşkilat → örgüt
teşvik Birinin eyleme geçme isteğini güçlendiren söz, davranış veya destek; ilgili: → isteklendirme.
ticaret Malların veya hizmetlerin bedel ödenerek el değiştirmesine dayalı ekonomik ilişki; ilgili: → alışveriş.
ticari Mal ve hizmetlerin alınıp satılması, sunulması ve karşılığının ödenmesiyle bağlantılı olan. Bu nitelik bir işletmenin faaliyetini, yapılan anlaşmayı veya ürünün piyasaya çıkarılma amacını belirtmek için kullanılır.
tilki İnce gövdeli, sivri yüzlü ve kabarık kuyruklu, genellikle Vulpes cinsinde sınıflanan küçük boylu köpekgil; ilgili: → köpekgiller.
tip Bir grubun ayırt edici niteliklerini belirgin biçimde taşıdığı için onu yansıtan örnek; ilgili: → özellik.
tiyatro Olayların ve ilişkilerin oyuncular tarafından seyirci önünde canlandırılmasına dayanan gösteri sanatı; ilgili: → oyun.
tohum Embriyosu ve besin rezervi koruyucu bir örtüyle sarılı olan, olgunlaşmış yumurtacık kökenli üreme yapısı; ilgili: → çimlenmek.
ton (I) Bir metreküp hacminde ve + 4 °C'deki arı suyun ağırlığı
ton (II) İnsan veya çalgı sesinin yükseklik, alçaklık derecesi
top Birçok spor oyununda kullanılan, türlü büyüklükte, genellikle kauçuktan yapılmış yuvarlak nesne
toplam Ayrı ayrı sayılan veya ölçülen niceliklerin bir araya getirildiğinde ulaştığı bütün değer. Harcama, kişi sayısı veya yol uzunluğu için kullanılırken hangi parçaların hesaba katıldığı belirtilmezse aynı görünen iki toplam farklı sonuçları anlatabilir; mecmu, yekûn.
toplama Dağınık durumda veya farklı yerlerde duran nesne, ürün, bilgi ya da kişilerin belirli bir amaçla aynı yerde veya kayıtta bir araya getirilmesi. Tarla ürünlerinin alınması, imzaların edinilmesi veya araştırma verilerinin derlenmesi bu kapsamda yer alır; cemetme, icma.
toplamak Ayrı yerlerde bulunan nesne, bilgi veya insanları aynı noktada buluşturmak; ilgili: → biriktirmek.
toplanmak Toplama işine konu olmak
toplu Tabancada, mermileri dönerek sırayla namlunun gerisine getiren silindir biçimli haznesi bulunan; ilgili: → toplu tabanca.
topluluk Ortak değer, ilgi veya yaşam koşulları dolayısıyla birlikte ele alınan insanlar bütünü; ilgili: → grup.
toplum Ortak kurallar, kurumlar ve karşılıklı bağlılıklar içinde yaşamını sürdüren insan bütünü; ilgili: → topluluk.
toplumsal Tek bir kişinin özel yaşantısından çok, insanların birlikte yaşama biçimi ve aralarındaki ilişkilerle bağlantılı olan. Ortak alışkanlıklar, kurumlar ve bir olayın geniş çevreye etkisi bu nitelikle ele alınabilir; içtimai, maşerî, sosyal.
toprak Yer kabuğunun, toz durumuna gelmiş türlü kütle kırıntılarıyla, çürümüş organik cisimlerden oluşan ve canlılara yaşama ortamı sağlayan yüzey bölümü; kara yer, hâk, türap
torun Akrabalık bağında kişinin iki kuşak aşağısında bulunan, kendi oğlundan veya kızından doğmuş kişi; ilgili: → soy.
toz Kuru zeminden kopup havaya karışabilen veya yüzeylere çöken ince ve hafif toprak tanecikleri; ilgili: → toprak.
trafik Ulaşım yollarının yayalar ve her türlü taşıt tarafından kullanılması; gidiş geliş, seyrüsefer
transfer Bir şeyi, bir kimseyi, bir grubu bir yerden alıp başka bir yere götürme
tren Raylara bağlı güzergâhta birbirine eklenmiş araç gövdelerinin tek ulaşım birimi olarak ilerlediği sistem. İnsanlar veya ticari mallar istasyonlar arasında bu yolla götürülür; çekiş tek bir güç ünitesinden ya da çoklu motorlardan sağlanabilir; katar.
tur → dolaşma
turist Yaşadığı yerden başka bir yere geçici olarak gidip orada gezen, dinlenen veya ilgisini çeken yerleri tanıyan kişi. Kalıcı olarak yerleşmeyi amaçlamaz, yolculuğun süresi ve harcaması gidilen yere ve kişinin planına göre değişir.
turizm Dinlenmek, hoşça vakit geçirmek veya yeni çevreleri tanımak için yaşanan yerden geçici olarak ayrılıp dolaşma; ilgili: → gezi (I).
turna Uzun boynu ve bacaklarıyla sulak çevrelerde beslenen, mevsim değişimlerinde geniş uzaklıkları aşan iri kuş. Çoğu zaman toplu hareket eder; yüksek sesli çağrıları ve birlikte uçuş düzeniyle tanınır, üreme alanlarına geri dönebilir.
turp Çoğunlukla çiğ tüketilen etli depo organı için yetiştirilen, Raphanus sativus türünden kısa ömürlü sebze; ilgili: → şalgam.
turuncu Görünür renk dizisinde kırmızıdan sarıya geçişte yer alan, turunçgil kabuklarında sık görülen ton; ilgili: → renk.
tutar Ayrı ögelerin birlikte oluşturduğu toplam nicelik; ilgili: → toplam.
tutma Bir nesneyi elle kavrayıp bulunduğu yerde bırakmama; bağlama göre bir işi veya konumu sürdürme.
tutmak Elde bulundurmak, ele almak
tutuklanmak Suç şüphesiyle yürüyen yargısal işlemlerde yargıcın kararı üzerine geçici süre için hürriyeti kısıtlanmak; ilgili: → tevkif.
tutuklu Hakkındaki ceza soruşturması veya yargılaması sürerken, yetkili yargı kararıyla özgürlüğü geçici olarak sınırlandırılan kişi. Bu konum, suçluluğun kesinleştiğini değil, yargılama süresince uygulanan koruma tedbirini belirtir; mevkuf.
tutulma Nesnenin, kişinin veya işin elde bulundurulması, alıkonması yahut belirli bir işlem ve etki kapsamına alınması; ilgili: → tutulmak.
tutulmak Fiziksel denetime alınmak, kullanıma ayrılmak veya belirli durumda kalması sağlanmak; ilgili: → tutmak.
tutum Bir kişinin belirli bir konuya, kişiye veya olaya karşı düşünce ve duygularının davranışına yansıyan yönü; sözlerinde, kararlarında ve tepkilerinde belirginleşir, koşullar değiştikçe aynı konuda farklı bir görünüm kazanabilir; tavır.
tuğ → sorguç
tören Kişi, olay veya ortak değeri görünür kılıp pekiştiren, belirli sırayla sergilenen simgesel davranışlar bütünü; ilgili: → simge.
törpü Ahşabı veya kolay işlenen metali sürtme hareketiyle biçimlendirmeye yarayan, yüzeyi seyrek çıkıntılarla donatılmış el aracı; ilgili: → eğe (II).
tüketici Ürünü veya hizmeti kendi gereksinimini karşılamak için edinip kullanan kişi; ilgili: → alıcı.
tüketim İhtiyaçları karşılamak için mal ve hizmetleri kullanma; yiyecek veya enerji gibi kaynakları harcayarak azaltma.
tüm (I) → bütün
tüm (II) → tümsek
tür Aynı çeşit varlıklar veya nesneler içinde ortak özellikleri bulunanların her biri; soy, cins, kabîl
türlü Birden çok türü bulunan; tür
tıbbi Hastalıkların tanınması, tedavisi veya sağlığın korunmasına ilişkin bilgi ve uygulamalara ait olan. Araç, değerlendirme ya da belgeyi nitelediğinde sağlık mesleklerinin yöntemleriyle bağlantıyı gösterir; gündelik bakım bilgisinden daha özel bir alanı belirtir.
tıp Sağlığın korunması, rahatsızlıkların tanınması ve tedaviyle giderilmesi için bilgi ve uygulama geliştiren meslek alanı; ilgili: → sağlık.
tıpkı → aynı
tırmık Tırnağın deriyi zedeleyerek bıraktığı ince yara izi; ilgili: → deri (I).
ulaşma Bir kişinin ya da nesnenin yol alarak belirli yere varması; bir haberin veya sonucun ilgili kişiye erişmesi.
ulaşmak Yolculuğun veya yayılımın sonunda istenen konuma gelmek; ilgili: → varmak.
ulaşılmak Çaba veya yolculuk sonucunda hedeflenen yere, kişiye ya da bilgiye erişilmesi. Aranan kaynak farklı yollardan bulunabilir; yalnız yola çıkmak yetmez, hedefle temas kurulduğu ve gereken şeyin elde edildiği anlaşılmalıdır.
ulaşım İnsanların bir yere gidip geri dönebilmesini sağlayan yolculuk hareketi ve bu hareket için kullanılan araçlarla yolların bütünü.
ulus (I) → millet
ulusal → millî
uluslararası Çeşitli milletlerle birlikte yapılan; arsıulusal, memleketler arası, milletlerarası, beynelmilel, enternasyonal
ummak Gerçekleşmesini arzuladığı sonucu bekleyip onun olabileceğine inanmak; ilgili: → umut.
umut Gelecekte olumlu bir gelişmenin yaşanabileceği beklentisinin kişide uyandırdığı canlılık; belirsizlik sürerken çabasını korumasına, yaşadığı güçlükleri geçici görmesine ve ilerisi için plan yapmasına yardımcı olur; umu, ümit.
un Değirmende veya benzeri araçlarda ezilip inceltilen yenilebilir hammaddelerden oluşan ince toz; ilgili: → tahıl.
unsur Bütünün kuruluşuna veya olayın gelişimine katılan parçalardan her biri; ilgili: → öge.
unutmak Önceden edinilen bilgiyi veya yaşantıyı gerektiğinde yeniden zihne getirememek; ilgili: → anımsamak.
usta Zanaatın inceliklerini öğrenmiş, işi bağımsız yürütebilecek beceriye sahip kişi; ilgili: → kalfa.
usul (I) Kökler, asıllar
usul (II) → yöntem
usul (III) Alçak sesle; usulca, usulcacık, usuldan
uyarmak Olası sakıncayı veya gerekli davranışı bildirerek kişinin dikkatini çekmek; eş anlamlı: → ikaz etmek.
uyarı Herhangi bir konu, sorun üzerine ilgi çekme; ikaz, ihtar
uyarınca → gereğince
uygulama Bir kuralı, yöntemi veya düşünceyi yalnız sözde bırakmayıp gerçek bir durumda kullanarak sonucunu ortaya çıkarma; kılgı, uygu, tatbik, tatbikat, pratik.
uygulamak Benimsenmiş bilgi, kural veya tasarıyı somut davranış ve işlemlerle gerçekleştirmek; ilgili: → gerçekleştirmek.
uygulanma Bir kuralın, kararın veya yöntemin belirli bir işte kullanılmaya başlanması ve sonuçlarının ortaya çıkması.
uygulanmak Kâğıt üstündeki kuralın veya hazırlanan yöntemin gerçek iş sırasında izlenmesi. Önce gereken araçlar sağlanır, sonra adımlar sırayla denenir; ortaya çıkan sonuç planla karşılaştırılarak eksik kalan yönler görülür.
uygun Yakışır, yaraşır; mutabık, muvafık, reva, salih
uygunluk Bir şeyin amaçlanan işe, belirlenen koşullara veya çevresindeki öğelere uyum gösterecek özellikleri taşıması; yakışık, mutabakat, mukarenet.
uyku Çevreyle bilinçli etkileşimin azalıp seslenme veya dokunmayla yeniden kurulabildiği, döngüsel evrelerle yinelenen doğal dinlenme durumu; ilgili: → dinlenme (I).
uymak Ölçüleri birbirini tutmak
uyum Bir bütünün parçaları arasında bulunan uygunluk; ahenk, armoni, imtizaç
uyumak Uyku durumunda olmak; dalmak, zıbarmak
uyumlu Ögeleri veya özellikleri birbirini tamamlayan, aralarında belirgin çatışma bulunmayan; ilgili: → uyum.
uzak Esas alınan noktaya kolay veya kısa yoldan erişilemeyecek mesafede bulunan; ilgili: → ırak (I).
uzaklaşmak Bir şeyden, bir yerden veya kimseden ayrılıp uzağa gitmek; ıraklaşmak, ıramak, uzaklanmak
uzaktan Bulunulan noktaya yakın olmayan bir yerden; ilgili: → mesafe.
uzanmak Bedenini tam boyuyla yatay konuma getirerek yatmak; ilgili: → yatay.
uzatmak Uzamasına sebep olmak, uzamasını sağlamak
uzay Maddenin ve ışınımın yer aldığı, gök cisimleri arasındaki uzaklıkları da kapsayan fiziksel yayılım; ilgili: → evren (I).
uzman Belirli bir alanda öğrenim ve deneyimle ileri mesleki yetkinlik kazanmış; ilgili: → beceri.
uzun Boy ölçüsü, seçilen ölçüte göre büyük olan; ilgili: → boy (I).
uzunluk Bir şeyin bir uçtan öbür uca kadar olan uzaklığı
uç Uzayıp incelen gövdenin sivri bitiş yeri; ilgili: → sivri.
uçak Gövdesine bağlı geniş yüzeylerin çevresindeki akıştan yararlanıp itki gücüyle gökte yol alabilen araç. İnsan ve eşya taşımak üzere üretilen türleri, kalkış ve inişte özel pist kullanır; yolculuk boyunca yön ve yükseklik kumandalarla denetlenir; tayyare.
uğramak Yola devam etmek üzere, bir yerde kısa bir süre kalmak
uğraşmak Zihnini ve emeğini belirli bir etkinliğe ayırmak; ilgili: → uğraşı.
vade Sözleşme veya ödeme planında yükümlülüğün yerine getirilmesinin beklendiği son gün, bazen de o güne kadar kalan zaman. Tarih önceden bilindiğinde hazırlık yapılabilir, gecikmenin sonucu üzerinde anlaşılmış koşullarla değerlendirilir; mühlet.
vadeli Ödenmesi veya yerine getirilmesi için önceden belirlenmiş bir bitiş tarihi bulunan.
vaka → olay
vakit → zaman
vakıf (I) Bir hizmetin gelecekte de yapılması için belli şartlarla ve resmî bir yolla ayrılarak bir topluluk veya bir kimse tarafından bırakılan mülk, para
vali Merkezî idarenin ildeki yürütme yetkilerini kullanan en üst mülki amir; ilgili: → il.
var Mevcut, evrende veya düşüncede yer alan, yok karşıtı
varlık Bir şeyin gerçekte bulunması veya yaşamdaki yerini koruması, yokluğun karşıtı olan mevcut bulunma hâli; mevcudiyet.
varmak Erişilmek istenen yere ayak basmak, ulaşmak; vasıl olmak
vatan → yurt
vatandaş → yurttaş
vazgeçmek Üzerinde hak iddia ettiği kazanım veya paya yönelik talebini sürdürmemek; ilgili: → feragat.
ve (II) İki kelime veya iki cümle arasına girerek aralarında bir bağ olduğunu anlatan söz
vefat → ölüm
vekil Kişinin verdiği yetki sınırları içinde onun adına işlem yapan temsilci; ilgili: → temsilci.
veli Reşit olmayan çocuğun bakımını, eğitimini ve resmî işlemlerde temsilini üstlenen yetkili yetişkin; ilgili: → ebeveyn.
vergi Devletin, yasayla belirlenmiş yükümlülük uyarınca kişilerden veya kuruluşlardan topladığı ve genel harcamalarına ayırdığı para; ilgili: → kamu.
veri İnceleme, tartışma veya akıl yürütme sırasında bir sonuca dayanak sağlayan bilgi ve gözlem parçaları; nereden geldikleri ve nasıl elde edildikleri bilindiğinde bunlardan yapılan çıkarımların güvenilirliği de değerlendirilebilir; muta (I), data, done.
verici Elindeki nesne veya kaynağı başkasının kullanımına aktaran ya da buna istekli kişi; ilgili: → bağışçı.
verilme Bir malın, bilginin veya hakkın bir kişiden başkasına aktarılması ve onun kullanımına bırakılması.
verilmek Bir eşyanın, yetkinin veya yanıtın onu alan tarafa geçirilmesi. Kitap elden teslim edilebilir, görev yazıyla duyurulabilir; neyin ne zaman ve hangi koşulla aktarıldığı sonradan anlaşmazlık çıkmaması için açık tutulur.
verim Toprak, makine veya emek gibi bir üretim kaynağından belirli koşullarda alınan çıktı ve bunun miktarı; ilgili: → randıman.
verimli Toprak, emek veya malzeme başına yüksek miktarda yararlı ürün elde edilmesini sağlayan; ilgili: → bereketli.
verimlilik Emek, zaman ve kaynak kullanımı karşılığında beklenen ürün ya da sonucun yüksek düzeyde elde edilmesi; biteklik, gürlük, verimkârlık, mümbitlik.
verme Bir malı, hakkı veya bilgiyi başkasının kullanımına bırakma, ihtiyaç duyduğu şeyi ona sağlama; lütfetme, lütfeyleme.
vermek Üzerinde, elinde veya yakınında olan bir şeyi birisine eriştirmek, iletmek; lütfetmek, lütfeylemek
veya Eş görevli unsurlar arasında tercih ya da ihtimal ilişkisi kurup seçenekleri bağlayan söz; ilgili: → seçenek.
video Elektronik yöntemlerle kaydedilen veya iletilen, çoğu kez sesin eşlik ettiği hareketli görüntü içeriği; ilgili: → görüntü.
virüs Çoğu bakteriden küçük olan, DNA veya RNA taşıyan protein kılıflı yapısıyla yalnız konak hücrenin olanaklarını kullanarak çoğalabilen biyolojik etken; ilgili: → parazit.
vişne Rosaceae familyasındaki Prunus cerasus türüne bağlı, baharda beyaz açan ve yuvarlak mayhoş ürünler veren küçük ağaç; ilgili: → ağaç.
vurgu Konuşmada bir hecenin veya sözcüğün çevresindekilere göre daha belirgin duyulmasını sağlayan ses özelliği. Sesin gücü, süresi veya ezgisi değiştiğinde dinleyici hangi bölümün öne çıkarıldığını ve sözün niyetini daha kolay ayırt eder; aksan.
vurgulamak Bir sözcüğün belirli hecesini sesin gücünü artırarak diğer hecelerden daha belirgin söylemek.
vurgulanmak Konuşma akışında bir hece veya cümle bölümüne diğerlerinden daha belirgin ağırlık verilmek. Sesin şiddeti ve süresi fark yaratır; yazılı sunumda ise seçilen düşünce tekrar veya yerleşim yoluyla öne alınmak.
vurmak Elini veya elinde tuttuğu bir şeyi bir yere veya bir kimseye hızla çarpmak; çakmak, geçirmek, inmek
vücut İnsan veya hayvanda beden, baş, kol ve bacakların oluşturduğu bütün; eğin, ten
ya (I) Şaşma, şaşkınlık bildiren bir söz
ya (II) → evet
ya (III) “Ey, hey” anlamlarında bir seslenme sözü
ya (IV) Bir düşüncenin karşıtı düşünülürken kullanılan bir söz
yabancı Başka bir milletten olan, başka devlet uyruğunda olan (kimse); bigâne, ecnebi
yakalamak Bir kimseyi veya bir şeyi elle tutmak
yakalanmak Aranan, kaçan veya saklanan bir kişi bulunup ele geçirilmek; tutulmak.
yaklaşmak Aradaki mesafeyi azaltacak biçimde ilerlemek, aradaki uzaklığı azaltmak veya büsbütün ortadan kaldırmak için ileri gitmek
yaklaşık Ölçülen ya da hesaplanan değerin kesin sayısı verilmediğinde, ona yakın bir niceliği veya zamanı bildiren. Yuvarlama, tahmin ya da ölçüm payı nedeniyle küçük sapmaların kabul edildiğini sezdirir; sınırın genişliği bağlamdan anlaşılır; takribî.
yaklaşım Bir kişinin, nesnenin veya olayın başka birine, yere ya da zamana giderek daha yakın duruma gelmesi.
yakmak (I) Yanmasını sağlamak veya yanmasına yol açmak, tutuşturmak
yakmak (II) Kına, yakı vb.ni koymak, sürmek
yakmak (III) Türkü, ağıt vb. düzenlemek
yakın Az bir ara ile ayrılmış olan (zaman veya yer), uzak karşıtı
yakından Aradaki fiziksel uzaklık az olacak biçimde veya böyle bir konumdan; ilgili: → mesafe.
yakıt Yanma sırasında açığa çıkardığı ısıyla bir mekânın veya düzeneğin ısınmasını sağlayan tüketilebilir madde; ilgili: → enerji.
yal Unla öğütülmüş tahıl parçalarının su içinde karıştırılmasıyla yumuşak kıvama getirilen, evcil hayvanların kolayca yiyebilmesi için kapta sunulan ve doyuruculuğu içindeki tahıl oranına bağlı besin karışımı.
yalan Doğru olmayan, gerçeğe uymayan söz; kaşkariko, kıtır, hilaf, şorolop
yalnız Bulunduğu sırada kendisine eşlik eden başka insan olmayan; ilgili: → tek başına.
yalnızca Başkalarının eşliği veya yardımı olmadan tek başına hareket ederek.
yan Bir şeyin ön, arka, alt ve üst dışında kalan bölümü; yamaç, kenar, profil
yangın Zarara yol açan büyük ateş
yani Önceki sözü açıklayan, başka sözlerle ifade eden veya ondan çıkarılan sonucu bağlayan açıklama bağlacı; ilgili: → açıklama.
yanlış Bir kurala, bir ilkeye, bir gerçeğe uymama durumu; hata
yanmak Birleşiminde karbon bulunan maddeler, ısı ve ışık yayarak kül durumuna geçip yok olmak
yansıma Işığın, sesin veya bir görüntünün çarptığı yüzeyden geri dönmesi; bir olayın izlerinin başka bir alanda da görülmesi; yansınım, yansılama, aksetme.
yansımak Dalga, bir sınırla etkileştikten sonra geldiği ortama doğru geri yayılmak; ilgili: → dalga.
yansıtmak Karşısındaki varlığın optik benzerini yüzeyinde görünür kılmak; ilgili: → görüntü.
yanıt → cevap
yapay Kendiliğinden oluşmayıp tasarım veya teknik işlemle elde edilen; ilgili: → doğal.
yapma Bir düşünceyi, tasarıyı veya gereksinimi uygulayarak somut bir iş ya da ürün ortaya çıkarma.
yapmak Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek
yaprak Sürgünlerde gelişen, çoğu yeşil, güneş enerjisiyle besin üretip gaz ve su alışverişini yürüten, değişik biçimlerdeki bitki organı; ilgili: → çiçek.
yaptırım Bir görevin doğrudan üstlenilmeyip başka kişinin emeği ve uygulamasıyla tamamlanmasının sağlanması; ilgili: → yaptırmak.
yapı Barınmak veya başka amaçlarla kullanılmak için yapılmış her türlü mimarlık eseri; bina, mimari
yapılma Bir işin veya ürünün gerekli emek ve işlemlerden geçirilerek ortaya konulması.
yapılmak Emek veya araç yardımıyla işlenerek kullanılabilir bir ürün yahut tamamlanmış iş durumuna getirilmek; ilgili: → üretilmek.
yapım Bir nesnenin, yapının veya ürünün planlanıp gereken malzeme ve emek kullanılarak ortaya çıkarılması; inşa, imal, konstrüksiyon.
yapısal Bir bütünün parçalarının yerleşimi ve aralarındaki bağlantıdan kaynaklanan. Yüzeyde görülen tek bir olaydan çok, o olayı doğuran düzen ve işleyiş incelendiğinde anlaşılabilen özellik veya sorun için kullanılır; strüktürel, konstrüktif.
yara Kesilme, çarpma veya benzeri etkiyle canlı dokunun bütünlüğünün bozulduğu hasarlı alan; ilgili: → doku.
yaralanmak Dışarıdan gelen fiziksel zorlamayla deride veya iç dokuda bütünlük kaybı yaşamak. Zarar yüzeyde görülebilir ya da içte saklı kalabilir, ağırlığı etkilenen bölgeye ve müdahale gereksinimine göre değişir.
yaramak Bir şey yararlı olmak, yarar sağlamak
yarar Eylemin veya durumun kişiye ya da topluluğa sağladığı olumlu etki; ilgili: → fayda.
yararlanmak Bir bilgi, araç, hizmet veya olanaktan kendi gereksinimi ya da yürüttüğü iş için fayda elde etmek. Kaynağın varlığı tek başına yeterli değildir, ona erişip uygun biçimde kullanmak gerekir; faydalanmak, istifade etmek, uçlanmak.
yaratma Daha önce var olmayan bir varlığı, düşünceyi, ürünü veya sanat eserini ortaya çıkarma; halk (II).
yaratmak İslam inancında Allah’ın kudretiyle henüz bulunmayan bir varlığı ortaya çıkarmak; ilgili: → var etmek.
yaratıcı Daha önce bulunmayan ürün veya düşünceler ortaya koyma yeteneği bulunan; ilgili: → yenilikçi.
yardım Bir başkasının karşılaştığı güçlüğü hafifletmek veya yapamadığı bir işi tamamlamasını sağlamak için zaman, emek ya da beceri ayırma; ihtiyaç duyan kişinin durumuna göre kimi zaman birlikte çalışmayı, kimi zaman ona yol göstermeyi içerir; iane, muavenet.
yardımcı Yardım eden veya gerektiğinde yardım edecek olan kimse vb.; avane, havari, muavin, muin, yâr, yaver, asistan
yargı Kavrama, karşılaştırma, değerlendirme vb. yollara başvurularak kişi, durum veya nesnelerin eleştirici bir biçimde değerlendirilmesi; hüküm
yargılama Mahkemenin iddia, savunma ve kanıtları usule uygun inceleyerek uyuşmazlık hakkında karar oluşturma süreci; eş anlamlı: → muhakeme.
yarlık → ferman
yarpuz Nemli topraklarda yetişen, ezildiğinde keskin nane kokusu veren ve gövde çevresinde küçük çiçek kümeleri açan Mentha pulegium adlı otsu tür, yaprakları geleneksel yemek ve koku amaçlarıyla değerlendirilen bitkidir.
yarı Bütünü yüzde ellişer paylara böldüğümüzde ortaya çıkan iki bölümün her biri; ilgili: → parça.
yarım Bütün bir şeyin ayrıldığı iki eşit parçadan her biri
yarın Konuşmanın yapıldığı takvim tarihini izleyen gün; ilgili: → zaman.
yarış → yarışma
yasa Olayların gidişinde olağan dışına yer vermeyen, değişmezlik ve mecburiyet gösteren kural
yasak Bir işin yapılmasına karşı olan yasal veya yasa dışı engel
yasal Devletin geçerli normları çerçevesinde izin verilmiş; kimi bağlamlarda inanç esasları ve toplumca benimsenen haklılık anlayışı açısından da kabul görmüş. İleri sürülen ölçütün kaynağı sözün geçtiği bağlamda belirginleşir; kanuni (I), meşru, legal.
yasemin Jasminum cinsine bağlı, çoğu türü kokulu çiçekler açan çalı veya sarılıcı odunsu bitki; ilgili: → çiçek.
yatak Vücudu uzanmış konumda destekleyip rahatça istirahat etmeyi sağlayan döşeme ve donanım bütünü; ilgili: → şilte.
yatmak Bir yere veya bir şeyin üzerine boylu boyunca uzanmak
yatırım Parayı bir hesaba veya belirlenmiş ödeme yerine aktarma işlemi; ilgili: → yüklemek.
yatırımcı Elindeki para veya başka kaynağı ileride gelir ya da değer artışı elde etmek amacıyla bir işe, varlığa veya projeye ayıran kişi ya da kuruluş. Beklenen kazanç kadar kayıp olasılığını ve kaynağın ne süreyle bağlı kalacağını da değerlendirir.
yavaş Hızlı olmayan; ağır, aheste, çabuk karşıtı
yay (I) Ok atmaya yarayan, iki ucu arasına kiriş gerilmiş, eğri ağaç veya metal çubuk
yaygın Çoğu kimselerce duyulmuş, öğrenilmiş, kullanılmış veya benimsenmiş olan
yayılma Bir etkinin, maddenin ya da iletinin başlangıçtaki dar alanla sınırlı kalmayıp gittikçe daha çok yere veya insana erişmesi. Dumanın havada dağılması, bir bilginin elden ele geçmesi ve bir düşüncenin benimsendiği alanın büyümesi bu hareketi gösterir; intişar, tevessü.
yayılmak Bir madde, haber veya etki bir noktadan çevreye doğru daha geniş alana dağılmak.
yayımlanmak Hazırlığı tamamlanan bir eser veya haber, okur ve izleyicilerin ulaşabileceği dolaşıma girmek. Matbaada çoğaltılmış nüshalar dağıtılabilir ya da ağ üzerinden gösterilebilir; hazırlayanın özel alanından kamusal alana çıkmak; neşredilmek, neşrolunmak.
yayın Basılıp satışa çıkarılan kitap, gazete vb.; neşriyat
yayınlamak → yayımlamak
yayınlanmak Yazı, haber, belge, eser, fotoğraf veya benzeri bir içerik basılı ya da dijital bir ortamda kamuya açık duruma getirilmek.
yaz Kışın ardından ısınan havanın en yüksek ortalama sıcaklıklara ulaştığı ve sonbahar serinliğinden önce yer alan mevsim, gündüzlerin uzunluğu ile açık havadaki çalışma ve dinlenme düzenini belirleyen yıl evresi.
yazar Edebî veya düşünsel eserin metnini kaleme alan ve içeriğini oluşturan kişi; ilgili: → eser.
yazma (I) Sözcükleri veya işaretleri el ile ya da sayısal bir araçla bir yüzeye geçirerek kalıcı bir metin oluşturma; tahrir.
yazma (II) Bohça, yemeni, başörtüsü, yorgan vb. şeyler yapmakta kullanılan, üstüne boya ve fırça ile veya tahta kalıplarla desen yapılmış bez
yazmak (I) Konuşma veya düşünce içeriğini harflerden ya da başka bir gösterge sisteminden yararlanarak yüzey üzerinde görünür kılmak; ilgili: → yazı (I).
yazmak (II) Kök veya gövdelerinin sonuna -a (-e) zarf-fiil eki almış fiillere gelerek yaklaşma bildiren birleşik fiiller oluşturur
yazmak (III) → yaymak (I)
yazı (I) Düşüncenin belli işaretlerle yazılması
yazı (II) → ova
yazılmak Bir söz, bilgi veya düşünce el ile ya da sayısal araçla harfler kullanılarak metne geçirilmek.
yazılı Harf veya işaret dizileri aracılığıyla metne dönüştürülmüş olan; ilgili: → metin.
yazılım Bir bilgisayarda donanıma hayat veren ve bilgi işlemde kullanılan programlar, yordamlar, programlama dilleri ve belgelemelerin tümü
yağ Birleşiminde stearik, oleik, palmitik asitlerle gliserin bulunan ve bunların oranlarına göre kıvamları değişen bitkisel veya hayvansal madde
yağmur Atmosferdeki su buharının yoğunlaşmasıyla oluşan ve yeryüzüne düşen yağışın sıvı durumda olanı; yağar, yağış, baran, bereket, kay (I), rahmet
yağış Yağmurun, karın veya dolunun bulutlardan yeryüzüne düşmesi.
yaş (I) Doğuştan beri geçen ve yıl birimi ile ölçülen zaman; sin (II)
yaş (II) → ıslak, kuru (I) karşıtı
yaşam Canlı bir varlığın doğduğu andan ölünceye kadar sürdürdüğü var oluş. Bu süreç yalnız yılların geçmesini değil, büyümeyi, çevreyle ilişki kurmayı ve karşılaşılan koşullara uyum sağlayarak gündelik deneyimler edinmeyi de kapsar; dirim, ömür, hayat (I).
yaşama Hayvanların ve bitkilerin bedeninde beslenme, solunum ve yenilenmenin birlikte işlemesiyle çevreye tepki verebilme hâli. Bu işleyişin ritmi türe ve ortama göre değişir; tümü durduğunda biyolojik etkinlik sona erer.
yaşamak Canlılığını, hayatını sürdürmek
yaşanmak Anlatılan şeyin yalnız sözde kalmayıp gündelik akış içinde doğrudan hissedilmesi. Sevinç, güçlük veya beklenmedik değişim insanlarda iz bırakır; sonradan aktarılan anlatı, o sırada duyulanların tamamını veremeyebilir.
yaşantı Bir bireyin gündelik düzenini belirleyen alışkanlıklar, ilişkiler ve maddi-toplumsal koşullar bütünü; ilgili: → biçim (II).
yaşlı (I) Yaşı ilerlemiş, kocamış (kimse); ak saçlı, ihtiyar (I), kart (I), koca (II)
yaşlı (II) Yaşla dolmuş (göz)
ye Konuşmada ünsüz y değerini veren ve metinde Y/y biçimleriyle gösterilen işaretin kısa adı, sözcüklerin parçaları tek tek söylenirken başvurulan ve dizilişte sondan ikinci sırada yer alan ses birimine karşılık gelen adlandırma.
yedi 6 ile 8 arasında yer alan doğal sayı; ilgili: → sayı.
yeme Lokmanın ağızda uygun büyüklüğe getirilip yutulmasıyla gıdanın bedene aktarılması. Sertlik ve sıcaklık hazırlığı etkiler; doyma amacıyla sürdürülebileceği gibi yalnız lezzeti tanımak için küçük miktarla da sınırlanabilir.
yemek (I) Bir yiyeceği ağza alıp çiğneyerek veya yutarak bedenin besin ihtiyacını karşılama.
yemek (II) Ağızda çiğneyerek yutmak
yenge Kişinin erkek kardeşiyle veya annesinin ya da babasının erkek kardeşiyle evli kadın; ilgili: → eş.
yeni Kullanılmamış veya az kullanılmış olan; cedit, eski karşıtı
yeniden Daha önce yaşanmış veya yapılmış olanın bir kez daha gerçekleşmesi biçiminde; ilgili: → tekrar.
yenilik Bir nesnenin, düşüncenin veya olayın daha önce kullanılmamış, görülmemiş ya da yeni ortaya çıkmış olması.
yer Varlığın bulunduğu yahut sığabileceği, sınırları onun kapladığı hacimle belirlenen uzam bölümü; ilgili: → boşluk.
yerel → yöresel
yerine Önceki varlığın işlevini başka bir varlık üstlenecek biçimde; ilgili: → değiştirmek.
yerleşim Yurdundan ayrılanların ya da büyüyen topluluğun seçtiği bölgede evler inşa ederek gündelik hayatını oraya taşıması. Önce barınaklar belirir; suya ve ulaşıma göre yollar açıldıkça mahalle oluşur, komşuluk ilişkileri gelişir; iskân.
yerleşmek Bulunduğu yuvaya veya zemine tam uyup oynamaz duruma gelmek; ilgili: → oturmak.
yerleştirilmek Kişinin veya eşyanın uygun görülen konuma taşınıp orada düzenli biçimde kalmasının sağlanması. Kitap rafa, hasta odaya alınabilir; yerin seçimi erişim, güvenlik ve kullanım ihtiyacına göre yapılır; vazedilmek.
yerli Yurt içinde yapılan veya bir yurdun kendine özgü niteliklerini taşıyan
yetenek Kişinin bir alanda öğrenmesini ve başarılı işler ortaya koymasını kolaylaştıran güç; aynı uğraşa yönelenler arasında farklı düzeylerde görülebilir, eğitim ve deneyimle gelişerek daha belirgin bir başarıya dönüşebilir; istidat, kabiliyet.
yeterince Bir amaç için gerekli görülen ölçüye erişecek miktarda veya düzeyde. Eylemin başarılması ya da koşulun karşılanması bakımından eksiklik olmadığını bildirir; sınırın neye göre çizildiği cümledeki gereksinimden anlaşılır; kararında, olabildiğince.
yeterli Üstleneceği işi bilgisi ve becerisiyle gereğince başarabilecek; ilgili: → beceri.
yeterlilik Bir kişinin işi yapabilmek için gereken bilgi ve beceriye, bir aracın ise amacını karşılayacak güce sahip olması; yeterlik.
yetersiz Üstlenilen işi yürütecek donanımdan ve beceriden yoksun; ilgili: → bilgi.
yetersizlik Beklenen sonuca varmak için eldeki imkânların veya yetkinliğin gereken düzeye erişmemesi. Bir proje para eksikliğinden, bir görev gerekli eğitim alınmadığından aksayabilir; eksik kalan yön saptanırsa giderme yolu da belirlenir; ehliyetsizlik, fakirlik, kifayetsizlik, yoksulluk.
yetişkin Bedensel ve zihinsel gelişimi ilerlemiş, çocukluk çağını geride bırakmış olan; yetişmiş, olgunlaşmış.
yetişmek Amaçlanan konuma veya uzağındaki hedefe erişmek; ilgili: → erişmek.
yetki Resmî görev sınırları içinde karar alıp işlem yapabilmeyi sağlayan hukukî konum. Kaynağı yasa, sözleşme veya görevlendirme olabilir; hangi konuda kimlerin bağlayıcı adım atabileceğini belirler ve aşılması durumunda işlemin geçerliliği tartışılır; salahiyet.
yetkili Belirli konuda karar alma, uygulama yapma veya kurum adına açıklama sunma hakkı bulunan; ilgili: → yetki.
yetmek Talebi ek bir kaynağa başvurmadan karşılayacak miktarda bulunmak; ilgili: → karşılamak.
yeşil Sarı ile mavinin karışımından ortaya çıkan, bitki yapraklarının çoğunda görülen renk
yine Önceden yaşananın veya yapılanın sonraki bir zamanda tekrarlanması biçiminde; ilgili: → tekrar.
yirmi Bir çift onluğun toplamına eşit doğal sayı; ilgili: → sayı.
yitirmek Ne olduğunu, nerede bulunduğunu bilememek; kaybetmek
yiyecek Yenmeye elverişli olan her şey; kayıt (II)
yok Sözü edilen çevrede veya eldeki imkânlar içinde varlığına rastlanmayan; ilgili: → eksik.
yoksa Önceki koşul gerçekleşmezse ortaya çıkacak sonucu bağlayan söz; ilgili: → aksi hâlde.
yoksulluk Bir kişinin barınma, beslenme ve başka temel ihtiyaçlarını karşılayacak gelir ve imkânlardan yoksun olması; fakirlik, fukaralık, beş parasızlık, yokluk, yoksuzluk, variyetsizlik, sefillik, sefalet, fakr, meskenet.
yol Karada, havada, suda bir yerden bir yere gitmek için aşılan uzaklık; sırat, tarik
yolcu Bir yerden diğerine gitmekte olan kişi; ilgili: → gezgin.
yolculuk Bulunulan konumdan başka bir konuma gitme süreci; ilgili: → seyahat.
yoluyla Bir kişi, kurum veya aracın devreye girmesiyle gerçekleşme ilişkisi kuran söz; ilgili: → aracılığıyla.
yorga Atın değişmeyen ritmini seyirde kolay izleten bir özellik olarak, atın ayaklarını düzenli ve akıcı bir ritimle yer değiştirerek ilerlediği, üstündeki kişiye sert sıçramalar hissettirmediği için uzun mesafeli binişlerde tercih edilen kendine özgü gidiş biçimi.
yorum Metindeki sözlerin açıkça söylemediği bağlantıları, tarihsel bağlamı veya güç anlaşılan bölümleri ortaya çıkaran açıklama; okurun parçalar arasında ilişki kurmasına yardım eder ve metnin olası anlamlarını görünür kılar; tefsir.
yoğun Aynı büyüklükteki bir hacimde daha fazla kütle barındıran; ilgili: → kütle.
yoğunluk Bir yerde veya zamanda çok sayıda insanın, maddenin ya da olayın bir araya gelmesi nedeniyle ortamın seyrek olmaması; sel.
yukarı Başvuru alınan noktadan göğe daha yakın kesim; ilgili: → üst.
yulaf İçi boş boğumlu sapının üstünde gevşek salkımlar hâlinde başakçıklar taşıyan, uzunca taneleri insan ve hayvan beslenmesinde değerlendirilen tek yıllık tahıl; ilgili: → tahıl.
yumurta Erkek gametle birleştiğinde genellikle aynı türe ait bir embriyonun gelişmesini başlatabilen dişi üreme hücresi; ilgili: → gamet.
yurt Bir halkın hâkim olduğu, üzerinde yaşadığı, kültürünü oluşturduğu toprak parçası; el (III), il, dar (III), vatan
yurttaş Bir devletle yurttaşlık bağı bulunan, bu bağın sağladığı haklardan yararlanıp ilgili yükümlülükleri taşıyan kişi. Yaşadığı yer değişse de bu hukuki bağın kapsamı ve kullanımı yürürlükteki düzenlemelerle belirlenir; vatandaş.
yön Başvuru noktasından hareketle bir başka konumun hangi tarafta bulunduğunu gösteren uzamsal doğrultu; ilgili: → doğrultu.
yönelik Duruşu belirli bir tarafa dönmüş ya da eylemi belli bir kişi, amaç veya konu üzerinde toplanmış olan. Fiziksel konumda bakışın veya nesnenin çevrildiği tarafı; soyut kullanımda niyetin ve etkinin ulaşacağı hedefi gösterir; müteveccih.
yönelmek Belli bir yön tutmak, yüzünü belli bir yöne doğru çevirmek; yönlenmek, bükülmek, teveccüh etmek
yönetici Bir kuruluşun veya çalışma grubunun hedeflerini belirleyip kararlarını uygulatan yetkili; ilgili: → yetki.
yönetim Bir kurumun, topluluğun veya işin hedeflerini belirleyip kararlarını alma ve işleyişini düzenleme; idare.
yönetmek İnsan ve kaynaklar hakkında karar vererek bir örgütün hedefleri doğrultusunda işlemesini sağlamak; ilgili: → kontrol.
yönlü Hareketi, etkisi veya yüzü belirli doğrultuya bağlanan. Bir yol tek yöne açılabilir, ışık belli açıdan gelebilir; başlangıç ve varışın nasıl seçildiği hangi yönün kastedildiğini gösterir. Tersine akış mümkünse bu ayrıca belirtilir.
yöntem Yapılacak işi gelişigüzel bırakmadan, hedefe uygun aşamalar ve araçlar seçerek ilerleme biçimi; aynı sonuca farklı yollarla ulaşılabildiğinde bunlardan hangisinin uygulanacağını ve işin hangi sırayla yürütüleceğini belirler; yordam, usul (II), prosedür.
yöre (I) Bir bölgenin belli bir yer ve çevresini kapsayan sınırlı bölümü; havali, mahal, civar
yöre (II) Değirmenlerde, taşla kasnak arasında kalan ve hayvan yemi olarak kullanılan un
yük Araba, hayvan vb.nin taşıdığı şeylerin hepsi
yüksek Dikey doğrultudaki boyutu benzerlerine göre fazla olan; ilgili: → boy (I).
yükseliş Ölçülen düzeyin veya bulunulan konumun zaman içinde daha yukarı bir noktaya çıkması. Fiyat artışı sayılarla, meslekteki ilerleme görevlerle izlenebilir; önceki durumla karşılaştırma yapılmadan değişimin büyüklüğü anlaşılamaz.
yükselmek Yükseğe çıkmak
yükseltmek Yükseğe çıkarmak, yukarıda bir noktaya taşımak; kaldırmak
yükümlülük Sözleşme ya da görev gereği bir tarafın üstlendiği sorumluluk. Süresi ve kapsamı önceden bilinirse yerine getirilişi denetlenebilir; gecikmenin sonucu da ilişkinin koşullarına bağlıdır; mecburluk, mükelleflik, yüküm, mecburiyet, mükellefiyet, obligasyon.
yürek → kalp (I)
yürümek Adım atarak ilerlemek, gitmek
yürürlük Kabul edilmiş bir kuralın belirlenen tarihten başlayarak uygulanabilir olması. İlgililer bu tarihten sonra işlemlerini ona göre yapar; askıya alma ya da kaldırma kararı verilirse aynı kuralın bağlayıcılığı sona erebilir; meriyet.
yürütme Bir kurumun işleyişini veya önceden belirlenmiş bir planı kararlar alarak ve insanları görevlendirerek sürdürme.
yürütmek Birinin adım atarak hareket etmesini sağlamak; ilgili: → yürümek.
yürütülmek Planlanan işin durmadan ilerlemesi için adımların görevlilerce sırayla yerine getirilmesi. Takvim, araç ve sorumluluklar izlenir; beklenmedik aksama çıktığında sıra yeniden düzenlenerek sonuç alınmaya çalışılır.
yürüyüş Bacakları sırayla hareket ettirerek bir yerden başka bir yere ilerleme biçimi.
yüz (I) Doksan dokuzdan sonra gelen sayının adı
yüz (II) Başta, alın, göz, burun, ağız, yanak ve çenenin bulunduğu ön bölüm; beniz, duluk, didar, sima, çehre, surat, suret, vecih, faça, bet (I)
yüzde Aracılık karşılığında, işlemin parasal tutarından kararlaştırılmış oranla hesaplanıp ödenen pay; ilgili: → komisyon.
yüzey Bir cismi uzaydan ayıran yaygın bölüm; satıh, yüz (II)
yüzünden Bir olayın veya durumun ortaya çıkma nedenini bildirmek için kullanılan söz.
yıl Mevsimlerin Dünya üzerinde yinelenmesiyle ölçülen, üç yüz altmış beş güne yaklaşık beş saat kırk dokuz dakika eklenerek hesaplanan astronomik süre; ilgili: → mevsim.
yılan Gövdesini kıvırarak ilerleyen, bacakları bulunmayan, pullu ve uzunca gövdeli sürüngenlerin ortak adı; ilgili: → sürüngen.
yıldız Çekirdeğinde oluşan füzyon sonucunda açığa çıkan enerjiyi uzaya ışınım biçiminde yayan, ışıklı gök cisimlerinden her biri
yıllık On iki aylık süreyi kapsamak üzere belirlenmiş veya kararlaştırılmış; ilgili: → sene.
zafer Silahlı çatışmanın veya savaşın istenen askerî sonuca ulaşarak kazanılması; ilgili: → yengi.
zam Bir şeyin fiyatını artırma; bindirim
zaman Bir işin, bir oluşun içinde geçtiği, geçeceği veya geçmekte olduğu süre; hengâm, vakit
zamanla Bir olayın etkisi, görünümü veya sonucu günler ve dönemler ilerledikçe değişerek. Dönüşümün tek bir anda değil süreye yayılarak gerçekleştiğini anlatır; başlangıçla son arasındaki fark bağlamda belirtilir ya da sezdirilir.
zamanlı Gerçekleşmesi ya da tamamlanması için belirli bir vakti bulunan.
zamanında → eskiden
zambak Soğanından gelişen dik gövdesi yaklaşık bir metreye yükselen ve yıllarca yaşayan otsu bitki, beyaz ve kokulu taçlarıyla bahçelerde yetiştirilen, halk hekimliğinde diş ağrısı ve yüz şişliği için yararlanıldığı kaydedilen tür; ak zambak, top zambak (Lilium candidum).
zarar Varlığın bütünlüğünde, kişinin olanaklarında veya işleyişte meydana gelen kayıp ve bozulma; ilgili: → hasar.
zaten Konuşanın, söylediği yargının önceden bilinen veya beklenen bir olguyla uyumlu olduğunu vurgulamak için kullandığı zarf. Ardından gelen açıklamayı gerekçe, doğrulama ya da kaçınılmaz sonuç gibi sunabilir; cümledeki ton bu işlevi değiştirir; esasen, zati.
zayıf Eti, yağı az olan, şişman olmayan (insan veya hayvan); arık (II), ince, kavruk, nahif
zemin → taban (I)
zencefil Doğu Himalaya ile Çin’in güney-orta kesimlerine özgü, kamışı andıran yapraklı yalancı gövdeler ve aromalı köksaplar geliştiren çok yıllık Zingiber officinale türü; ilgili: → baharat.
zengin Parası, malı çok olan; varlıklı, yokluksuz, variyetli, fakir, yoksul karşıtı
zerdali Akdeniz havzasında tarımı yapılan, ufak ürünler veren odunsu Prunus armeniaca biçimi; ilgili: → kayısı.
zevk Yaşanan veya düşünülen şeyin sürmesini istemeye yol açan doyum ve hoşlanma duygusu; ilgili: → haz.
zeytin Yağlı meyveleri için yetiştirilen, kışın yapraklarını koruyan Olea europaea türü ağaç; ilgili: → meyve.
zihin Algılama, düşünme, tasarlama ve öğrenme gibi iç yaşantıları mümkün kılan ruhsal işleyiş; ilgili: → düşünce.
zihinsel Algılama, hatırlama, düşünme ve karar verme gibi zihnin işleyişinde ortaya çıkan. Bir uğraş veya yorgunluk için kullanıldığında bedenin hareketinden çok dikkat ve düşünce gerektiren yönü öne çıkarır; zihnî.
zincir Birbirine geçmiş bir sıra metal halkadan oluşan bağ
zira → çünkü
zirve → doruk
ziyade Bir miktarın veya derecenin beklenenden yüksek olduğunu belirtmek için kullanılan söz.
ziyaret Birini görmeye, biriyle görüşmeye gitme, görüşme
zor Sıkıntı veya güçlükle yapılan; güç (II), yaş (II), müşkül, kolay karşıtı
zorlamak İstemediği bir davranışı gerçekleştirmesi için kişiye baskı uygulayıp karşı koymasını kırmaya çalışmak; ilgili: → baskı.
zorlanmak Yapılacak iş eldeki güç, zaman veya bilgiye ağır geldiğinde ilerlemekte güçlük çekmek. Dar sürede karar vermek ya da alışılmamış aracı kullanmak yorabilir; yardım, eğitim veya ek süre aynı işi daha yapılabilir kılar.
zorluk Bir işin tamamlanması veya bir durumun aşılması için alışılmıştan fazla emek, beceri ya da dayanma gücü gerektiren engel. Kaynağı koşullarda veya görevin karmaşıklığında olabilir; ilerlemeyi yavaşlatır; güçlük, müşkül.
zorunlu İstenen sonucun gerçekleşmesi için vazgeçilmesi mümkün görülmeyen; ilgili: → gerekli.
zorunluluk Seçim alanını daraltan bir kural, koşul veya gereksinim yüzünden belli bir adımı atma mecburiyeti. Süre dolmadan başvurma ya da güvenlik önlemi alma buna örnektir; gereklilik, mecburluk, mecburiyet, mecburilik, zaruret, ıztırar, zor, zorun, zorunluk, zarurilik.
çaba Bir hedefe ulaşmak için zaman, dikkat ve bedensel ya da zihinsel enerji ayırarak sürdürülen uğraş; güçlük çıktığında yeniden denemeyi ve gerekli yöntemi değiştirmeyi de kapsar, yalnız istek duymaktan daha ileri bir katılım gerektirir; gayret, ceht.
çakıldak Dişli çevrimde ters hareketi durduran yahut öğütme ve su kaldırma düzeneklerinde ritmik tıkırtısıyla çalışmanın sürüp sürmediğini belli eden parça; ilgili: → çark.
çakır (I) Açık mavi, hareli ela (göz)
çalmak Sahibinin rızası olmadan malı gizlice kendi tasarrufuna geçirmek; ilgili: → hırsızlık.
çalışan Bir işin gerektirdiği zihinsel veya bedensel çabayı gösteren kişi; ilgili: → emek.
çalışma Bir işi yerine getirmek veya geçimini sağlamak için bedensel ya da zihinsel emek harcama; faaliyet
çalışmak Amaçlanan ürün veya sonuca ulaşabilmek için bedensel yahut zihinsel güç kullanmak; ilgili: → emek.
çalışılmak Bir konu veya görev üzerinde zaman ve emek harcanarak ilerlenmesi. Metin tekrar tekrar okunabilir, çözüm farklı yollarla denenebilir; nerede güçlük çıktığı görüldükçe çalışma sırası değiştirilir ve yeni deneme yapılır.
çam Çamgillerden, çoğu her dem yeşil, iğne yapraklı, kozalaklı ve reçineli ağaç ya da ağaççıkların ortak adı (Pinus).
çap (I) Cisimlerin genişliği; kutur
çap (II) Bozuk, eğri, dolaşık, aykırı
çarpmak Hızla değmek, vurmak
çatı Bir yapının, bir evin damını kuran parçaların bütünü; sakaf
çatışma Kişi veya grupların amaç, çıkar, değer ya da görüşlerinin uyuşmaması ve karşı karşıya gelmesi durumu.
çavdar Soğuğa dayanıklı, uzun başaklarında taneler geliştiren Secale cinsinden tahıl; ilgili: → tahıl.
çay (I) Çaygillerden, her dem yeşil, yaprakları içecek üretiminde kullanılan ağaççık veya küçük ağaç (Camellia sinensis).
çay (II) Dereden büyük, ırmaktan küçük akarsu
çağ Zaman dilimi; asır, kurun, vakit
çağdaş Aynı çağda yaşayan; çağcıl, gündeş, asri, muasır
çağrı Birinin bir yere gelmesini isteme; davet
çağırmak Birinin gelmesini kendisine yüksek sesle söylemek, seslenmek
çekici Yürüyemeyen veya yeri değiştirilmek istenen otomobilleri yükleyerek ya da arkasına bağlayarak nakleden kurtarma aracı; ilgili: → taşıt.
çekilmek Çekme işi yapılmak
çekim Bir cismi veya malzemeyi kuvvet uygulayarak kendine doğru çekme ya da istenen yönde uzatma işlemi.
çekme Çekmek işi
çekmek Uygulanan kuvvetle nesneyi tutulan yerin doğrultusunda hareket ettirmek; ilgili: → kuvvet.
çelik (I) Demir ile karbonun temel bileşen olduğu, mekanik özelliklerini değiştirmek için başka elementler de katılabilen alaşım; polat.
çelik (II) Kısa kesilmiş dal
çerçeve Resim, yazı, ayna vb.ni süslemek veya bir yere asılabilecek duruma getirmek için bunlara geçirilen kenarlık
çeviri Bir dilden başka bir dile aktarma, çevirme; tercüme
çevirmek Bir şeyin yönünü değiştirmek
çevre Bir şeyin yakını, dolayı; etraf, periferi
çevresel Doğal veya insan eliyle oluşturulmuş çevreye, onun koşullarına ya da etkilerine ilişkin.
çeyrek Bütünün eşit büyüklükte dört payından biri kadar olan; ilgili: → kesir.
çeşit Genel grubun içinde belirli nitelikleriyle ayrılan alt gruplardan her biri; ilgili: → tür.
çeşitli Aynı ad altında toplansa da türü, biçimi veya kullanım amacı birbirinden farklı olan. Seçenekler için söylendiğinde tek örneğe bağlı kalınmadığını, içlerinden koşula uygun olanın seçilebileceğini anlatır; muhtelif, mütenevvi.
çeşitlilik Seçeneklerin birbirinin kopyası olmamasıyla ortaya çıkan farklılık zenginliği. Pazarda değişik ürünler, doğada ayrı canlı türleri, tartışmada çeşitli yaklaşımlar bulunabilir; bu durum uyum ve seçim alanını genişletir; izge, renk, yelpaze, tenevvü, spektrum.
çift Bir bütün veya takım oluşturan iki ögeden kurulu; ilgili: → ikili.
çiftçi Toprakta ürün yetiştiren, hayvan üretimi yapan veya bu işlerin yürütüldüğü tarım işletmesini yöneten kişi. Üretimin zamanını ve yöntemini mevsim, arazi ve eldeki kaynaklara göre belirler; çıkan ürünü kullanabilir ya da pazara sunabilir.
çilek Gülgillerden, sapları sürüngen, çiçekleri beyaz bir bitki
çizgi Bir yüzey üzerinde dar bir şerit boyunca uzanan belirgin iz; ilgili: → iz.
çizmek Çizgi çekmek
çiçek Bir bitkinin, üreme organlarını taşıyan çoğu güzel kokulu, renkli bölümü
çocuk Doğumdan yetişkinliğe kadar süren gelişim döneminde bulunan insan; hukukta kural olarak on sekiz yaşını doldurmamış kişi.
çocukluk Yaşamın ilk evrelerinde yetişkinliğe henüz geçmemiş olma durumu; ilgili: → ergenlik.
çok Niceliği, değeri veya etki yoğunluğu olağan karşılaştırma düzeyini belirgin ölçüde aşan; ilgili: → bol (I).
çoklu Tek bir ögeye bağlı kalmayıp aynı düzen içinde birkaç parçayı veya görevi bir araya getiren. Ekranda birden fazla pencere açılabilir, aygıt ayrı işlemleri üstlenebilir; birlikte çalışma biçimi kullanımın sınırını belirler.
çoğu Sözü edilen topluluğun yarısından büyük, belirgin ağırlık oluşturan bölümünü gösteren belgisiz zamir. Tek tek üyeleri saymadan genel eğilimi anlatır; kapsamın insanlar, nesneler veya olaylar olup olmadığı önceki sözlerden çıkarılır.
çoğunluk Bir toplulukta karşılaştırılan kesimler arasında sayıca en geniş olan bölüm. Oylamada kaç kişinin hangi seçeneği desteklediğiyle belirlenir; toplamın yarısını aşan pay ile ötekilerden büyük fakat yarıdan küçük pay birbirinden ayrılır; çokluk, ekseriyet.
çoğunlukla Oy verenlerin veya katılanların daha büyük bölümünün desteğiyle; ilgili: → destek.
çörek Yağ katılmış unlu karışıma biçim verilip pişirilmesiyle elde edilen, tatlı veya tuzlu olabilen yiyecek; ilgili: → hamur işi.
çözme Bir sorunun nedenlerini ve parçaları arasındaki ilişkileri inceleyip uygulanabilir bir sonuca ulaşma; matematikte doğru yanıtı bulmayı, gündelik yaşamda ise çatışma veya güçlüğü giderecek yolu belirlemeyi anlatır.
çözmek Düğümlü, bağlı veya sarılı bir şeyi açmak
çözüm Bir sorun veya güçlüğü ortadan kaldıran yöntem, işlem ya da sonuç; çıkış yolu.
çünkü Kendisinden önceki yargının sebebini, ardından gelen söz veya cümleyle açıklayan bağlaç; şu sebeple, zira.
çıkar Bir kişinin veya topluluğun elde ettiği ya da korumayı amaçladığı yarar ve avantaj; ilgili: → yarar.
çıkarma İçeride, üzerinde veya bir grubun içinde yer alan bir şeyin durduğu yerden alınıp dışarıya taşınması ya da uzaklaştırılması. Giysinin bedenden alınması, bir nesnenin kapalı yerden çekilmesi ve istenmeyen bir ögenin bütünden uzaklaştırılması bu kullanımda birleşir.
çıkarmak Kişiyi veya nesneyi bulunduğu yerin ötesine, daha yukarıya yahut belirli bir ortama geçirmek; ilgili: → aktarmak.
çıkarılma Kapalı mekânın veya bağlı bulunulan çevrenin dışına götürülme; ilgili: → çıkarılmak.
çıkarılmak Karar veya belge olarak hazırlanıp resmen kullanıma açılmak; ilgili: → yayımlamak.
çıkma Bulunulan yerin sınırını aşarak dışarıya geçiş veya oradan ayrılış; ilgili: → hareket.
çıkmak İçeriden dışarıya varmak, gitmek
çıkış Kapalı veya sınırları belli alanı bırakıp onun ötesine geçme eylemi; ilgili: → çıkmak.
çınar (I) Kenti ve su kıyılarını bol gölgesiyle örten, elsi biçimde parçalı yeşil organlara sahip iri bitki. Yaşlandıkça ana ekseni belirgin biçimde kalınlaşır; kabuğunda dökülen yamalar ve sonbahardaki görünümüyle çevrede kolayca ayırt edilir.
ödeme Üstlenilmiş para borcunu belirlenen tutar ve zamanda karşı tarafa aktarma. Nakit, banka hesabı veya başka kabul edilmiş yol kullanılabilir; işlem belgelendiğinde hangi borcun ne ölçüde kapandığı anlaşılır, eksik kalan tutar ayrıca izlenir; ifa, tediye.
ödemek Vadesi gelen parasal yükümlülüğü hak sahibine aktararak yerine getirmek; ilgili: → borç.
ödenmek Borç olarak kayda geçmiş paranın alacaklıya kabul edilmiş yolla aktarılması. Tutar tek seferde ya da taksitlerle ulaşabilir; her aktarım kaydedilirse kalan borç açıkça görülür, tamamı bittiğinde hesap kapatılır.
ödül Başarılı bulunan kişiyi onurlandırmak üzere sunulan maddi değer veya simgesel karşılık; ilgili: → armağan.
öfke Kişinin bir engel, haksızlık ya da incitici davranış karşısında yaşadığı yoğun rahatsızlık ve karşı koyma duygusu. Yüz ifadesinde, sesinde veya davranışında açığa çıkabilir; her zaman saldırıya dönüşmesi gerekmez; kızgınlık, hiddet.
öküz Üreme işlevi giderilmiş, yük çekmeye ve tarım işlerinde koşulmaya elverişli evcil erkek büyükbaş; ilgili: → sığır.
öldürmek Bir canlının hayatına son vermek; gebertmek, götürmek, nallamak, tepelemek
öldürülmek Bir insanın veya başka canlının yaşamının dışarıdan uygulanan şiddet ya da başka bir eylem sonucunda sona erdirilmesine konu olmak, ölümün kendi doğal süreci dışında bir başkasının fiiliyle gerçekleşmesi; gebertilmek.
ölmek Yaşamaz olmak, hayatı sona ermek, can vermek; cavlamak (II), gitmek, göçmek, gümbürdemek, kakırdamak, kıkırdamak, yürümek, zıbarmak, cartayı çekmek, zartayı çekmek, mortlamak
ölçek Birim kabul edilen herhangi bir şeyin alabildiği kadar ölçü
ölçme Cetvel, saat veya tartıdan alınan değeri ortak bir ölçeğe bağlayarak bir durumun niceliğini saptama. Aynı nesne farklı araçlarla yoklandığında karşılaştırmanın geçerli olması için başlangıç noktası ve işaretlerin tutarlılığı aranır; istimara.
ölçmek Uzunluk, hacim veya zaman gibi bir büyüklüğün, aynı türden standart nicelikten kaç tane içerdiğini saptamak; ilgili: → birim.
ölçü Bir niceliği, o nicelik için kabul edilmiş birimlerden birine göre oranlayarak değerlendirme; endaze, mizan
ölçülmek Bir niteliğin ortak kabul edilmiş birim ve uygun araç yardımıyla sayıya dönüştürülmesi. Uzunluk cetvelle, sıcaklık termometreyle belirlenir; aracın ayarı ve ölçüm koşulları farklı olduğunda çıkan değerlerin karşılaştırılması güçleşir.
ölçüm Bir nesnenin, olayın veya özelliğin büyüklüğünü uygun araç ve birimlerle belirleyip sonucu sayısal olarak gösterme.
ölçüt Karar verirken farklı sonuçların hangi özelliğine bakılacağını gösteren ortak dayanak. Uygun seçildiğinde değerlendirme yalnız kişisel izlenime kalmaz, aynı koşullardaki örnekler arasında neden ayrım yapıldığı açıklanabilir; ölçü, kıstas, mısdak, miyar, kriter.
ölü Canlılığını sürdürmesini sağlayan işlevleri geri dönmeyecek biçimde durmuş; ilgili: → ceset.
ölüm İnsanın yaşam işlevlerini geri dönüşsüz biçimde yitirmesi; ilgili: → hayat (I).
ömür → yaşam
ön Bir şeyin esas tutulan yüzü; uğur (III), arka karşıtı
önce İlk olarak, başlangıçta; evvel, sonra karşıtı
önceden Bir olayın, konuşma anının ya da belirlenen başlangıcın daha erken bir evresinde. Zaman bakımından geride kalan hazırlığı, bilgiyi veya durumu belirtir; söz konusu eşik değiştikçe hangi dönemin kastedildiği de değişir; evvelce, evvelden, peşinen.
önceki Karşılaştırılan olaydan ya da ögeden daha erken gerçekleşmiş veya dizide onun gerisinde yer almış; ilgili: → zaman.
öncelik Sıralamada veya uygulamada başka seçeneklerden daha önde yer alma; ilgili: → sıra.
öncelikle Yapılacaklar arasında ilk sıraya konularak; ilgili: → önce.
önem Bir şeyin taşıdığı değer ve etkiden dolayı ilgiye, dikkate veya öncelikli değerlendirmeye değer görülmesi; yer, ehemmiyet.
önemli Taşıdığı değer veya sonuçları nedeniyle göz ardı edilemeyecek ve özel dikkat gerektiren; ilgili: → değerli.
öneri Karşılaşılan bir güçlüğün giderilmesi veya bir işin daha iyi yürütülmesi için ortaya konan düşünce; uygulanacak adımı gösterir, başkalarınca tartışılıp değiştirilmesine veya başka çözümlerle karşılaştırılmasına açıktır; teklif.
önerilmek Bir çözümün veya seçeneğin değerlendirilmesi için başkalarının önüne getirilmesi. Yapılması gereken adımlar ve beklenen yarar açıklanır; dinleyenler koşullarına göre kabul edebilir ya da başka seçenek isteyebilir.
önermek Birine yararlı veya elverişli bulduğu bir seçeneği değerlendirmesini söylemek; ilgili: → tavsiye etmek.
önlem Öngörülen bir zararın gerçekleşme ihtimalini azaltmak veya ortaya çıktığında etkisini sınırlamak için önceden seçilen davranış ya da düzenleme; koşullara göre değiştirilir ve işe yarayıp yaramadığı sonuçlarına bakılarak değerlendirilir; tedbir.
önlemek Eylemin gerçekleşmesine ya da sonucun doğmasına imkân bırakmamak; ilgili: → engellemek.
ördek Sulak alanlarda beslenen, geniş yassı gagalı, parmakları zarla birbirine bağlı, doğada ve insan elinde yetişen türleri olan kuş; ilgili: → kuş.
örgüt Ortak bir amacı veya işi gerçekleştirmek için bir araya gelmiş kurumların veya kişilerin oluşturduğu birlik; teşekkül, teşkilat
örgütsel Bir kurumun iç düzeni, görev dağılımı ve çalışanlar arasındaki ilişkilerle ilgili. Kararın kimden çıktığı, bilginin ekibe nasıl ulaştığı ve işlerin hangi sırada yürüdüğü bu düzeyde incelenir; değişiklik bütün birimleri etkileyebilir.
örnek Bir bütüne ilişkin özellikleri araştırmak amacıyla seçilen sınırlı miktarda malzeme; kan, tükürük, yaprak veya toprak gibi kaynaklardan elde edilerek ölçülür ya da denenir, sonuçlar kaynağın tümüne ilişkin ipucu sağlar; numune.
örneklem İncelenmek istenen geniş topluluktan belli ölçülerle ayrılan daha küçük gözlem kümesi. Seçim yöntemi açıkça gösterilirse elde edilen bulguların kaynak topluluğu ne ölçüde temsil ettiği değerlendirilebilir.
örneğin → söz gelişi
örümcek Araneae takımında yer alan, gövdesi iki ana bölümden oluşan ve ipek üreten sekiz bacaklı eklembacaklı; ilgili: → ağ (I).
öte Başvuru alınan nesnenin veya sınırın arkasında, konuşana daha uzak kalan bölüm; ilgili: → uzak.
öteki Anılanın dışında kalan kişi veya nesne; ilgili: → öbürü.
öyle Daha önce anılan veya bağlamdan bilinen örneğin niteliğini taşıyan; ilgili: → benzer.
öz (I) Bir kimsenin benliği, kendi manevi varlığı; iç, nefis (I), derun, ruh, varoluş karşıtı
öz (II) Kan bağı ile bağlı olan, üvey olmayan
öz (III) Sulak, verimli yer
özel Kullanımı veya aidiyeti belirli kişi, nesne ya da amaçla sınırlı olan; ilgili: → kişisel.
özellik İnsanı, nesneyi veya olguyu tanımaya yarayan ve onu başkalarıyla karşılaştırırken öne çıkan yön; kalıcı bir yapısal fark olabileceği gibi belirli koşullarda ortaya çıkan bir davranış da olabilir; hususiyet, hasiyet, hassa, mahsusluk, spesiyalite.
özellikle Anlatılan yargıda seçilen bölüme ayrıca ağırlık vererek; ilgili: → vurgu.
özet İçeriğin ana düşüncelerini veya olaylarını ayrıntıları azaltarak aktaran kısa anlatım; ilgili: → kısa.
özgü Belirtilen kişi veya varlıkla aidiyet ilişkisi taşıyan; ilgili: → ait.
özgün Yalnız kendine özgü bir nitelik taşıyan; orijinal, ibdai
özgür Herhangi bir kısıtlamaya, zorlamaya, şarta bağlı olmayan; serbest, hür, azat, azade
özgürlük Dış baskı veya engelle karşılaşmadan eylemde bulunabilme serbestliği; ilgili: → serbestlik.
özne Yüklemde bildirilen eylemi gerçekleştiren veya bildirilen durumun taşıyıcısı olan, açıkça söylenebilen ya da kişi ekinden anlaşılabilen cümle ögesi; ilgili: → fail.
öğrenci Okul veya başka bir eğitim kurumunda bir programın ders ve etkinliklerine katılarak bilgi ve beceri edinen kimse; ilgili: → öğretim.
öğrenilmek Yeni bilgi veya becerinin deneme ve tekrar sayesinde gerektiğinde kullanılabilir duruma gelmesi. Önce örnek anlaşılır, sonra benzer işte uygulanır; yalnız ezberlenen sözün farklı koşulda kullanılıp kullanılamadığı ayrıca görülür.
öğrenim Bilgi ve beceriyi düzenli dersler, uygulamalar ve geri bildirim aracılığıyla edinme süreci. Kişi önce temel konuları kavrar, sonra onları yeni sorunlarda dener; okulda veya meslek eğitiminde bu ilerleyiş belirli aşamalarla izlenir; tahsil.
öğrenme Bilgi, beceri veya davranışın deneyim ve çalışmayla edinilip gerektiğinde kullanılabilir hâle gelmesi; istihbar.
öğrenmek Bilgi edinmek; bellemek (I)
öğretim Belirli bir amaç ve plana göre bilgilerin, becerilerin ve çalışma yollarının öğrencilere aktarılması; talim, tedrisat.
öğretme Öğrenenin bir konuyu kendi başına kavrayıp uygulayabilecek düzeye gelmesi için izlenen yol. Anlatım, alıştırma ve geri bildirim bu yolda birbirini tamamlar; kişinin yalnızca duyduğunu yinelemesi değil, edindiği kazanımı yeni durumlarda gösterebilmesi beklenir; tedris.
öğretmen Öğrenme sürecini planlayıp konuyu öğrencinin anlayabileceği yollarla işleyen, ilerlemeyi izleyerek gerektiğinde anlatımını değiştiren eğitim görevlisi. Bilgi aktarmasının yanında soru sormayı ve öğrenileni kullanmayı da destekler; hoca, muallim, muallime.
öğretmenlik Öğrencilerin öğrenmesini planlama, dersleri yürütme, gelişimlerini izleme ve onlara eğitim sürecinde rehberlik etme mesleği; muallimlik.
ücret Çalışana harcadığı emek karşılığında verilen parasal veya ayni kazanç; ilgili: → emek.
ülke Bir devletin egemenliği altında bulunan toprakların tümü; diyar, arz (III), iklim, memleket, mülk
üniversite Lise sonrasındaki öğrenimi farklı disiplinlerde sürdüren ve bilgi üretimini araştırma yoluyla örgütleyen kurum. Fakülteler, laboratuvarlar ve kütüphaneler eğitimle araştırmayı bir arada yürütür; programlar akademik derece verilmesine uzanır; darülfünun.
ünlü Adı veya özellikleri geniş çevrelerce bilinen, tanınırlığı yüksek olan; ilgili: → tanınmış.
üretici Üretimle uğraşan kimse; yetiştirici, müstahsil, prodüktör, tüketici karşıtı
üretilmek Ham malzeme veya bilgilerin bir dizi işlemden sonra yeni bir biçimde ortaya çıkması. Şeker pancarından kristal şeker, ölçüm verilerinden tahmin elde edilebilir; çıkan sonucun niteliği seçilen işleme bağlıdır.
üretim Ham madde, emek ve bilgiyi belirli bir düzen içinde işleyerek kullanılabilir ürün ya da hizmet elde etme. Tarladaki ürün hasada, atölyedeki parça tamamlanmış eşyaya dönüşür; ortaya çıkan miktar kadar nitelik ve kaynak kullanımı da izlenir; istihsal, prodüksiyon.
üretme Girdi olarak alınan maddeyi, emeği veya bilgiyi işleyerek önceden hazır olmayan bir sonuç ortaya koyma. Atölyede eşya, araştırmada yeni çözüm ya da çiftlikte besin elde edilebilir; sonucun niteliği kullanılan yönteme göre değişir.
üretmek Üreme veya yetiştirme yoluyla aynı türden yeni bireyler elde etmek; ilgili: → çoğaltmak.
ürün Yetiştiricilik veya doğal gelişme sonucunda toplanıp yararlanılan bitkisel verim; ilgili: → verim.
üst Bir şeyin yukarı, göğe doğru olan yanı; üzeri, fevk, alt karşıtı
üstlenmek Yapılması gereken işi veya doğabilecek sonucu kendi sorumluluğuna almayı kabul etmek. Görevin sınırları bilindiğinde hangi kararları kişinin vereceği ve kimlere karşı hesap vereceği daha açık olur; yüklenmek, deruhte etmek.
üstün (I) Benzerlerine göre daha yüksek bir düzeyde olan, onları geride bırakan
üstün (II) Harekelerle kısa ünlünün gösterildiği yazı sisteminde, osmanlı Türkçesi ve Arapça yazıda sessiz harfin ardından kısa a ya da e sesinin geleceğini belirten, ilgili harfin üst yanına eklenen yatık ve kısa hareke; fetha.
üstünlük Bir kişinin, takımın veya nesnenin belirli ölçütlerde başkalarından daha iyi sonuç vermesi ya da daha güçlü durumda bulunması; faiklik, faikiyet, galebe, rüçhan, avantaj.
üveyik Ağaçlık ve açık arazide yaşayan, gövdesi gri kahverengi, hafif pembemsi tonlarda görünen, boynunun yanındaki çizgili alanla tanınan, yumuşak sesli ötüşü ve mevsimlik göçüyle bilinen yabani güvercin türü.
üye Bir topluluğun bünyesinde yer alan veya örgüte resmen bağlı olan kişi, kurum ya da ülke; ilgili: → üyelik.
üyelik Bir topluluğun, derneğin veya kuruluşun kabul ettiği kişiler arasında yer alıp hak ve yükümlülüklerini taşıma.
üzere Bir eylemin hangi amaçla gerçekleştirildiğini veya gerçekleştirileceğini belirtmek için kullanılır.
üzeri → üst
üzerinde Bir nesnenin üst yüzeyinde veya başka bir şeyin yukarısındaki bir noktada bulunmayı anlatır.
üzerine → üstüne
üzüm İnce kabuklu, sulu ve çoğu kez tatlı taneleri bir sap çevresinde kümelenen bağ ürünü. Doğrudan yenebilir, kurutularak saklanabilir veya suyu çıkarılıp başka yiyecek ve içeceklerin hazırlanmasında kullanılabilir.
üç İkiden sonra gelen sayının adı; se (II)
üçüncü Sıralı bir dizide iki üyenin ardından gelip dördüncüden önce yer alanı gösteren sayı sıfatı. Sayılanların toplamını değil belirli bir kişinin, olayın veya nesnenin dizideki konumunu bildirir; saymaya nereden başlandığı bağlamdan anlaşılır.
ıhlamur Ebegümecigillerde yer alan Tilia cinsinin geniş taçlı, odunu işlemeye elverişli, çevresini güneşten koruyan ağaçlarından biri; ilgili: → ağaç.
ıspanak Serin mevsimde yetişen, yeşil ve yumuşak kısımları yiyecek olarak değerlendirilen otsu tarım ürünü. Körpe bölümleri ayıklanıp yıkanarak pişirilir veya çiğ tüketilir; soğuğa dayanması onu kış mutfağının yaygın malzemelerinden biri yapar.
ışık İnsan gözünün algılayabildiği dalga boylarındaki elektromanyetik radyasyon; ilgili: → radyasyon.
şahin Havada geniş daireler çizerek aşağıdaki küçük canlıları izleyen, kıvrık gagalı orta boy avcı kuş. Avrasya’nın ormanlık ve dağlık alanlarında görülür; uygun anı bulduğunda hızla alçalır ve avını pençeleriyle yakalar.
şahıs → kişi
şair Dilin ritim, ses ve çağrışım olanaklarıyla edebî metin veya sözlü eser üreten kişi; ilgili: → şiir.
şalgam Kök boğazı kalınlaşıp yuvarlaklaşan ve bu bölümü için yetiştirilen Brassicaceae üyesi sebze (Brassica rapa); ilgili: → sebze.
şans Kişinin denetimi dışındaki olayların onun yararına gelişmesiyle ortaya çıkan elverişlilik; ilgili: → rastlantı.
şarkı Sözlerin belirli bir ritim ve ezgiyle insan sesi aracılığıyla sunulduğu müzik eseri; ilgili: → müzik.
şart (I) Olması başka durumların gerçekleşmesini gerektiren şey; koşul, kayıt (I)
şart (II) Temel kural belgesi
şeftali Prunus persica türüne ait, yapraklarını döken, uzun mızraksı yaprakları ve tek çekirdekli yenilebilir ürünü bulunan kültür ağacı; ilgili: → meyve.
şehir Konutların, iş yerlerinin ve ortak kullanım alanlarının yoğunlaştığı; ulaşım, hizmet ve yönetim ağlarıyla çevresindeki yerleşmelerle ilişki kuran büyük yerleşim. Nüfusu ve sınırları ülkeye göre farklı ölçülür; yaşamı tek bir geçim biçimine indirgenmez; kent, site.
şehit Bir topluluğun savunulması veya yüksek değer atfedilen bir amaç sırasında yaşamını yitiren kişiye, bu ölümün toplumsal bellekte özel biçimde anıldığını göstermek üzere verilen, dinî ve millî bağlamlarda kapsamı değişebilen ad.
şeker Yapısı C, H ve O atomlarına dayanan, kamış ve pancar özleriyle nişastadan üretilebilen, çoğu tatlı ve ak renkli, suyla karışınca çözünen, fermantasyona elverişli karbonhidrat grubu; ilgili: → karbonhidrat.
şekil → biçim (II)
şekillenmek → biçimlenmek
şey Madde, eşya, söz, olay, iş, durum ve benzerlerinin yerine kullanılan, belirsiz anlamda bir söz
şiddet Sesin duyulma, ışığın aydınlatma veya yağışın çevreyi etkileme düzeyi; ilgili olayın duyularla algılanan etkisini anlatır ve uygun araçlar kullanıldığında ölçülerek sayısal bir değerle de gösterilebilir; yeğinlik.
şiddetli Duyum, hareket veya sonuç bakımından olağanın üstünde etki gösteren; ilgili: → kuvvet.
şiir Dilin ses, ritim ve çağrışım olanaklarını yoğunlaştırarak kurulan edebî anlatım ve bu anlatımla üretilmiş metin; ilgili: → edebiyat.
şimdi Şu anda, içinde bulunulan zamanda; imdi
şirket Mal veya hizmet üretip sunmak üzere belirli bir yönetim ve kaynaklarla işleyen ticari kuruluş; ilgili: → ortaklık.
şu Konuşanın dinleyene göstermek üzere seçtiği varlığı, zamanı veya metin bölümünü belirterek ardından gelen adı niteleyen gösterme sözü; ilgili: → bu.
şunlar Konuşma ortamında işaret edilen veya birazdan açıklanacak birden çok varlığın yerine kullanılan gösterme zamiri. Söylenene yakın, dinleyene görece uzak sayılan kümenin üyelerini birlikte karşılar; çekim ekleriyle cümlede değişik görevler üstlenir.
şöyle Konuşanın gösterdiği örneğe veya yaptığı harekete uygun biçimde; ilgili: → öyle.
şüphe → kuşku
şüpheli Kanaat veya güven bakımından kuşku duyan ya da uyandıran; ilgili: → kuşkulu.

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas, yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinlerden hazırlanmış kaynak çözümlemelerini gösterir. Tarihsel tanık sayımı ve eş adlılık ayrımının doğrulama durumu her maddede ayrıca belirtilir. Yeni çözümlemeler yayımlandıkça, düzeltilen çözümlemeler de güncel içerikleriyle otomatik olarak atlasa yansır.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Grafem karşılaştırması belirli çevriyazı eşlemeleri ve ek sınırı kuralları kullanır. ḳ/k, ā/a, ġ/ğ ya da söz sonu ötümlülüğü gibi farkların ses değeri, kaynağın yazı ve çevriyazı düzeniyle birlikte ayrıca değerlendirilmelidir. Uzunluk ve nazallık işaretleri salt görüntü farkı sayılarak yorumlanamaz. Sözlükçünün okuması bağımsız telaffuz kanıtı değildir. Bu otomatik eşlemeler çevriyazı düzenlerini karşılaştırır; aynı ses değeri, ses değişimi veya ses yasası kanıtı değildir. Uzunluk işaretleri, kaynak okuması ve OCR sorunları ayrıca doğrulanmalıdır. Kaynakta yıldız, parantez veya köşeli parantez bulunan değişkeler otomatik karşılaştırmada çözümlenmez. Çözümlemenin dönem basamakları ilk kullanım tarihi değildir; tarihleme koşulları basamak notlarında korunur.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, biçim eşleşmelerinin o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte); tek başına anlam kanıtı değildir. Eş adlı maddelerde doğrulanmış kapsam yoksa tanık ve sayım yayımlanmaz. Kaynak tarihleri çakıştığında erken tanıklar birlikte gösterilir.