öğrenmek

Bitigçi

Bitigçi Etimoloji Atlası

Sözcüklerimiz nereden geldi, yüzyıllar içinde nasıl söylendi, ne anlama geldi? Atlas, her sözcüğün kökenini kaynaklarıyla, Orhon yazıtlarından bugüne biçim ve anlam yolculuğunu ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki gerçek tanıklarını gösterir.

Etimoloji kartlarını açarak köken açıklamalarını ve Türkçenin tarihsel dönemlerindeki biçimleri inceleyebilirsiniz. Zaman Kapsülü kartı, sunulduğu sözcüklerde yazı öncesine ilişkin YZ kestirimini ayrıca gösterir; bu kestirim tarihsel belge yerine geçmez.

Bu atlas sürekli güncellenir. Son güncelleme: 24 Ekim 2026, 17:41 (Türkiye saati)

sözcük: 1337
kaynak: 43
tarihsel tanık: 208.552
en eski kayıt: 8. yy.

Sözcük ara

Bilgi edinmek; bellemek (I)

Öğrenmek, Türkçe ögren- fiilinden gelir; fiil ögre- gövdesine dönüşlülük ve edilgenlik bildiren -n- ekinin getirilmesiyle kurulmuştur. Gövdenin kökeni tartışmalıdır: Tietze ve Gülensoy, Erdal ile Tekin'e dayanarak ögür ‘sürü’ adını esas alır; bu görüşe göre ilk anlam ‘alışmak, ehlileşmek’tir. Räsänen ve Stachowski ise ög ‘akıl, düşünce’ kökünü önerir. Uygurcada ‘alışmak, yetiştirilmek’ yanında ‘öğrenmek’ de görülür, Karahanlıcada ‘bilgi ve zanaat edinmek’ anlamı öne çıkar; ‘alışmak’ anlamı Eski Anadolu Türkçesinde ve Kâmûs-ı Türkî'de de yaşar.

10. yy. · Eski Uygur Türkçesi: ögren-
11. yy. · Karahanlı Türkçesi: ögren-
13. yy. · Harezm Türkçesi: ögren- ~ öğren-
13. yy. · Eski Anadolu Türkçesi: ögren-
14. yy. · Kıpçak Türkçesi: övren- ~ üren-
15. yy. · Çağatay Türkçesi: örgen-
17. yy. · Osmanlı Türkçesi: öğrenmek
19. yy. · Osmanlı Türkçesi: öğrenmek
20. yy. · Türkiye Türkçesi: öğrenmek

Görsellerle atlas

Görseller hazırlanıyor…

Bunu biliyor muydunuz?

Atlas yükleniyor…

Kategoriler

Kategoriler hazırlanıyor…

Kaynaklar dizini

Kaynak dizini hazırlanıyor…

Sözcükler

Köken En eski kayıt Sırala

abla Aynı ana babadan ya da bunlardan yalnız birinden olan çocuklar arasında, sözü edilen kişiden önce dünyaya gelmiş kız kardeş; aile içinde ona seslenirken adının yerine de söylenir, kimi yörelerde aba ya da bacı diye anılır.
ad (I) Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.
ad (II) Arapçadan alınma, bugün çoğunlukla "addetmek", "addolunmak" gibi birleşik fiillerde yaşayan; nesneleri birer birer ele alıp kaç tane olduklarını bulma ya da bir şeyi belli bir değerde, belli bir türden görüp öyle kabul etme eylemi; sayma, tadat.
adam Cinsiyet ayrımı yapılmadan sayılan veya genel bir yargıda anılan insan; ilgili: → insan.
aday Bir seçimde oy toplayıp bir makama gelmek, bir kadroya getirilmek ya da bir kuruluşa üye alınmak için adını yarışa yazdıran veya bir parti, kurul, topluluk tarafından öne sürülen kimse; milletvekilliğinden kulüp başkanlığına dek türlü yerler için rakipleriyle yarışa giren isim.
adlandırılmak (Varlık, yer, olgu, kavram) başkalarınca kendine özgü bir isim almak ya da gösterdiği özelliklere bakılarak bir terimin kapsamına sokulup halk arasında, bilim çevrelerinde o sözcükle bilinir, çağrılır olmak; "isimlendirilmek".
adres Bir kişiye, konuta ya da kuruluşa ulaşılabilmesi için il, ilçe, semt, yol adı ile bina ve iç kapı numarasını sırasıyla veren yer tanımı ve bu tanımla gösterilen konut ya da iş yeri; posta, kargo ve resmî bildirimlerin yöneltildiği yer, "bulunak".
afet Deprem, sel, heyelan, çığ, kuraklık ya da fırtına gibi doğa kaynaklı bir olayın bir yöreye ansızın çökerek can kaybına, yapıların çökmesine, ekinin mahvolmasına ve olağan yaşamın altüst olmasına yol açması; bunun doğurduğu büyük felaket.
ahududu Çok yıllık köklerden sürgün veren, çoğu çeşidinin gövdesi batıcılı, toplu etli taneciklerden ürün oluşturan gülgiller üyesi; ilgili: → bitki.
aile Evlilik ve kan bağına dayanan, karı, koca, çocuklar, kardeşler arasındaki ilişkilerin oluşturduğu toplum içindeki en küçük birlik; ev, familya
ak Karın ve sütün görünüşünde belirgin olan, ışığı güçlü biçimde yansıtan renk; beyaz.
akademik Akademiyle veya yükseköğretim kurumlarıyla ilgili olan.
akademisyen Yükseköğretim kurumunda belirli disipline ait problemleri bilimsel usulle çözümleyen, elde ettiği bulguları kamuya sunup alanındaki uzmanların eleştirisine açan ve konumuna bağlı olarak öğrencilere öğretim sağlayan meslek insanı.
akrep (I) Akreplerden, sıcak ve nemli yerlerde yaşayan, kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli iğnesi olan bir tür böcek; kuyruklu (Scorpio)
aktarmak Bir şeyi bir yerden, bir kaptan başka bir yere veya kaba geçirmek
aktarılmak Eşya, sorumluluk yahut içeriğin ilk konumundan çıkarak farklı kişiye veya sisteme ulaşmak; veri çoğaltılırken, haber iletilirken ya da mal taşınırken bütünlüğü korunarak yeni hedefin kullanımına geçmek.
aktif → etkin
aktivite → etkinlik
aktör Sahnede veya kamera önünde bir kişiyi canlandıran erkek sanatçı; ilgili: → oyuncu.
al (I) → kırmızı
alabilmek Edinme, kabul etme veya kavrama gibi bir eylem için gerekli koşullar elvermek; ilgili: → olanak.
alan Çevresindeki yerlerden açıklığı ve genişliğiyle ayrılan, toplanmaya veya çeşitli etkinliklere elverişli düz yer; meydan, saha.
algoritma Belirli bir problemi çözmek veya önceden belirlenen bir sonucu üretmek için izlenecek, açık biçimde tanımlanmış ve sıralanmış işlemler bütünü.
algı (I) Bir şeye dikkati yönelterek o şeyin bilincine varma; idrak
algı (II) Bir evin, bir iş yerinin geliri, vergi karşıtı
algı (III) Haşhaş sütünü toplamakta kullanılan kaşık
algılanmak Dış kaynaktan ulaşan ses, görüntü veya belirtinin duyusal alıcılarca alınarak önceki öğrenmeler, dikkat düzeyi ve ortam şartlarıyla işlenmesi sonucunda zihinde belirli bir nesne, olay yahut nitelik biçiminde anlamlandırılmak; idrak edilmek.
alma Eldeki veya kullanılan bir araçtaki tutuşla bir nesneyi bulunduğu noktadan ayırma, kavranan şeyin üzerindeki denetimi ele geçirip onu kaldırma veya kendine yaklaştırma yoluyla önceki konumunu değiştiren fiziksel hareket; ilgili: → almak.
alternatif → seçenek
altı Beşten sonra gelen sayının adı; şeş
alınma Kişi veya eşyanın bulunduğu konumdan başka yere taşınması, onu yönlendiren ya da götüren kişinin müdahalesiyle önceki yerinden uzaklaştırılarak geçici veya sürekli kalacağı yeni noktaya ulaştırılması; ilgili: → alınmak.
alınmak Nesne, kişi veya hak, bulunduğu kaynaktan ayrılarak başka birinin denetimine, kullanımına yahut bulunduğu ortama geçirilmek; ilgili: → edinilmek.
alışkanlık Tekrarlandıkça günlük yaşamın olağan parçası hâline gelen ve çoğu zaman ayrıca düşünülmeden sürdürülen davranış ya da eğilim; alışkı, alışkınlık, alışmışlık, yordam, itiyat, huy
am → dişilik organı
amaç Çalışmanın niçin yürütüldüğünü ve başarıya ulaşıldığında neyin değişmiş olacağını açıklayan beklenen bitiş noktası; kaynakların nereye ayrılacağını gösterir, seçenekler arasında öncelik kurmaya yardım eder; erek, gaye, garaz, kasıt, maksat, murat, niyet.
amaçlamak Yapılacak bir işin sonunda hangi sonuca ulaşmak istediğini belirleyip seçimlerini bu sonuca göre düzenlemek. Niyet edilen sonuç hemen gerçekleşmeyebilir, atılan adımlar ve ayrılan kaynaklar bu yönelimi gösterir; istihdaf etmek.
amaçlanmak Yapılacak işin sonunda hangi sonuca varılmak istendiğinin önceden seçilmesi. Projede kaybı azaltmak, derste katılımı artırmak istenebilir; sonraki adımlar seçilen sonuca göre düzenlenir ve gerçekleşme derecesi izlenir.
amaçlı Davranışı veya düzenlenişi belirli bir sonuca ulaşma düşüncesine dayanan; ilgili: → hedefli.
amca Kişinin babasıyla aynı anne veya babadan gelen erkek akrabası; ilgili: → baba.
ameliyat Dokuya araçla müdahale edilerek vücut yapısının incelendiği, onarıldığı veya değiştirildiği tıbbi uygulama; ilgili: → operasyon.
an (I) Zamanın bölünemeyecek kadar kısa olan parçası; lahza, dakika
an (II) İki tarla arasındaki sınır
an (III) → bellek
ana → anne
analiz Numunenin hangi bileşenlerden oluştuğunu ve bu bileşenlerin miktarını saptamak için uygulanan inceleme; ilgili: → çözümleme.
anason Kurutulmuş tanelerinin baharlı aromasıyla tanınan otsu tarım türü. Öğütülerek çeşitli yiyecek ve içeceklere tat verir; aromanın gücü yetiştirme koşullarıyla saklama süresine göre değişir, ince yapraklı gövdesi yazın gelişir.
anket Bir konuya ilişkin görüş, tutum veya özellikleri belirlemek üzere katılımcılara yöneltilen, önceden düzenlenmiş sorular bütünü; sormaca, istimzaç.
anlam Bir söz, davranış veya olayın onu algılayan kişide oluşturduğu düşünce, içerik ya da yorum; mana.
anlamak Bir şeyin ne demek olduğunu, neye işaret ettiğini kavramak; fehmetmek
anlamlı Anlamı olan; manalı
anlatmak Düşünceyi, bilgiyi veya yaşanmış olayı başkasının kavrayacağı biçimde iletmek; ilgili: → aktarmak.
anlayış Duyulan sözün, karşılaşılan durumun veya bir davranışın ne ifade ettiğini, hangi koşullarda ortaya çıktığını düşünerek kavrama; idrak, telakki
anlaşma Düşünce, duygu veya niyet bakımından karşılıklı uyum sağlama; ilgili: → uzlaşma.
anlaşılma Bir sözün veya davranışın karşı tarafta anlatılmak istenen düşünceye yakın bir karşılık bulması. Dinleyici eksik kalan yeri sorabilir; ortak bağlam ve açık örnekler arttıkça yanlış yorum azalır, iletişim daha rahat ilerler.
anne Çocukla doğum veya evlat edinme bağı bulunan ya da onu büyütme ve koruma sorumluluğunu ebeveyn olarak üstlenen kadın; ilgili: → ebeveyn.
anılmak Bir kişinin ya da olayın adının konuşma veya yazıda yeniden gündeme getirilmesi. Önceki katkı hatırlatılabilir, geçmişteki tarih kayda geçirilebilir; hangi duyguyla hatırlatıldığı, sözlerin bağlamına ve amacına göre değişir.
aranmak Kişiyi, nesneyi veya bilgiyi bulmaya, incelemeye ya da iletişim kurmaya yönelik girişimin hedefi olmak; ilgili: → aramak.
arazi Doğal veya kullanıma ayrılmış sınırlarıyla ele alınan kara yüzeyi bölümü; ilgili: → yer.
araştırma Bilinmeyen bir konunun izini sürme; sorulara yanıt bulmak için çeşitli kaynaklara başvurma, karşılaşılan ipuçlarını denetleme ve bunlardan bir sonuca ulaşmaya çalışma. Kişi bunu gündelik bir karar öncesinde de bir iddiayı sınarken de yapabilir; araştırı, tetkik.
araştırmacı Bir soruya güvenilir yanıt bulmak için bilgi toplayan, yöntem seçen ve elde ettiği verileri inceleyen kişi. Sonucunu yalnız bir görüş olarak sunmaz, hangi gözlem ve işlemlerden geçtiğini başkalarının denetleyebileceği biçimde açıklar; araştırıcı, araştırman, mütetebbi.
araştırmak Birini veya bir şeyi bulmak için bir yeri gözden geçirmek
ardıç Yıl boyunca yeşil kalan, iğne veya pul biçimli yaprakları ve küçük kozalaklarıyla tanınan ağaç ya da çalı. Türlerine göre dağlık ve kurak alanlarda yetişir; odunu ve hoş kokulu kozalakları farklı alanlarda değerlendirilir.
arka Bir yerin veya nesnenin ön kabul edilen yüzüne ters düşen yan; ön karşıtı.
arkadaş Birbirlerine karşı sevgi ve anlayış gösteren kimselerden her biri; yoldaş
armut Gülgillerden, çiçekleri beyaz, Türkiye'nin her yerinde yetişen bir ağaç (Pyrus communis)
arpa Serin iklimlerde de yetişebilen, uzun kılçıklı başakları olgunlaştığında taneli ürün veren tek yıllık ekin; ilgili: → tahıl.
art → arka
artma Bir varlığın miktarının, olayların sayısının ya da bir özelliğin ölçüsünün zaman içinde önceki düzeyin üzerine çıkması; tezayüt
artmak (I) Büyük heybe
artmak (II) → çoğalmak
artık Yenilen, içilen veya kullanılan bir şeyden tüketilmeyip geriye kalan (parça).
artırmak Miktarı, yoğunluğu veya etkisi önceki düzeyden daha yüksek olacak biçimde değiştirmek; ilgili: → çoğaltmak.
arı (I) Yabancı şeylerden arınmış
arı (II) Zar kanatlılardan, bal ve bal mumu yapan, iğnesiyle sokan böcek (Apis mellifica)
asgari Bir işin kabul edilebilmesi veya gereksinimin karşılanabilmesi için belirlenen en düşük düzeyde olan. Sınırın altında kalan durum yetersiz sayılır, üstündeki miktar ise koşullara göre değişebilir; minimal, minimum.
asker Orduda görev yapan erden generale kadar herkes; leşker
asla Bir davranışın ya da olasılığın hiçbir koşulda gerçekleşmeyeceğini güçlü biçimde belirterek. Olumsuz yargıyı pekiştirir; kararlılık, kesin ret veya güvence anlatan cümlelerde sınırın bütünüyle kapandığını gösterir; katiyen, sakın, zinhar.
aslan Kedigillerden, Afrika'da ve Asya'da yaşayan, kısa, yuvarlak başlı, kısık boyunlu, yuvarlak kulaklı, kaslı, derin göğüslü, devetüyü, gri, koyu kahverengi veya sarımsı kırmızı renkli kürkü olan, yırtıcı, erkekleri yeleli, kuyruğunun ucu püsküllü, güçlü bir tür memeli; arslan
aslında Görünen durumla, ilk izlenimle veya yaygın sanıyla ayrışan temel olguyu açığa çıkararak. Anlatıyı düzeltmek ya da üzerinde durulması gereken noktaya dönmek için kullanılır; karşıtlık konuşmanın akışından anlaşılır; bir defa, bir kere, aslen, esasen, esasta, haddizatında.
ata Büyükbabadan başlayarak geriye doğru atalardan her biri; baba, dede, cet
atmaca Accipitridae ailesine ait, ağaçlık alanda ufak gövdesine göre iri gagasıyla serçe boyundaki ötücüleri ve kemiricileri yakalayan, kısa ve enli kanatları ile uzamış bacak ve kuyruğu sayesinde çevik uçabilen, av için eğitilebilen tür; akkuş (Accipiter nisus).
atmak Bir cismi bir yöne doğru fırlatmak
atılmak Bulunduğu yerden uzaklaştırılmak, bir yöne gönderilmek veya bütünden çıkarılmak; ilgili: → atmak.
avantaj → üstünlük
avukat Hukuki danışmanlık, uyuşmazlık takibi ve temsil hizmetlerini sunmak için gerekli mesleki yetkiyi edinmiş uzman; ilgili: → hukuk.
aynı İlgili özellikleri bakımından birbirinden ayırt edilemeyecek kadar eş olan (kişi, şey); tıpkı.
ayrı Karşılaştırılan örnekle özdeş olmayan, kendine özgü yönleri bulunan; ilgili: → farklı.
ayrıca Diğer iş veya unsura katılmadan, kendi başına bir işlem ya da öge olarak; ilgili: → bağımsız.
ayrılmak Ayırma işine konu olmak
ayrım Ayırmak işi; tefrik
ayva Cydonia oblonga türünden, geniş oval yapraklı, alçak boylu ve kokulu ürünleri için yetiştirilen odunsu bitki; ilgili: → ağaç.
ayı Carnivora takımından, Türkiye’de Ursus arctos türüyle görülen, beş tırnaklı uzuvlarının tabanlarıyla ilerleyen iri yapılı memeli; ilgili: → memeli.
ayırmak Bir bütünü keserek, kopararak veya başka bir yolla kendi içinde birden çok parçaya bölmek.
az Sayı, miktar, süre veya güç bakımından beklenen ya da karşılaştırılan düzeyin altında kalan; çok karşıtı.
azalma Bir varlığın sayısının, bir kaynağın miktarının veya ölçülebilir bir değerin önceye göre daha düşük düzeye inmesi. Nüfus, su, üretim ve gelir gibi alanlarda gözlenir; gerileme bir anda ortaya çıkabileceği gibi zaman boyunca küçük kayıpların birikmesiyle de belirginleşebilir.
azalmak Az denecek bir miktara inmek; daralmak
azaltmak Az denecek bir miktara indirmek; azlaştırmak
açı Geometride, ortak bir başlangıç noktasından ayrılan iki ışının ya da kesişen iki düzlemin arasında kalan, kolları arasındaki ayrışma derece veya radyanla ölçülen şekil; eski dilde "zaviye" diye de bilinir.
açık Kanadı, sürgüsü, tıpası ya da perdesi çekilmiş, iki kenarı birbirinden ayrık tutulan; içerisiyle dışarısı arasında girip çıkmaya, bakmaya, hava ve ışık dolaşmasına engel oluşturmayan (pencere, kutu, şişe, göz, ağız).
açıklama Konuşmada, yazıda ya da bilimsel çalışmada, kapalı, karmaşık veya yadırganan bir konunun nedenlerini, işleyişini ve parçaları arasındaki bağları sırasıyla ortaya koyarak onu kavranır kılan anlatım ya da akıl yürütme; izah, tavzih.
açıklamak Bir olguyu ya da meseleyi, karşısındaki kişi veya topluluk onu bütünüyle kavrasın diye parçalarına, nedenlerine ve bunların birbirine nasıl eklemlendiğine değinerek adım adım sözle ya da yazıyla ortaya sermek; izah etmek.
açıklanmak (Konu, olay ya da metin) ayrıntıları, gerekçeleri ve iç bağları okura veya dinleyiciye sırasıyla sunularak anlaşılır kılınmak; kapalı ya da çelişkili görünen yanları tek tek aydınlatılıp yorumlanmak, zihinlerde soru bırakmaz hâle gelmek.
açıkça Söylenmek isteneni imaya, dolaylı anlatıma ya da örtük göndermeye başvurmadan, adını koyarak, dinleyenin ya da okuyanın hemen kavrayacağı ve yanlış yoruma yer bırakmayacak biçimde; saklamaya gerek duymadan, herkesin önünde.
açılmak (Kapak, kapı, kilit, perde, ambalaj ya da göz kapağı gibi kapanmış duran bir şey) kendiliğinden veya birinin eliyle aralanıp çekilerek, kaldırılarak ya da çözülerek içi görülebilir, içine girilebilir, kullanılabilir hâle gelmek.
açılış Kapının, kapağın, pencere kanadının ya da paraşütün aralanarak kapalı konumdan çıkması ve bu hareketin yönü, hızı, çıkardığı ses, kullanıcıya bıraktığı geçiş alanı gibi özelliklerle belirlenen gerçekleşme biçimi.
ağabey Aynı ebeveynlerden en az birini paylaşan iki kişiden, diğerinden önce doğmuş erkek; ilgili: → kardeş.
ağır Tartıldığında yüksek ağırlık gösteren, kaldırılırken veya taşınırken belirgin yük hissettiren (kişi, nesne); kilolu, sakil.
aşama Kendi içinde derecelendirilmiş bir bütünün basamaklarından her biri; derece, kademe, mertebe, rütbe, paye
baba Çocukla biyolojik soy veya evlat edinme üzerinden ebeveynlik bağı bulunan erkek; ilgili: → erkek.
bacanak Aynı aileden iki kadınla evli erkekler arasındaki hısımlık adı. Bağ, kişilerin kendi soylarından değil kurdukları evliliklerden doğar; iki aile arasında tanışıklık ve yakınlık kuran bu konum gündelik hitapta da kullanılır.
bacı → kız kardeş
bahsetmek Konuşurken veya yazarken bir kişi, olay ya da konu hakkında bilgi vermek veya onu söze getirmek. Anlatım kısa bir anmadan ayrıntılı açıklamaya kadar uzanabilir, hangi yönün seçildiği konuşmanın amacına bağlıdır.
bakmak Bakışı bir şey üzerine çevirmek
bakımdan Bir kişi, nesne veya olayın değerlendirmeye alınan özelliğini belirterek. Karşılaştırma ya da yargının hangi ölçüte dayandığını gösterir; bütün yönler hakkında değil, adı geçen alan bakımından söz söylendiğini sınırlar.
bakış Yüzün ve dikkatin bir an için karşıdaki noktaya dönmesi. Sessiz karşılaşmada kaşın kalkması şaşkınlık, yüzün yumuşaması yakınlık iletebilir; aynı hareket, konuşmanın geçtiği ortama ve ne kadar sürdüğüne bağlı olarak bambaşka algılanır.
banka Para ve diğer finansal değerlerin korunması ve aktarılması, kredi sağlanması, ödeme işlemlerinin yürütülmesi gibi hizmetler sunan kuruluş.
bankacılık Mevduat kabulü, kredi sağlama, ödeme ve para aktarımı gibi mali hizmetlerin yürütüldüğü faaliyet alanı; ilgili: → finans.
baskı Bir eserin basımında kullanılan teknik ve malzemenin ortaya çıkardığı görünüm ile nitelik.
basmak Vücudun ağırlığını verecek bir biçimde ayak tabanını bir yere veya bir şeyin üzerine koymak
baykuş Çoğu türü geceleri avlanan, başını geniş açıyla çevirebilen ve uçarken az ses çıkaran yırtıcı kuş. İleriye bakan büyük gözleri loş ortamda seçmeyi kolaylaştırır; bazı türlerin başında kulak sanılan tüy çıkıntıları vardır.
bazen → ara sıra
bağlam → demet
bağlamak İp, bağ veya başka bir araçla bir şeyi bir yere veya birkaç şeyi birbirine tutturmak, birleştirmek
bağlı Bir bağ ile tutturulmuş olan
bağımlı Başka bir şeyin istemine, gücüne veya yardımına bağlı olan, özgürlüğü, özerkliği olmayan; tabi (I)
bağımlılık Bir varlığın, olayın veya kişinin durumu ile işleyişinin başka bir varlığa, koşula ya da karara bağlı bulunması.
bağımsız Davranışlarını, tutumunu, girişimlerini herhangi bir gücün etkisinde kalmadan düzenleyebilen (kimse); özerk
bağımsızlık Bir kişi veya topluluğun kararlarını başka bir gücün yönetimi altında olmadan kendi iradesiyle verebilmesi ve uygulayabilmesi; istiklal
başarmak Uğraşılan hedefe güçlükler aşıldıktan sonra varmak. Sonuç tek kişinin emeğiyle veya başkalarıyla birlikte elde edilebilir, harcanan çabanın karşılığını bulup bulmadığı önceden belirlenen hedefe göre değerlendirilir; muvaffak olmak.
başarı Bir işte amaçlanan sonuca emek, beceri veya uygun yöntemlerle ulaşma ve elde edilen olumlu sonuç; muvaffakiyet
başarılı Başarı gösteren; muvaffakiyetli
başka Diğer şeylere benzemeyen; özge
başkan Topluluğun çalışmalarını veya görüşmenin akışını düzenleme yetkisini üstlenen kişi; ilgili: → yönetici.
başlamak Bir işe girişmek, harekete geçmek
başlangıç Bir iş, bir dönem, bir hayat vb.nin ilk bölümü; ilk adım, bidayet, iptida, mebde
başlanmak Bir işin gerçekleştirilmesi için ilk adıma geçilmek; ilgili: → başlamak.
başlatmak Başlamasına yol açmak
başlıca Bir topluluk, olay veya nedenler dizisi içinde etkisi ya da önemi ötekilerden daha belirgin olanı gösteren sıfat. Birden fazla temel öge bulunabilir; ayrıntı sayılan unsurları geri planda bırakıp anlatının odağını seçer.
başlık Genellikle başı korumak için giyilen şapka; dolambaç, serpuş
beceri Gündelik işlerde karşılaşılan küçük güçlükleri elindeki araçları yerinde kullanarak aşma ustalığı; kişi neyi hangi sırayla yapacağını kestirir, işi fazla deneme gerektirmeden tamamlar ve sonucunu işe yarar hâle getirir; maharet.
beklemek Birinin gelişi veya belirli olay gerçekleşene dek bulunduğu konumdan ayrılmamak; ilgili: → kalmak.
beklenmek Henüz gelmemiş kişi veya sonucun ortaya çıkmasına kadar zaman geçirilmesi. Randevuda yer tutulabilir, sınav sonucu için duyuru izlenebilir; sürenin uzaması hazırlığı ve verilecek sonraki kararı değiştirebilir; beklenilmek.
belediye Yerleşimin altyapı, temizlik, ulaşım ve benzeri ortak hizmetlerini yürüten yerel yönetim kuruluşu; ilgili: → yerel yönetim.
belirgin Algılayan kişinin zorlanmadan ayırt edebileceği ölçüde açık olan; ilgili: → açık.
belirlemek Yeri, niteliği, miktarı veya izlenecek yolu kuşku bırakmayacak açıklığa kavuşturmak; ilgili: → kararlaştırmak.
belirlenme Bir kişi, sınır, ölçü veya sonucun belirsizlikten çıkarılıp ayırt edilebilir biçimde ortaya konması, seçenekler içinden hangisinin geçerli olduğunun açıkça kararlaştırılması ya da araştırmayla anlaşılması.
belirlenmek Açık bırakılmış sayı, sınır veya seçeneğin inceleme sonunda karara bağlanması. Ölçümler, görüşler ya da kurallar karşılaştırılır; seçilen değer kayda geçtiğinde herkes sonraki adımı aynı bilgiyle planlayabilir.
belirleyici Bir olayın, durumun veya sürecin yönünü, niteliğini ya da sonucunu etkili biçimde belirleyen etken, unsur.
belirli Neyi kapsadığı, ne zaman gerçekleşeceği veya hangi ölçüye uyacağı açıkça gösterilmiş olan. Sınırları bilindiği için başka kişi ve durumlarla karıştırılmaz, planlama ve değerlendirmede ortak bir dayanak sağlar; belli (II), muayyen.
belirtilmek Bir bilgi, koşul veya görüşün sözlü ya da yazılı anlatımda açıkça dile getirilmesi. Okur veya dinleyici hangi noktanın kastedildiğini bağlamdan tahmin etmek zorunda kalmaz; ilgili husus özellikle söylenmek ya da kayda geçirilmek.
belirtmek Bir düşünceyi, kararı veya gözlenen ayrıntıyı başkalarının anlayabileceği kadar açık biçimde sözle ya da yazıyla ortaya koymak. Belirsiz kalan yönleri ayırır, böylece dinleyen veya okuyan kişi neyin kastedildiğini izleyebilir; tebarüz ettirmek.
belli (I) Beli olan
belli (II) Bilinmedik bir yanı olmayan
ben (I) Çoğu doğuştan, tende bulunan ufak, koyu renkli leke veya kabartı
ben (II) Olta veya tuzağa konulan yem
ben (III) Teklik birinci kişiyi gösteren söz
bence Konuşanın ileri sürdüğü yargının kendi değerlendirmesine dayandığını gösteren zarf. Öznel görüşü ortak bilgi ya da kesin kanıttan ayırır; bir öneriye katılma, itiraz veya yorum bildirilirken sorumluluğu sözü söyleyen kişiye bağlar.
benimsemek Bir şeyi kendine mal etmek, sahip çıkmak, kabullenmek, tesahup etmek
benlik Kişinin kendisini kim olarak algıladığını ve ötekilerden nasıl ayrıldığını belirleyen öznel varoluş bütünü; ilgili: → kişilik.
benzemek Belirgin nitelikleri bakımından başka bir varlıkla ortak görünüş veya yapı taşımak; ilgili: → yakın.
benzer Başka bir örnekle görünüşü, nitelikleri veya düzeni bakımından ortaklık taşıyan; ilgili: → benzemek.
beraberinde → birlikte
bezelye Bakla biçimli meyvesinin içinde sıra sıra yeşil tohumlar geliştiren, sülükleriyle desteğe tutunabilen sebze bitkisi; ilgili: → baklagiller.
biber Meyvesi acı ya da tatlı olabilen, Capsicum annuum türü ve yakın kültür çeşitleriyle tanınan, ılıman iklimde çoğunlukla tek mevsim yetiştirilen Solanaceae üyesi; ilgili: → bitki.
biberiye Akdeniz kökenli, yıl boyunca yeşilliğini koruyan, iğnemsi aromatik yapraklarıyla yemeklere çeşni veren, odunsu sürgünlü, iki dudaklı çiçeği mavi, beyaz veya seyrek pembe olabilen, Lamiaceae ailesinden çalı (Salvia rosmarinus, eş adı Rosmarinus officinalis).
bilgi İnsanların doğayı, toplumu ve kendilerini anlamak için kuşaklar boyunca oluşturup sınadığı birikim; tek tek bulguların ötesine geçerek kavramları, açıklamaları ve bunlar arasındaki ilişkileri kapsar; bili, malumat.
bilim Evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi; ilim
bilimsel Gözlem, ölçüm veya gerekçeli çözümleme yoluyla elde edilen bilgiye dayanan ve nasıl sonuca varıldığını başkalarının incelemesine açan. Bir iddianın böyle nitelenmesi, dayanaklarının ve sınanma yönteminin açık olmasını gerektirir; ilmî.
bilinmek Bir adın, olayın veya yöntemin onu kullanacak kişilerce tanınması ve gerektiğinde hatırlanması. Kaynakları erişilebilir olan bilgi daha kolay yayılır; yalnız duyulmuş bir sözün içeriğinin gerçekten anlaşılması ayrıca denetlenir; anlaşılmak, öğrenilmek.
bilişsel Bilgiyi algılama, dikkatle seçme, öğrenme, bellekte tutma ve kullanma gibi zihinsel işlemlerle ilgili olan. Bir gelişme veya güçlük için söylendiğinde kişinin çevresinden gelen bilgiyi nasıl işlediği ve kararlarına nasıl kattığı anlaşılır; kognitif.
biraz Sayısı veya ölçüsü yüksek olmayan, sınırlı; ilgili: → az (I).
bireysel Bir topluluğun ortak durumundan ayrı olarak tek kişinin deneyimi, kararı veya gereksinimiyle ilgili olan. Aynı koşullardaki insanlar arasında değişebilir, bu yüzden genel sonuçların yanında kişiye özgü yönün de görülmesini sağlar; ferdî.
birinci Sıralamada 1 ile gösterilen konumda bulunan; ilgili: → ilk.
birkaç Sayıca sınırlı, birden çok fakat büyük bir topluluk oluşturmayan varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önünde kullanılır; kesin sayı verilmediği için kaç ögenin bulunduğu konuşma bağlamından anlaşılır, vurgu topluluğun küçüklüğündedir.
birlik Tek, bir olma durumu
birlikte Bir arada, beraberce; hep beraber
birçok Tek tek sayılmayan, fakat az olmadığı açıkça anlaşılan sayıda varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önüne gelerek topluluğun genişliğini gösterir; kesin nicelik bildirmediği için bağlama göre farklı büyüklükte kümeleri kapsar; bir dolu, sürü sepet, müteaddit.
bisiklet Tekerlekleri pedal aracılığıyla ayakla döndürülen binek aracı; çiftteker, derrace, velespit
bitki Hücre duvarına sahip, genellikle yer değiştirmeden büyüyen ve çoğu ışık enerjisinden yararlanarak kendi besinini üreten canlı. Ağaçtan ota uzanan biçimleri vardır; gelişme ve çoğalma yolları türe ve yaşadığı ortama göre değişir; nebat.
bitmek (I) → tükenmek
bitmek (II) Tohum filizlenerek topraktan çıkmak
biyolojik Canlıların yapısı, büyümesi, kalıtımı veya çevreyle etkileşimiyle bağlantılı olan. Bir süreç için söylendiğinde bedende ya da canlı topluluklarında gözlenen değişimin yaşamla ilgili yönünü belirtir; dirim bilimsel.
biz (I) Çokluk birinci kişiyi gösteren söz
biz (II) Katı bir şeyi dikerken iğne geçirecek yeri delmek için kullanılan, çelikten yapılmış, sivri uçlu ve ağaç saplı araç; tığ (I)
bizzat → şahsen
biçim (I) Kumaş, kâğıt, ot veya benzeri bir malzemeyi belirli sınırlarından keserek istenen parçaya dönüştürme eylemi. Çizilmiş ölçüye göre yapılan işlemde ortaya çıkan parçanın kenarı, boyutu ve kullanım amacı kesim kararını belirler.
biçim (II) Bir nesnenin dış çizgileri bakımından niteliği, dıştan görünüşü; hat, şekil, eşkâl, model
blok Kocaman ve ağır kitle
borsa Şirket payları ve borçlanma belgeleri için işlem emirlerinin belirlenmiş kurallarla eşleştirildiği örgütlü piyasa; ilgili: → piyasa.
boy (I) İnsanın tabanı ile başının tepesi arasındaki uzaklık; kamet (I)
boy (II) Ortak bir atadan türediklerine inanılan, toplumsal ve ekonomik ilişkilerinde anaerkil, ataerkil anlayışı uygulayan geleneksel topluluk; kabile, klan
boy (III) → hikâye
boyunca Boyu veya uzunluğu kadar
boyut Cisme ait uzunluğun, derinliğin ve genişliğin ifade ettiği bütün; ebat
boyutlu En, boy veya yükseklik gibi ölçülerle uzanışı tarif edilebilen. Çizimde iki eksen, cisimde bunlara üçüncü eksen eklenir; hangi ölçülerin hesaba katıldığı, biçimin nasıl gösterileceğini ve başka örneklerle karşılaştırılacağını değiştirir; buutlu.
boz Sarı ve kahverengi etkisi hafiflemiş soluk toprak tonu; ilgili: → kül rengi.
bozukluk Bir bütünün beklenen biçiminden, düzeninden veya işleyişinden sapmasıyla ortaya çıkan aksama; ilgili: → aksaklık.
bugün Konuşulan anın takvimde karşılık geldiği tarih; ilgili: → gün.
bulgu İnceleme sırasında ilk kez saptanan iz, belge veya nesne ile bunları saptama eylemi; ilgili: → belge.
bulmak Aranan ya da rastlantıyla karşılaşılan kişi veya nesneyle temas kurmak; ilgili: → karşılaşmak.
bulunmak Bulma işine konu olmak
burada Konuşanın içinde olduğu yahut yakın sayıp işaret ettiği yerde, anlatımın odağındaki nokta veya onun çevresinde; uzak bir konuma gönderme yapmadan, bulunma ya da gerçekleşme yerini o anda gösterilen yakın alanla ilişkilendirecek biçimde.
buradan Konuşanın bulunduğu veya yakınında gösterdiği yerden hareket ederek, bir geçişin, ayrılışın ya da yönelişin başlangıcını o konumda belirleyip anlatılan yolun veya hareketin çıkış noktasını işaret edilen yakın alana bağlayacak biçimde.
buğday Triticum cinsinde yer alan, başağındaki nişastalı taneleri için yetiştirilen bir yıllık çimensi tarla bitkisi; ilgili: → tahıl.
bölge Sınırları idari, ekonomik birliğe, toprak, iklim ve bitki özelliklerinin benzerliğine veya üzerinde yaşayan insanların aynı soydan gelmiş olmalarına göre belirlenen toprak parçası; havza, mıntıka, zon
bölgesel Sınırları belirli bir coğrafi alanın özellikleriyle veya o alanda yaşayanlarla bağlantılı olan. Uygulama ve farklılıklar için söylendiğinde ülkenin tamamına değil, incelenen bölgeye özgü koşulları öne çıkarır; mevzii, zonal.
bölüm Bir bütünü oluşturan parçaların her biri; fasıl, kısım
börülce Baklagillerden, fasulyeye benzer bir bitki; böğrülce (Vigna sinensis)
böylece Tam böyle; bu biçimde, böylecene, bu şekilde, öyle öyle
böğürtlen Çit dipleriyle yol kıyılarında doğal olarak gelişen, dikencikli dalları yıllarca canlı kalan Rubus cinsinden meyve çalısı (Rubus caesius); ilgili: → çalı.
bülbül Karatavukgillerden, sesinin güzelliği ile tanınmış olan ötücü kuş; hezar (Luscinia megarhynchos)
bütçe Devletin, bir kuruluşun, bir aile veya bir kimsenin gelecekteki belirli bir süre için tasarladığı gelir ve giderlerinin tümü
bütün → tam
büyük Boyutları, benzerlerinden daha fazla olan (somut nesne); cesim, makro, küçük karşıtı
büyüklük Büyük olma durumu; çap (I), cesamet
büyüme Doğumdan sonraki süreçte hücrelerin çoğalıp dokuların genişlemesiyle boy ve ağırlığın artması. Beslenme, kalıtım ve çevre koşulları hızını etkiler; aynı yaşta iki bireyde artışın dağılımı farklı olabilir; tahaccüm.
bırakmak Elde bulunan bir şeyi tutmaktan vazgeçip tutmaz olmak
cesaret Korku veya belirsizlik duyulsa da önemli görülen bir işi yapmak için harekete geçebilme gücü. Tehlikeyi yok saymak anlamına gelmez, kişinin karşılaşabileceği sonucu düşünerek yine de adım atmasında görünür hâle gelir; cüret.
cevap Karşıdan gelen çağrı, açıklama veya girişimden sonra kişinin ne düşündüğünü ya da ne yapacağını ortaya koyan söz, yazı veya eylem. Belirsizliği giderebilir, görüşmeyi sürdürebilir ya da önerilen yolu kabul etmediğini gösterebilir; yanıt.
ceviz Cevizgillerden, kalın gövdeli, uzun ömürlü, sert kabuklu ve yağlı tohumlu meyve veren ağaç (Juglans regia).
ceylan Kurak bölgelerin açık düzlüklerinde otlayarak yaşayan, tehlike anında ince ve uzun uzuvlarının sağladığı çeviklikle süratle kaçan, iri gözlü ve boynuzlugillerden, çift toynaklı otçul memeli türü; ahu, ceren, gazal (Gazella dorcas).
ceza Bir davranışın kurala veya beklentiye aykırı görülmesi üzerine, o davranışı önlemek ya da yinelemesini engellemek amacıyla uygulanan yaptırım.
ciddi Söyleneni veya yapılanı gerçekten istemeye dayanan, eğlenmek için ortaya atılmamış; ilgili: → içten.
cihaz Belirli bir işlevi yerine getirmek için bir araya getirilmiş mekanik, elektrikli veya elektronik parçalardan oluşan araç ya da düzenek; aygıt.
cilt Bedeni dış çevreden ayıran, duyum ve korunma işlevleri taşıyan canlı örtü; ilgili: → ten.
cinsel Cinsiyet, cinsellik, cinsel istek, davranış veya üremeyle ilgili; cinsî, eşeysel, seksüel.
cinsiyet Canlılarda kromozom, hormon, üreme organı ve benzeri biyolojik ve fizyolojik özelliklerin oluşturduğu eşeysel durum; eşey.
coğrafi Bir yerin konumu, yüzey biçimi, iklimi ve çevresindeki yerlerle ilişkisi üzerinden belirlenen. Bir olayın nerede ve hangi doğal koşullar altında gerçekleştiğini anlamaya veya bölgeleri karşılaştırmaya yardımcı olur.
coğrafya Doğal oluşumlarla insan etkinliklerinin mekânda dağılışını ve birbirleriyle ilişkilerini araştıran bilim dalı; ilgili: → bilim.
dahil Olayın, çalışmanın veya kararın kapsamına girme ve onun parçası sayılma hâli. Katılım fiziksel olarak aynı yerde bulunmayı gerektirmez; sürece etkisi, payı yahut sorumluluğu olan kişiler ve unsurlar için de söylenir.
dakika Altmış saniyelik zaman aralığı; ilgili: → saniye.
damat Düğünü yapılan veya evlenme hazırlığında olan erkek; ilgili: → eş.
darı Panicum miliaceum türünden, bir mevsimde gelişen ve küçük taneleri besin ile yem olarak değerlendirilen tahıl; ilgili: → mısır (I).
dava Hakkın korunması veya uyuşmazlığın çözülmesi için yargısal karar verilmesini isteme; ilgili: → yargılama.
davranış Bir kişinin içinde bulunduğu koşullara, kişilere veya olaylara karşı sergilediği tutum ve eylem biçimi.
dayanmak Bir yere yaslanmak, kendini dayamak
dayı Kişinin annesiyle aynı anne veya babadan gelen erkek akrabası; ilgili: → akraba.
dağılım Dağılarak birbirinden ayrılma
dede Torunu olan erkek; büyükbaba, büyükpeder
defa → kez
demografik → nüfus bilimsel
demokrasi Yönetme yetkisinin halka dayandığı; halkın özgür ve düzenli seçim, siyasi katılım ve temsil yoluyla iktidarın oluşumuna katıldığı, çoğulculuk, temel haklar ve hukuk düzeniyle işleyen yönetim biçimi.
demokratik Halkın yönetime katılımına, çoğulculuğa, özgür seçime ve temel haklara dayanan; demokrasiye uygun.
denetim Bir işin, kurumun veya sürecin belirlenen kural, amaç ve ölçütlere uygun yürütülüp yürütülmediğini inceleme işi.
deney Bilimsel bir gerçeği göstermek, bir yasayı doğrulamak, bir varsayımı kanıtlamak amacıyla yapılan işlem; tecrübe
deneyim Kişinin yaptığı işler, karşılaştığı durumlar ve edindiği sonuçlar sayesinde zamanla geliştirdiği bilgi ve uygulama becerisi; benzer bir sorunla yeniden karşılaştığında neyin işe yarayacağını seçmesine yardımcı olur; deney, tecrübe, eksperyans.
denge Bir nesnenin veya bir insanın devrilmeden durma hâli; muvazene, balans
deniz Kıtaların arasına yayılan, okyanuslarla bağlantılı geniş tuzlu su alanı; ilgili: → okyanus.
denizanası Tuzlu sularda yaşayan, gövdesi ince ve yayvan bir disk görünümünde olan, ışığı geçiren jelimsi dokusuyla su içinde serbest hareket eden, çevresindeki dokunaçlarla besinini yakalayan ve sölenterler arasında yer alan omurgasız hayvan; pelte, medüz.
denklem İçinde yer alan bazı niceliklere ancak uygun bir değer verildiği zaman sağlanabilen eşitlik; muadele
deprem Yer kabuğundaki hareketlerin meydana getirdiği enerjinin boşalması sonucunda oluşan sarsıntı; yer sarsıntısı, hareket, zelzele
depresyon Uzun süreli çökkün duygu durumu ya da ilgi ve haz kaybıyla seyreden; düşünme, uyku, iştah, enerji ve günlük işlevlerde değişikliklere yol açabilen ruhsal bozukluk.
derece → aşama
dereotu Tüy gibi bölünmüş yeşil yaprakları ezildiğinde belirgin rayiha veren, mutfakta taze veya kurutulmuş biçimde değerlendirilen ot. Yoğurtlu karışım, salata ve çorbaya eklenir; tohumları da ayrı bir çeşni olarak saklanabilir.
dergi Bilim, sanat, edebiyat, siyaset veya başka alanlarda yazı ve görsel içerikler sunan, belirli aralıklarla basılı ya da sayısal olarak yayımlanan süreli yayın.
ders Belirli bir konuda düzenli olarak yürütülen öğretim etkinliği; ilgili: → öğretim.
destek Bir şeyin yıkılmaması için konulan eğik veya düz ağaç; dayak (II), payanda
desteklemek Bir nesnenin oynamasını, açılmasını veya devrilmesini engelleyecek dayama yerleştirmek; ilgili: → dayanak.
detay → ayrıntı
detaylı → ayrıntılı
devam Başlamış olayın, etkinliğin veya durumun sona ermeksizin zaman içinde sürmesi; ilgili: → süreklilik.
deve Kurak bölgelerde yol almak ve yük götürmek amacıyla yetiştirilen iri otçul. Geniş tabanlı ayakları kumda ilerlemesini kolaylaştırır; sırtında bir veya iki yağ deposu çıkıntısı vardır. Yuttuğu otu yeniden ağzına getirip çiğner.
devrim Bir alandaki yerleşmiş yapıyı kısa dönemde kökten dönüştüren, önceki işleyişten belirgin kopuş yaratan değişim; ilgili: → dönüşmek.
deyiş Deme, söyleme işi
değer Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık; fehamet, kadir (I), kıymet
değerlendirilme Bir işin, verinin veya kişinin niteliğinin uygun ölçütlerle incelenip karşılığının belirlenmesi, yararlı yönlerinin ve eksiklerinin görülerek nasıl kullanılacağı ya da hangi sonuca varılacağına karar verilmesi; kıymetlendirilme.
değerlendirilmek Bir sonuç veya önerinin önceden açıklanan ölçütlere göre dikkatle incelenmesi. Yalnız ilk izlenime bakılmaz; güçlü ve eksik yanlar karşılaştırılır, kararın hangi gözleme dayandığı gösterilir; kıymetlendirilmek.
değerlendirme Çalışma, durum ya da ürünün beklenen amaca hangi düzeyde yaklaştığını kanıtlara bakarak tartma süreci; güçlü ve eksik yanlar birlikte ele alınır, ortaya çıkan tablo sonraki kararları veya iyileştirmeleri yönlendirir.
değerlendirmek Bir şeyi yerinde ve yararlı bir yolda kullanmak
değerli Maddi karşılığı, sağladığı yarar veya taşıdığı kişisel anlam nedeniyle korunmaya ve önem verilmeye uygun görülen. Aynı nesnenin piyasa fiyatı ile sahibi için anılarından doğan değeri farklı olabilir; ağır, kıymetli, kıymettar, muteber, zikıymet.
değişiklik Değişik olma durumu; başkalık
değişim Bir zaman dilimi içindeki değişikliklerin bütünü; değişme
değişken Değişme özelliği gösteren, çok değişen, değişebilir; mütehavvil
değişmek Başka bir biçim veya duruma girmek; tahavvül etmek
değiştirmek Başka bir biçime sokmak, değişikliğe uğratmak
dijital Veriyi kesikli sayısal değerlerle temsil eden veya böyle bir temsile dayanan; sayısal.
dikkat Algı ve düşünceleri belli bir konuya yönelterek diğer uyaranları geri planda tutma hâli; kişi böylece izlediği ayrıntıları seçebilir, okuduğunu ya da dinlediğini daha iyi kavrayabilir ve yaptığı işi sürdürebilir.
dil (I) Ağız boşluğunda, tatmaya, yutkunmaya, sesleri boğumlamaya yarayan etli, uzun, hareketli organ; tat alma organı
dil (II) → gönül
din (I) Kutsal veya aşkın kabul edilen varlık, güç ya da ilkelerle insanın ilişkisini inanç, ibadet, ahlak, anlatı ve kurumlar yoluyla düzenleyen düşünce ve uygulamalar bütünü.
din (II) CGS sisteminde 1 gramlık bir kütlenin hızını saniyede 1 santimetre artıran güç birimi: Bir nevton 105 din'e eşittir
din (III) Bir şeyin en yüksek ve sivri noktası
din (IV) → ilmek (I)
dinamik → canlı
dinlemek Sesi veya konuşmayı anlamak amacıyla işitme duyusunu ona yöneltmek; ilgili: → işitmek.
disiplin Bir topluluğun, yasalarına ve düzenle ilgili yazılı veya yazısız kurallarına titizlik ve özenle uyması durumu; sıkı düzen, düzence, düzen bağı, inzibat, zapturapt
diğer → öteki
doktor → hekim
dolar Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya ve başka bazı ülkelerde banknot, madeni para ve hesap birimi olarak kullanılan, her devletin ayrı ihraç edip değerini kendi para sistemi içinde belirlediği, çoğunlukla yüz alt birime bölünen resmî para türü.
dolaylı Hedefe doğrudan yönelmeyip etken, ileti veya erişim yolu ile varış noktası arasına kişi, kurum, araç, süreç ya da çıkarım basamağı girdiği için bağlantısı ilk bakışta kurulamayan ve sonucu bu ara halkaların izlenmesiyle anlaşılabilen nitelikte; vasıtalı, bilvasıta, endirekt.
dolayı → ötürü
domates Yenilebilir sulu ürünü için yetiştirilen, bilimsel adı Solanum lycopersicum olan, sarı çiçekli bahçe otu; ilgili: → bitki.
dosya Aynı konu, aynı kimse, aynı işle ilgili belgeler bütünü
doz Bir ilacın bir defada veya bir günde alınması gereken miktarı; dozaj
doğa Kendi kuralları çerçevesinde sürekli gelişen, değişen canlı ve cansız varlıkların hepsi; tabiat, natür
doğal İnsan üretiminden bağımsız canlı ve cansız çevrenin bir ögesi olan; ilgili: → çevre.
doğmak Anne bedeninden veya yumurtadan yavru olarak ayrılmak; ilgili: → doğum.
doğru Bir ucundan öbür ucuna kadar yönü değişmeyen, eğri ve çarpık karşıtı
doğrudan → aracısız
doğrultu → yön
durum İnsanın, nesnenin veya işin belirli andaki görünümünü oluşturan koşulların bütünü; çevre, eldeki imkânlar ve yaşanan değişmeler birlikte düşünülünce neyle karşı karşıya olunduğu anlaşılır; yer, vaziyet (I), hâl, hâlet, keyfiyet, mevki, manzara, pozisyon.
duygu Çevreden veya bedenden gelen uyarıları duyu organları aracılığıyla algılama yetisi; his.
duygusal Duygularla ilgili, duygulara dayanan; hissî
duymak Bilgi almak, öğrenmek, haber almak
dönem Belli özellikleri olan zaman parçası; periyot
dönme Dönmek işi; deveran
dönmek Bir eksene bağlı dairesel devinmek veya bir merkezin çevresinde tur atmak; ilgili: → devinmek.
dönüşmek Varlığını sürdüren bir nesne, canlı, kurum, düşünce veya ilişkinin iç ya da dış etkenler sonucunda önceki yapısal özelliklerini, işlevini veya anlamını değiştirerek başka bir kimlikle tanınan yeni duruma geçmek; tahavvül etmek.
dönüştürmek Dönüşmesini sağlamak; tahvil etmek
dönüşüm Bir durumdan başka bir duruma geçme; şekil değiştirme, tahavvül, transformasyon
döviz Uluslararası borçların karşılanmasında geçerli olan nakit, hesap varlıkları ve mali belgeler; ilgili: → ödeme.
düzen Belli yöntem, ilke veya yasalara göre kurulmuş olan durum; nizam, sistem
düzenleme Bir etkinliğin, çalışmanın veya dağınık parçaların amaca uygun biçimde bir araya getirilip işler hâle hazırlanması; tertip, organizasyon
düzenlemek Düzenli, düzgün duruma getirmek, düzen vermek; tanzim etmek
düzenlenme Kurumun, işin veya bir araya getirilmiş parçaların belirli ilke ve ihtiyaçlara göre yeniden biçimlendirilmesi, ögeler arasındaki ilişkilerin kararlaştırılıp dağınıklığın giderilmesi ve bütünün daha tutarlı bir işleyiş kazanmasının sağlanması.
düzenlenmek Ögeleri belirli bir amaca veya plana uygun olacak biçimde yerleştirilmek ya da değiştirilmek; ilgili: → planlanmak.
düşük Gebeliğin, embriyo veya fetüsün rahim dışında yaşayabilecek gelişim düzeyine ulaşmasından önce sona ermesi olayı ya da bunun sonucunda vücuttan ayrılan gebelik ürünü; düşüt.
düşünce Kişinin bir konu üzerinde durup ulaştığı kanaat ya da kurduğu fikir; başkalarına aktarılabilir, bir karara dayanak yapılabilir ve yeni bilgilerle karşılaşıldığında gözden geçirilerek daha ayrıntılı hâle getirilebilir; fikir.
düşünmek Aklından geçirmek, göz önüne getirmek; kurmak
düşünülmek Bir konu veya varlık zihinsel değerlendirmeye dâhil edilmek, hakkında bilinenler gözden geçirilip başka bilgilerle ilişkilendirilerek onun belirli bir bağlam, bütün veya karşılaştırma içinde nasıl ele alınacağına karar verilmek; ilgili: → düşünmek.
düşüş Yüksek konumdaki insanın veya eşyanın dayanağını, tutunma noktasını ya da dengesini kaybederek yer çekimi yönünde ilerlediği, hız ve çarpılan yüzeyin etkisini biçimlendirdiği, bazen yalnız çıkardığı gürültüyle anlaşılan iniş olayı.
dış Sınırla çevrilmiş bir alanın ötesinde kalan bölüm veya mekân; ilgili: → öte.
dışında Sözü edilen kişi, yer veya durumu belirlenen kümenin sınırından çıkarıp geri kalanını ele alan ilgeç. Ayrılma durumu eki almış sözün ardından gelir; istisna bırakmayı, kapsama katmamayı ya da başka bir seçeneğe geçmeyi belirtir.
ebegümeci İşlenmemiş arazide ve yol çevresinde kendiliğinden yetişebilen, yuvarlağı andıran yeşil yapraklarıyla mor tonlu çiçeklerinden tanınan, taze sürgünleri kimi bölgelerde yemeklere eklenen, kökü birkaç yıl canlı kalabilen otsu bitki.
edebiyat Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı; yazın (II), gökçe yazın
edilme Bir işin yapılması, gerçekleştirilmesi veya bir varlığın belirli bir duruma getirilmesi.
edilmek Bir işin öznesi belirtilmeden gerçekleşmesi ya da eylemin başka bir kişi tarafından nesne üzerinde yürütülmesine konu olmak, söz konusu etkinliğin yapıcısı değil sonucundan etkilenen tarafı durumuna getirilmek; yapılmak.
edinmek Kişinin başlangıçta sahip olmadığı maddi nesneyi, uzmanlığı, yaşam birikimini, alışkanlığı yahut yetkinliği emek, eğitim, alışveriş veya farklı bir yol aracılığıyla kendi varlığına dâhil etmek; iktisap etmek.
egemenlik Bir kişi, topluluk veya devletin belirli bir alan üzerinde karar alma ve alınan kararları uygulama gücünü elinde bulundurması.
ekip İş bölümüne dayalı biçimde eş güdümlü hareket ederek proje, hizmet, müdahale veya yarışma gibi sınırlı bir uğraşı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş, başarı ve sorumluluğu birlikte üstlenen kişiler topluluğu; takım, grup, kadro.
eklemek Bir şeyi ekle tamamlamak; beslemek, koymak, ulamak, ilave etmek
eklenmek Var olan bir bütünün yanına veya içine yeni parça olarak katılmak; ilgili: → katılmak (I).
ekmek (II) Bir bitkiyi üretmek için toprağa tohum atmak veya gömmek
ekonomi İnsanların yaşayabilmek için üretme, ürettiklerini bölüşme biçimlerinin ve bu faaliyetlerden doğan ilişkilerin bütünü; iktisat
ekonomik Ekonomi ile bağlantılı; iktisadi.
ekran Işıkla yansıtılan görüntünün görünmesini sağlayan düz yüzey; görüntülük.
eksen Bir cismi iki eşit parçaya bölen çizgi; mihver
el (I) Kolun bilekten parmak uçlarına kadar olan, tutmaya ve iş yapmaya yarayan bölümü; dest, pençe
el (II) → yabancı
el (III) → yurt
elektrik Elektrik yüklerinin varlığı veya hareketiyle ilişkili fiziksel olaylar ve bu olaylarda taşınan enerji.
elektronik Elektronların veya başka yük taşıyıcılarının devrelerdeki hareketini ve denetlenmesini inceleyen bilim ve teknoloji alanı.
eleştirel Görüşün, yapıtın veya uygulamanın güçlü ve sorunlu yanlarını gerekçeleriyle tartışan; ilgili: → değerlendirme.
eleştiri Kişinin, çalışmanın veya düşüncenin güçlü ve sorunlu yönlerini gerekçeleriyle değerlendirme; ilgili: → değerlendirme.
elma Bilimsel adı Malus domestica olan, ılıman iklim bahçelerinde çok sayıda kültür çeşidi yetiştirilen odunsu tür; ilgili: → ağaç.
en (I) Bir yüzeyde boy sayılan iki kenar arasındaki uzaklık; genişlik, arz (II), boy, uzunluk karşıtı
en (II) Hayvanlara veya eşyaya vurulan damga, işaret
en (III) Başına geldiği sıfatların üstün derecede olduğunu gösteren kelime
endeks Aranan ad, kavram veya yayının kaynağına ve bulunduğu yere ulaşmayı sağlayan düzenli başvuru listesi; ilgili: → dizin.
endüstri → sanayi
enerji Bir sistemin iş yapabilme veya değişim oluşturabilme kapasitesini belirten fiziksel büyüklük.
enfeksiyon Bakteri, virüs, mantar veya parazit gibi bir etkenin bedene yerleşip çoğalmasıyla başlayan biyolojik süreç. Belirti görülmeyebilir ya da ilk tutunduğu dokudan başka bölgelere yayılan tepkiler doğabilir; seyri etkene ve kişinin savunmasına göre değişir.
enflasyon Mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyinin zaman içinde yaygın ve sürekli biçimde yükselmesi, bunun sonucunda paranın satın alma gücünün azalması süreci.
engel Bir şeyin gerçekleşmesini önleyen sebep; duvar, köstek, mâni (I), mahzur, pürüz, mânia, hail, handikap, kasis, ket
engellemek Müdahaleyle veya oluşturduğu koşullarla bir eylemin yapılmasını ya da sonucun doğmasını önlemek; ilgili: → önlemek.
engelli Engeli olan; mânialı
enişte Ailede kız kardeş, hala veya teyzenin evlilik yoluyla getirdiği erkek akraba. Yakınlığın derecesi kiminle evli olduğuna bağlıdır; kan bağından doğmayan bu ilişki, gündelik konuşmada bir seslenme sözü olarak da yaşayabilir.
entegrasyon → bütünleşme
entegre Ayrı parçaları veya sistemleri birbiriyle uyumlu çalışacak biçimde bir bütünde birleştirilmiş olan.
erişim Amaçlanan yere, kişiye, bilgiye veya olanağa ulaşabilme durumu.
erkek Sperm üretimine yönelik üreme yapısıyla ilişkilendirilen cinsiyetin yetişkin insan bireyi; ilgili: → adam.
esas Bütünün niteliğini ve işleyişini belirleyen kurucu öge; ilgili: → temel.
eser Emek sonucu ortaya konan ürün; yapıt
eski Çoktan beri var olan, üzerinden çok zaman geçmiş bulunan; ezelî, ihtiyar (I), yeni karşıtı
esnaf Küçük sermaye ve zanaat sahibi; artizan
estetik Sanatsal yaratının genel yasalarıyla sanatta ve hayatta güzelliğin kuramsal bilimi; güzel duyu, bedii, bediiyat
etki İnsanların ya da çevredeki etmenlerin düşünceleri, davranışları ve işlerin akışını yönlendirme kapasitesi; her zaman doğrudan görülmez, ortaya çıkan değişiklikler ve karşılaştırmalarla anlaşılır; yardım, tesir, rol.
etkilemek Etkiye uğratmak; tesir etmek
etkileşim İki veya daha çok kişi, nesne ya da sistemin karşılıklı olarak birbirinde değişiklik oluşturması süreci.
etkili Uygulandığı yerde fark edilebilir bir sonuç doğuran veya beklenen değişimi sağlamaya elverişli olan. Bir yöntem için söylendiğinde, yalnız kullanılmış olmasını değil, amaca ne ölçüde ulaştırdığını da anlatır; tesirli, müessir, patetik.
etkin Durgun kalmayıp hareket veya çalışma içinde bulunan; ilgili: → faal.
etkinlik Bir kişi, kurum veya sistemin belirli bir amaç için harekete geçip işleyişini sürdürebilme ve sonuç üretebilme niteliği; aktiflik, faallik
etme Bir işi gerçekleştirme, bir davranışta bulunma veya bir şeyi belirli duruma getirme işi.
ev Bir kimsenin veya ailenin içinde yaşadığı yer; bark, ev bark, beyit, dar (IV), hane, mekân
evlilik İki kişinin eş olarak ortak bir yaşam kurması ve bu birlikteliğin aile ve toplum içinde süreklilik kazanması; dünyaevi, destiizdivaç
eylem Bir kişi veya topluluğun gerçekleştirdiği iş, hareket ya da davranış; fiil.
eğilim Bir çizgi, yüzey veya cismin belirli bir yöne doğru yatık olma durumu; meyil.
eğitim Çocukların ve gençlerin toplum yaşayışında yerlerini almaları için gerekli bilgi, beceri ve anlayışları elde etmelerine, kişiliklerini geliştirmelerine okul içinde veya dışında, doğrudan veya dolaylı yardım etme; terbiye
eş Birbirinin aynı olan veya birbirine çok benzeyen iki şeyden her biri
eşek Dik kulakları ve püsküllü kuyruğuyla tanınan, evcilleştirilerek yük taşımada ve binmede yararlanılan tek tırnaklı memeli; ilgili: → at (I).
eşitlik Karşılaştırılan niceliklerin, varlıkların veya durumların seçilen ölçüt açısından aynı değeri taşıması; sayı, büyüklük, pay ve imkân gibi farklı alanlarda belirlenebilir, ancak sonuç yalnız karşılaştırılan yön için geçerlidir; müsavilik, uygunluk, müsavat, muadelet.
eşitsizlik Karşılaştırma konusu olan nicelikler, varlıklar veya durumlar arasında belirli bir ölçüte göre fark bulunması; bu fark miktarda, payda, düzeyde veya bir imkâna erişimde ortaya çıkabilir ve yönü bağlamdan anlaşılır; müsavatsızlık.
faaliyet İnsanların ve işlerin gidip gelmesiyle ortamda hissedilen yoğun tempo; ilgili: → hareketlilik.
fabrika Makinelerin, çalışanların ve üretim aşamalarının aynı işletme düzeni içinde bir araya geldiği büyük üretim yeri. Malzeme burada işlenir, biçimlendirilir veya birleştirilir; elde edilen ürünler kullanıma ya da başka üretimlere hazırlanır.
faktör → etken
fakülte Üniversite içinde belirli bir bilgi ve meslek alanındaki lisans eğitimini örgütleyen akademik birim, ilgili bölümlerle öğretim kadrosunu bir araya getirip ders, araştırma ve mezuniyet işlemlerini ortak yönetim altında yürüten kurum.
fare Ön dişleri kesmeye elverişli, kuyruğu genellikle uzunca, ufak gövdeli Mus türlerini ve onlara benzeyen yakın türleri kapsayan memeli adı; ilgili: → kemirgen.
fark Karşılaştırmada aynı sayılmayı engelleyen özellik veya uyuşmazlık; ilgili: → nitelik.
farklı Karşılaştırılan kişi, nesne veya durumla aynı özellikleri taşımayan, seçilen ölçü bakımından ondan ayrılan. Ayrım renk ya da biçim gibi görülebilir bir yönde olabileceği gibi düşünce, kullanım veya sonuçta da ortaya çıkabilir; değişik, ayrımlı, daha bir, alternatif.
farklılık İki kişi, nesne veya durum karşılaştırıldığında birinde bulunup ötekinde bulunmayan özellik ya da özellikler bütünü; ayrımlılık, ayrışım, değişiklik, tefavüt
farkındalık Gündelik akışta gözden kaçan bir değişikliğin sezilip sonuçlarının düşünülmesi. Kişi bedenindeki işareti, başkasının gereksinimini ya da verdiği kararın etkisini görür; bu kavrayış her zaman hemen davranışa dönüşmez.
fasulye Baklagiller içinde yer alan, bodur veya sarılıcı gövdesinde baklalar oluşturan tek yıllık ekin; ilgili: → baklagiller.
fazla Gereğinden, alışılmıştan çok, aşırı olan; ziyade
felaket Can, mal veya yaşam düzeninde ağır kayıplar doğuran, kişiyi ya da topluluğu sarsan olay; ilgili: → afet.
felsefe Varlık, bilgi, değer ve insan yaşamına ilişkin temel soruları kavram ve gerekçelerle tartışan düşünce alanı; ilgili: → düşünce.
fesleğen Lamiaceae ailesine ait, çoğunlukla tek sezonluk, oval yaprakları aromalı, taç örtüsü beyaz ya da pembe, Akdeniz çevresinde de bahçe ve saksıda büyütülerek bezeme ve yemeklere tat katma amacıyla değerlendirilen otsu tür; reyhan (Ocimum basilicum).
figür Yüzeyde çizilerek veya hacim verilerek tasvir edilen canlı ya da nesne; ilgili: → resim.
fikir → düşünce
film Işığa veya başka görüntüleyici ışınıma duyarlı yüzeyiyle görüntü kaydeden esnek fotoğraf malzemesi; ilgili: → görüntü.
final Etkinliğin veya sürecin tamamlandığı son aşama; ilgili: → son.
finans Kişilerin ve kurumların fon gereksinimleriyle tasarruflarını ilişkilendirip kaynak kullanımını düzenleyen ekonomik faaliyetler bütünü; ilgili: → ekonomi.
finansal Para sağlama, kullanma ve parasal kaynakların yönetimiyle ilgili; ilgili: → mali.
finansman Bir işin başlaması veya sürmesi için gereken paranın öz kaynak, kredi ya da başka desteklerden sağlanması ve kullanımının düzenlenmesi.
firma Mal veya hizmet üretmek, sağlamak ya da satmak üzere çalışan ekonomik kuruluş. Çalışanları, kaynakları ve müşterileriyle yürüttüğü işler bir bütündür, kuruluşun büyüklüğü küçük bir işletmeden geniş bir üretim ağına kadar değişebilir.
fiyat Alım veya satımda bir şeyin para karşılığındaki değeri; bedel, eder, hediye, kemal, paha
fiziksel Fizik biliminin inceleme alanına giren; madde, enerji, hareket ve bunların etkileşimleriyle ilgili olan.
fonksiyon → işlev
form → biçim (II)
formül Genel bir olguyu, bir kuralı veya ilkeyi açıklayan simgeler takımı
fotoğraf Sahnenin ışığını duyarlı katmana veya algılayıcıya kaydederek kalıcı görüntü elde etme yöntemi; ilgili: → ışık.
frekans → sıklık
futbol Geniş bir sahada on birer oyuncudan oluşan iki grubun ağlı kalelere gol atmaya çalıştığı spor dalı. Kaleyi koruyan oyuncu belirli alan içinde ellerinden yararlanabilir; ötekiler oyunu ağırlıkla ayak vuruşları ve paslarla sürdürür; ayak topu.
futbolcu Takım karşılaşmasında topu çoğunlukla ayağıyla kullanarak oyun kuran ve sahada kendisine verilen görevi yerine getiren kişi. Futbolu boş zamanda oynayabilir veya düzenli antrenman yapıp karşılaşmalara meslek olarak katılabilir; topçu.
fındık Kuzeyin ılıman kuşağında, Türkiye’nin kuzeydoğu kıyılarında çokça görülen, yaklaşık 6–7 m boya erişebilen, tacı yanlara yayılan, huşgillerden Corylus avellana türü çalı; ilgili: → çalı.
fıstık Pistacia vera ağacının meyvesinde, bazı çamların kozalağında veya Arachis hypogaea bitkisinin toprak altındaki kabuklarında bulunan yağlı, yenebilir tohum; ilgili: → yer fıstığı.
gazete Politika, ekonomi, kültür ve daha başka konularda haber ve bilgi vermek için yorumlu veya yorumsuz, her gün veya belirli zaman aralıklarıyla çıkarılan yayın; ceride
gazeteci Gündemdeki gelişmeleri sayfalar hâlinde düzenli olarak okura ulaştıran yayının sahibi veya yayımını üstlenen kişi; ilgili: → yayıncı.
gelecek Daha gelmemiş, yaşanacak zaman; istikbal, ati
gelenek Bir toplumda, bir toplulukta eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup kuşaktan kuşağa iletilen, yaptırım gücü olan kültürel kalıntılar, alışkanlıklar, bilgi, töre ve davranışlar; anane, örf, tradisyon
geleneksel Geleneğe dayanan, gelenekle bağlantılı; anadan görme, gelenekli, ananevi, tradisyonel.
gelin Evlenmek için hazırlanmış, süslenmiş kız veya yeni evlenmiş kadın; elkızı
gelir Kişinin veya kuruluşun emek, satış, mülk veya başka kaynaklardan edindiği para; ilgili: → kazanç.
gelişim Bir canlının, becerinin veya yapının zaman içinde art arda değişimler geçirerek yeni özellikler kazanma süreci.
gelişme Bir canlı, düşünce, kurum veya işin zaman içinde yeni özellikler kazanıp önceki durumundan daha karmaşık ya da elverişli bir düzeye ulaşması; değişimin birikerek ilerlemesi ve önceki aşamalarla karşılaştırılabilmesi ayırt edicidir; inkişaf, neşvünema, tekâmül, evolüsyon.
gelişmek Büyüyüp boy atmak, yetişmek; neşvünema bulmak
geliştirilme İlk biçiminde aksayan yönleri görülen aracın, yöntemin veya düşüncenin yeni denemelerle daha yararlı hâle getirilmesi. Değiştirilen bölüm yeniden sınanır; sonraki sürümün neyi daha iyi yaptığı karşılaştırmayla gösterilir.
geliştirilmek İlk hâli denendikten sonra eksik yönleri görülen ürünün veya düşüncenin yeni çalışmalarla güçlendirilmesi. Tasarım yeniden sınanır, işe yaramayan bölüm değiştirilir; sonraki sürümün hangi gereksinimi daha iyi karşıladığı ölçülür.
geliştirme Denemelerle bir ürünün ya da yöntemin sınırlarını görüp çözüm yolları bularak kullanım değerini yükseltme. İlk taslak sınanır, eksik kalan bölüm değiştirilir; sonraki sürümün hangi sorunu daha iyi çözdüğü yeniden ölçülür.
geliştirmek Bir yöntemi, beceriyi veya ürünü üzerinde çalışarak önceki durumundan daha kullanışlı ya da etkili hâle getirmek. Neyin iyileştiği, belirlenen amaca ve karşılaştırma ölçüsüne göre değerlendirilir.
genel Bir şeye veya bir kimseye özgü olmayıp onun bütün benzerlerini içine alan; umumi
genellikle Belirli bir olayın ele alınan durumların çoğunda ortaya çıktığını, fakat her örnekte zorunlu olmadığını bildirerek. Yaygın eğilimi aktarmaya yarar; istisna bırakır; çoğu kez, çoğun, çoğunlukla, çoklukla, ekseri, ekseriya, ekseriyetle, umumiyetle, alelıtlak, alelumum.
genetik → kalıtım bilimi
geniş Eni çok olan; enli, gen (I), vâsi
genç Yaşı ilerlememiş olan, ihtiyar karşıtı
gerekli Belirli bir işin yürüyebilmesi veya istenen sonuca ulaşılabilmesi için bulunması ya da yapılması gereken. Aynı şey bir durumda zorunlu görünürken koşullar veya seçilen yöntem değiştiğinde gerekliliği de yeniden değerlendirilebilir; lüzumlu, mukteza, muktezi, zaruri.
gerekmek Amaçlanan sonuca erişmek için belirli bir işin yerine getirilmesi veya bir koşulun sağlanması zorunlu bulunmak, ihtiyaç, kural ya da durumun dayattığı bağlantı yüzünden söz konusu işlemin atlanmasına imkân kalmamak; ilgili: → gerek.
gerektirmek Bir sonuca ulaşmanın veya bir durumla başa çıkmanın belirli araç, zaman ya da davranış olmadan mümkün olmaması. Koşullar değiştiğinde gereken şeyin türü ve miktarı da değişebilir, bu nedenle bağlamla birlikte açıklanır; icap ettirmek, istilzam etmek, mucip olmak.
gerçek Gözlem ve kanıtla saptanabilen, söylenenlerin doğruluğunu değerlendirmeye dayanak olan olay veya durum; ilgili: → olgu.
gerçekleşmek Önceden düşünülen, beklenen veya koşulları oluşan bir olayın yaşanmış bir durum hâline gelmesi. Niyet ile sonuç arasında zaman geçebilir, olay tamamlandığında neyin gerçekleştiği gözlenen değişimle anlaşılır; tahakkuk etmek.
gerçekleştirilmek Önceden düşünülen planın gerekli adımlar atılarak yaşanan olay hâline gelmesi. Toplantı belirtilen saatte yapılabilir, tasarım ürüne dönüşebilir; sonrasında taslakta öngörülenle elde edilen sonuç karşılaştırılır.
gerçekleştirmek Tasarlanan bir işi gerekli adımları atarak yaşanan veya görülebilen sonuca dönüştürmek. Hazırlık, kaynak ve birlikte çalışma gerekebilir, amaçlanan ile ortaya çıkan sonucun ne kadar örtüştüğü sonradan değerlendirilebilir; yapmak, ortaya koymak.
getirilme Getirilmek işi
getirilmek Bir kimse, araç veya başka bir taşıyıcı tarafından belirlenmiş yere ulaştırılmak, önce bulunduğu noktadan hareket ettirilip hedefe taşınarak beklenen konumda hazır bulunması başka birinin müdahalesiyle sağlanmak; ilgili: → getirmek.
geyik Cervus elaphus adıyla sınıflanan, erkeğinde her yıl yenilenen dallı boynuzlar bulunan, otçul ve çift toynaklı iri tür; ilgili: → otçul.
geçerli Belirlenmiş koşullara göre hükmü veya kullanılma yetkisi sürmekte olan; ilgili: → kural.
geçirmek Kişiyi ya da nesneyi karşı yana, başka konuma veya yeni bir duruma getirmek; ilgili: → aktarmak.
giderek Süre boyunca değişimin adım adım daha belirgin olmasıyla; ilgili: → gittikçe.
giriş Girmek işi
gol Rakip takımların karşılaştığı top oyunlarında topun kurallara uygun biçimde hedef alanını geçmesiyle kazanılıp hakemce geçerli sayıldığında karşılaşmanın resmî sonucuna eklenen, iki tarafın başarısını sayıyla karşılaştırmaya yarayan puan.
grafik Bir olayın çeşitli durumlarını göstermeye veya birkaç şey arasında karşılaştırma yapmaya yarayan çizgilerden oluşmuş biçim; çizge
gri → kül rengi
grup Birbirine benzer veya aynı cinsten olan şeylerin oluşturduğu bütün; küme, takım
görev Kişinin, aracın veya bir parçanın belli bir düzende üstlendiği iş; bütüne nasıl katkıda bulunduğu ve hangi sonuca hizmet ettiği bu işten anlaşılır, çevresindeki ögeler değiştiğinde yaptığı şey de farklılaşabilir.
görevli Belirli işi yapma sorumluluğu kendisine verilmiş olan; ilgili: → sorumlu.
görülmek Söz konusu varlık, ışığın gözde oluşturduğu izlenim aracılığıyla fark edilmek; ilgili: → göz.
görünmek Görülür duruma gelmek, görülür olmak; gözükmek
görüntü Görünen şey
görünüm Dış özelliklerin gözde oluşturduğu biçimsel izlenim; ilgili: → biçim (II).
görüş Görmek işi
görüşme Belli bir mesele için ayrılan sürede tarafların söz alıp birbirini dinlemesi. Telefonla ya da aynı odada yapılabilir; soru ve yanıtların akışı bilgi toplamaya, düşünceleri tartmaya veya karar vermeye yarar; konuşma.
gösterge Bir şeyi belirtmeye yarayan şey, belirti, im; işaret
gösterme Bir nesneyi, kişiyi veya bilgiyi başkasının görüp tanıyabileceği biçimde ortaya çıkarma ve dikkatine sunma eylemi; kapalı ya da bilinmeyen şeyi işaret, görüntü veya doğrudan sunumla anlaşılır kılma süreci; arz (I), teşhir.
göstermek Birini veya bir şeyi işaretle belirtmek
gözaltı Birinin, güvenlik kuvvetleri tarafından belli bir yerde belli bir süre alıkonulması; gözetim, nezaret
gülmek İnsan, hoşuna veya tuhafına giden olaylar, durumlar karşısında, genellikle sesli bir biçimde duygusunu açığa vurmak
güncel İçinde bulunulan zamanda geçerli olan bilgiyi veya henüz önemini yitirmemiş gelişmeyi yansıtan. Bir haber, tarife ya da kayıt için kullanıldığında son değişikliklerin işlendiğini ve eski bilgiye göre karar verilmemesi gerektiğini gösterir; gündeş, aktüel.
güncelleme Güncellemek durumu
gündelik Gün hesabıyla veya her gün ödenen para; vazife, yevmiye
gündem Toplantılarda görüşülecek konuların bütünü; ruzname
güney Bulunulan yerde sola doğu, sağa batı alındığında yüzün dönük olduğu yön; lodosluk, cenup, kuzey karşıtı
günlük (I) O günkü, o günle ilgili
günlük (II) Yakıldığında belirgin kokulu duman veren, bazı ağaçların gövdesinden sızıp katılaşan ve tütsü olarak kullanılan reçinemsi madde; parfüm ve geleneksel kokulandırma işlerinde de değerlendirilen doğal ürün.
gürültü Aralarında uyum bulunmayan düzensiz seslerin bütünü; kavara (II)
güven Bir kimsenin sözünü yerine getireceğini, bir kurumun görevini aksatmayacağını veya bir bilginin doğru çıkacağını bekleme; bu beklenti, kararlarını sürekli yeniden sorgulamadan verebilmesine ve dayandığı kişi ya da kaynağa rahatça başvurabilmesine imkân tanır; itimat.
güvenlik Toplum yaşamında yasal düzenin aksamadan yürütülmesi, kişilerin korkusuzca yaşayabilmesi durumu; emniyet
güvercin Kısa gövdeli, sık tüylü ve güçlü uçuşlu kuş; yabani toplulukları da insan yakınında yetiştirilen türleri de bulunur. Tohum ve tanelerle beslenir, yuvasına dönme eğilimi nedeniyle haber taşımada da kullanılmıştır.
güzel Duyularda, duygularda veya düşüncede beğeni ve hayranlık uyandıran, estetik, nitelik veya uygunluk bakımından değerli bulunan, çirkin karşıtı.
güzellik Estetik bir zevk, coşku, hoşlanma duygusu uyandıran nitelik; hüsün
güç (I) Fizik, düşünce ve ahlak yönünden bir etki yapabilme veya bir etkiye direnebilme yeteneği; çelim, efor
güç (II) Ağır ve yorucu emekle yapılan; meşakkatli, kolay karşıtı
güçlü Gücü, kuvveti olan; yavuz
güçlük → zorluk
hafif Kaldırıldığında veya taşındığında benzerlerine göre küçük yük oluşturan; ilgili: → ağırlık.
hafta Takvimde birbirini izleyen yedi günün oluşturduğu zaman bölümü. İşlerin, derslerin ve buluşmaların düzenlenmesinde ortak ölçü sağlar, bir haftanın hangi gün başlayacağı kullanılan takvime veya uygulamaya göre değişebilir.
hak (I) Doğru, gerçek
hak (II) Maden, ağaç, taş üzerine elle yazı veya şekil oyma; kazı (I)
hal (I) Çözme, çözülme
hal (II) Sebze, meyve, bakliyat vb.nin satıldığı yer
hal (III) Tahttan indirme
hangi Birden fazla olasılık arasından seçilecek olanı öğrenmek üzere adın önüne gelen soru sözü. Yanıtın kişi, yer, nesne veya zamanı belirlemesi beklenir; seçimin yapılacağı küme açıkça söylenebilir ya da konuşmanın bağlamından anlaşılır; ne (II).
harcama Bir ihtiyacı karşılamak veya bir işi sürdürmek için para, zaman ya da başka bir kaynağı kullanma; sarf
hareket Vücudu oynatma, kıpırdatma veya kımıldanma
harita Coğrafya, tarih, dil, nüfus vb. konularda yeryüzünün bütününün veya bir bölümünün belirli bir oranda küçültülerek bir düzlem üzerine çizilmiş hâli
hasta Bedensel veya ruhsal işleyişi olağan dengesini yitirmiş olan; ilgili: → sağlık.
hastalık Organizmada birtakım değişikliklerin ortaya çıkmasıyla sağlığın bozulması durumu; rahatsızlık, çor, dert, sayrılık, illet, maraz, maraza, zor, esenlik karşıtı
hastane Muayene, laboratuvar incelemesi, girişim ve izlem gibi hizmetlerin aynı örgüt içinde yürütüldüğü sağlık kurumu. Kişi yalnızca görüşmeye gelip dönebilir ya da belirli süre burada kalabilir; farklı uzmanlık ekipleri bakımını birlikte planlar; sayrılarevi, darüşşifa, şifahane.
hata → yanlış
hatırlatmak → anımsatmak
hava Başlıca azot ve oksijenden oluşan, yeryüzünü kuşatan gazlar karışımı; ilgili: → gaz (II).
havuç Maydanozgillerden, koni biçimindeki etli kökü için sebze olarak yetiştirilen, iki yıllık otsu bir kültür bitkisi; pürçekli, yeregeçen (Daucus carota)
hayat (I) Canlı, sağ olma durumu
hayat (II) Genellikle köy ve kasaba evlerinde, üstü kapalı, bir veya birkaç yanı açık sofa
hayvan Duygu ve hareket yeteneği olan, içgüdüleriyle hareket eden canlı yaratık
hazırlanmak Kullanılacağı amaca hizmet edebilmesi için gerekli işlemlerden geçirilip düzenlenmek; ilgili: → hazırlamak.
hazırlık Hazırlanmak için gereken şey veya durumların bütünü; tedarik
haşhaş Tarlada bir mevsim gelişip çiçek açan, ardından başçıklarında çok sayıda küçük tane oluşturan tarım ürünü. Taneleri yağ ve gıda üretiminde değerlendirilir; olgunlaşmamış kapsülün özsuyu afyon yapımının kaynağıdır.
hedef Atılan okun, topun veya yöneltilen ışığın ulaşması istenen belirli nokta ya da nesne; konumu önceden seçilir, isabet edip etmediği atıştan veya yöneltmeden sonra anlaşılır, spor karşılaşmalarında puan kazanılacak alan olarak da düzenlenebilir; nişangâh.
hedeflemek Ulaşılmak istenen sonucu açıkça seçip sonraki adımları ona göre düzenlemek. Öğrencilerin derse devamını artırmak veya üretimde kaybı azaltmak için ölçülebilir sonuç konur; yapılan işin bu sonuca yaklaşıp yaklaşmadığı izlenir.
hemen Beklemeye veya başka bir işe zaman ayırmadan; ilgili: → çabucak.
hep Sözü edilen grubun hiçbir üyesini dışarıda bırakmadan; ilgili: → bütün.
herhangi Kimliği, türü veya seçimi önceden belirlenmeyen bir varlığı gösteren belgisiz sıfat. Adın önünde kullanılarak belirli bir üyeyi ayırmadan kümenin içinden seçilebilecek olası bir üyeye gönderir; olumsuz cümlede kapsamı genişletir.
hesap → aritmetik
hesaplama Matematiksel kurallar yardımıyla verilen nicelikler arasındaki ilişkiyi çözme. Toplama, çarpma ya da bir formül seçilir; ara adımların sırası ve kullanılan sayısal kayıtlar doğru kurulursa aranan değer güvenle denetlenebilir.
hesaplanmak Sayısal sonuca ulaşmak için ilgili değerlerin belirli kurala göre işleme alınması. Ücret için süre ve birim bedel, verim için çıktı ve girdi kullanılır; yanlış veri seçilirse işlem doğru yapılsa bile sonuç yanıltır; hesap edilmek.
hipotez → varsayım
hizmet Başkasının gereksinimini karşılamak veya ortak yarar üretmek için sunulan emek ve iş görme; ilgili: → yardım.
hiç Eylemin gerçekleşmediğini en küçük olasılığı veya miktarı da dışlayarak vurgulayan belirteç; ilgili: → asla.
hiçbir Sözü edilen kümedeki en küçük istisnayı bile dışlayan belgisiz sıfat. Olumsuz yargıyla birlikte kullanılır; ardından gelen adın karşıladığı varlıklardan tek birinin dahi koşulu sağlamadığını, kümenin o bakımdan tümüyle boş kaldığını gösterir.
horoz Evcil tavuk türünün, çoğunlukla belirgin ibik ve gösterişli kuyruk tüyleri taşıyan erkek bireyi; ilgili: → tavuk.
hukuk İnsanlar ve kurumlar arasındaki ilişkileri bağlayıcı esaslara göre düzenleyen, uygulanması kamusal güçle güvenceye alınan normlar sistemi; ilgili: → yasa.
hurma → hurma ağacı
hıyar (I) Kabakgillerden, uzun, iri meyveli, sürüngen, bir yıllık otsu bir bitki (Cucumis sativus)
hıyar (II) Bir şeyi seçmekte veya yapıp yapmamakta özgürlük
hızlı Aynı yolu veya işi benzerlerinden daha kısa sürede tamamlayan; ilgili: → çabuk.
icra Üstlenilen veya tasarlanan işi fiilen gerçekleştirme; ilgili: → uygulama.
idare İnsanları ve kaynakları amaç doğrultusunda düzenleyerek işlerin akışını yürütme; ilgili: → yönetim.
idari → yönetimsel
iddia Bir yeterliği veya üstünlüğü, dayanağını göstermeden kendine yakıştırma; ilgili: → güven.
ideal → ülkü
ideoloji Bir topluluğun dünyayı açıklama ve toplumsal düzeni biçimlendirme tercihlerine yön veren, birbirine bağlı değer ve kabuller sistemi; ilgili: → öğreti.
ifade → anlatım
ihale Bir işin belirli koşullarla kime yaptırılacağını saptamak için isteklilerin fiyat tekliflerini karşılaştırma yolu; eksiltme.
ihlal Korunması gereken bir değere, ilişkiye veya sınıra yönelik zedeleyici davranış; ilgili: → zarar.
ihtiyaç → gereksinim
ikili Çift bileşenden oluşan veya içinde aynı nesneden bir çift barındıran; ilgili: → çift.
ikinci Birden sonra ve üçten önce yer alan basamağı gösteren; ilgili: → iki.
ikna Gerekçeler ve örnekler sunarak başka kişinin bir öneriyi uygun bulmasına veya önceki görüşünü yeniden gözden geçirmesine yardım etme. Sorulara verilen açık yanıtlar güven kurar, kararın kabul edilmesi konuşmanın seyrine bağlıdır.
iktidar Engeli aşarak belirli bir işi gerçekleştirmeye yetecek etki ve direnme kapasitesi; ilgili: → güç (I).
iktisadi → ekonomik
il Ülkenin vali yönetimindeki bölümü; vilayet
ilave Var olan bir şeyin yanına yeni bir parça veya unsur koyarak onu artırma; ekleme, ulama.
ileri Başvuru alınan noktanın bakış veya hareket doğrultusunda daha uzakta kalan yer; ilgili: → ön.
ilerlemek İzlenen doğrultuda önündeki mesafeyi azaltarak hareket etmek; ilgili: → gitmek.
iletişim İşaretler, söz veya başka anlatım biçimleriyle taraflar arasında anlam kurma ve paylaşma süreci; ilgili: → haberleşme.
ilgi Varlıkların birbirini etkilemesini veya birlikte ele alınmasını sağlayan bağ; ilgili: → ilişki.
ilgilenmek Bir kişi veya konuyu önemseyerek ona zaman ve dikkat ayırmak; ilgili: → dikkat.
ilgili Ele alınan konuya dikkat gösterip olup biteni izleyen veya o konuda girişimde bulunan; ilgili: → dikkat.
ilk Bir dizide başlangıç noktasını tutarak sıralanan ögelerin tümünden önde bulunan; ilgili: → öncelik.
ilke Düşünceye veya uygulamaya yön veren, seçimlerde dayanak alınan ana kabul; ilgili: → düşünce.
ilçe Bir ilin yönetim alanı içinde sınırları belirlenmiş, merkez yerleşimiyle çevresindeki yerleri birlikte kapsayan bölüm. Yerel kamu hizmetlerinin yürütülmesinde il ile daha küçük yerleşimler arasında bir yönetim basamağı oluşturur; kaymakamlık, kaza.
imaj → imge
imge Gerçeğe dönüşmesi arzulanan bir durumun düşüncede kurulan tasarımı; ilgili: → hayal.
in (I) Yaban hayvanlarının kendilerine yuva edindikleri kovuk
in (II) → insan
inanmak Sunulan bir yargıyı gerçeklere uygun sayıp içtenlikle onaylamak; ilgili: → doğruluk.
inceleme Bir olay, metin veya nesneyi ayrıntılarına ayırıp özelliklerini anlamak için dikkatle araştırma; tetkik.
incelenme Belge, örnek veya olayın ayrıntıları öğrenilsin diye düzenli araştırmaya alınması. Önce hangi soruya yanıt aranacağı seçilir, sonra ilgili izler karşılaştırılır; elde edilen bulgu ilk izlenimi doğrulayabilir ya da değiştirebilir.
incelenmek Belge, eşya veya yaşanan durum, ayrıntıları ortaya çıkarılsın diye sistemli bir gözden geçirmeye konu olmak. Parçaları ve aralarındaki ilişkiler karşılaştırılır; belirli ölçütlerle ayrıntılı değerlendirmeye alınmak.
incir Sütlü öz suyu ve elsi dilimli yaprakları bulunan, sıcak ve ılıman bölgelerde meyvesi için yetiştirilen ağaç; ilgili: → meyve.
inek Dişi sığır; sarıkız
inmek Yüksekten veya yukarıdan aşağıya doğru gelmek
insan Simgelerle iletişim ve birikimli kültür oluşturma yetileriyle ayırt edilen Homo sapiens türünün bireyi; ilgili: → canlı.
insani Kişinin onurunu, acısını ve temel gereksinimlerini gözeten; ilgili: → merhametli.
isim → ad (I)
istasyon Demir yolu araçlarının yolcu veya yük alıp bıraktığı donanımlı durak; ilgili: → durak.
istatistik Bir olayı anlamak ve sonuç çıkarmak için sayısal verileri yöntemli biçimde toplama, düzenleme ve değerlendirme; sayımlama (I).
istatistiksel Çok sayıda gözlemden elde edilen verilerin düzenlenmesi, karşılaştırılması ve yorumlanmasıyla ilgili olan. Tekil örneklerden çıkarılamayan örüntüleri gösterebilir, kullanılan örneklem ve hesap yöntemi sonucu etkiler; sayımlamalı, istatistiki.
istek Bir şeye karşı içten gelen yönelme duygusu; gönül, arzu, heves, kasıt
istemek Elde etmeyi veya gerçekleştirmeyi çekici bularak buna içten yönelmek; ilgili: → dilemek.
istikrar Koşullar değişse bile bir tutumun veya işleyişin belirgin sapmalar göstermeden sürmesi; ilgili: → kararlılık.
itibarıyla Anılan tarih veya saati esas alıp o ana kadar oluşmuş duruma bakıldığında; ilgili: → zaman.
izin Yetkili kişinin bir eyleme karşı çıkmayarak onu yapma serbestliği tanıması; ilgili: → yetki.
izlemek Birinin veya bir şeyin arkasından gitmek; takip etmek
içeri Duvar, kabuk veya başka sınırlarla çevrilmiş bulunan bölüm; ilgili: → bölüm.
içerik Bir şeyin içinde bulunanların bütünü; muhteva, mazruf
içermek Yapısında, kapsamındaki konular arasında veya bileşiminde belirli bir öge bulundurmak; ilgili: → barındırmak.
içsel İçle ilgili, içe ilişkin; dâhilî
iğde Yaprakları gümüşi, ilkbaharda sarımsı açan ve çevresine hoş koku yayan Elaeagnus cinsi odunsu bitki; ilgili: → bitki.
işaret Önceden kararlaştırılmış bir karşılığı bulunan çizim, renk veya simge; yön bulmayı, uyarıyı ya da seçimi kolaylaştırır, onu tanıyan kişiler aynı görüntüden aynı iletiyi çıkarabilir; bel (I), im, delalet.
işlem Bir işi sonuçlandırmak için yapılan iş veya uygulamaların hepsi; muamele
işlenmek Ham malzemenin kesme, ısıtma veya başka işlemden geçirilerek kullanılacak biçime kavuşması. Ağaçtan tahta çıkarılır, metal uygun kalıba sokulur; yöntemin sırası son ürünün sağlamlığını ve görünüşünü belirler.
işletme Bir düzenin çalışmasını sağlama ya da bir iş yerini insan ve kaynaklarını düzenleyerek yürütme.
işlev Bütüne katkı sağlayacak biçimde bir parçanın, kişinin veya düzenin yerine getirdiği rol; ilgili: → görev.
işleyiş Sistemde görevlerin hangi sırayla yürütüldüğünü ve bir aşamadan diğerine neyin aktarıldığını gösteren düzen. İşleyişi izlemek aksamanın hangi noktada başladığını ortaya çıkarır, düzen değişirse ortaya çıkan ürün de değişebilir.
işçi İşverenin yönetiminde zihinsel veya bedensel emek sunarak ücret alan kişi; ilgili: → çalışan.
jandarma Yurt içinde genel güvenliği ve kamu düzenini korumakla görevli, yasa ve nizamların koyduğu hükümlerin yürütülmesini ve bunlara dayanan hükûmet emirlerinin yerine getirilmesini sağlayan silahlı askerî kuvvet
kabak Cucurbita cinsinde yer alan, geniş yaprakları ve sürgünleriyle bahçede geniş alana yayılan kültür otlarının genel adı; ilgili: → bitki.
kabul Karşılaşılan koşula veya öne sürülen isteğe itiraz etmeyip razı olma; ilgili: → rıza.
kadro Kuruluşun işlerini yürüten insanlar ile aralarında dağıtılmış sorumlulukların oluşturduğu düzen; ilgili: → personel.
kadın Ergenlik çağını geride bırakmış dişi insan; ilgili: → dişi.
kahve Meyvesindeki kafeinli taneler için tarımı yapılan, kökboyasıgillerden tropik odunsu bitki (Coffea arabica); ilgili: → bitki.
kahverengi Toprakta ve koyu ağaç kabuklarında görülen, kırmızıyla sarının koyulaşmış birleşimini andıran ton; ilgili: → renk.
kalite Ürün, hizmet veya çalışmanın beklenti ve gereksinimleri karşılama düzeyi; ilgili: → nitelik.
kalkınma Bir toplumun üretim gücünü ve yaşam olanaklarını artırarak ekonomik ve toplumsal bakımdan ilerlemesi.
kamera Işığı optik düzeneğiyle toplayıp sahnenin görüntüsünü film yüzeyine veya elektronik algılayıcıya kaydeden aygıt; ilgili: → fotoğraf.
kamp Açık arazide çadır veya geçici yapılarla barınmaya elverişli hâle getirilmiş alan; ilgili: → konaklama.
kampanya Ortak bir hedefe ulaşmak için belirli dönem boyunca birbirini destekleyecek biçimde yürütülen çalışmalar bütünü; ilgili: → etkinlik.
kamçı Elde kavranan sapa tutturulmuş esnek ve uzun bir parçanın savrulmasıyla darbe uygulayan gereç; ilgili: → kırbaç.
kanal Bazı bölgeleri sulamak, kurutmak amacıyla veya gemilerin işlemesine elverişli, insan eliyle açılmış su yolu
kanser Bedendeki hücrelerin büyümeyi sınırlayan düzeneklerden bağımsız biçimde çoğalarak çevre yapılara ilerleme yeteneği kazandığı, başlangıç yerinde kalabileceği gibi başka bölümlere de taşınabilen kötü huylu hastalıklar grubu; ilgili: → ur.
kanun (I) → yasa
kanun (II) Dikdörtgen biçiminde, bir köşesi kesik, yassı bir sandık üzerine gerilmiş tellerden oluşan, tırnak adı verilen çalgıçlarla çalınan ince saz çalgısı
kapanmak Bir açıklık örtülerek geçişe, görüşe veya erişime elvermez duruma gelmek; ilgili: → örtülmek.
kapasite Bir şeyi içine alma, sığdırma sınırı, kapsama gücü; sığa
kaplan Turuncuya yakın postu üstündeki koyu çizgilerle kolay tanınan, iri yapılı yaban kedisi. Asya'nın çeşitli yaşam alanlarında tek başına avlanır; çizgilerin düzeni bireyden bireye değişir ve otların arasında gizlenmesine yardım eder.
kapsam Belirlenen sınırlar uyarınca değerlendirmeye katılan konu, kişi veya nesnelerin oluşturduğu çerçeve; ilgili: → içerik.
kapsamak Bir bütünün sınırları içinde belirli kişi, konu, zaman veya olaylara yer vermek. Hangi parçaların içeride kaldığı belirtildiğinde çalışmanın, kuralın ya da açıklamanın nereye kadar geçerli olduğu anlaşılır; şamil olmak.
karabiber Yüreksi ayalı yeşil yaprakları ve tek çekirdekli küresel meyveleri bulunan, desteklere tutunarak yükselen Piperaceae familyasındaki Piper nigrum türü tropik sarılıcı; ilgili: → baharat.
karakter Ayırt edici nitelik
karanfil Caryophyllaceae familyasına bağlı, Dianthus caryophyllus adını taşıyan, ince yaprakları ve katmerli çeşitleriyle buket üretiminde de değerlendirilen çok yıllık süs türü; ilgili: → çiçek.
karar Seçenekleri tarttıktan sonra izlenecek yolu belirleyen irade ve yargı; kişi ya da topluluk bu aşamada hangi adımı atacağını seçer, sonraki davranışlarını da seçiminin doğuracağı sonuçlara göre düzenler.
karga (I) Kentin ve kırın farklı yiyecek kaynaklarına uyum sağlayabilen, koyu görünümlü ve güçlü gagalı kuş. Uçuşta açılan büyük telekleri belirginleşir; yerde besin toplar, ağaçlarda barınır ve çevresindeki değişiklikleri hızla öğrenir.
karmaşık Çok sayıda farklı ögenin iç içe geçmesiyle oluşmuş; ilgili: → girift.
karnabahar Brassicaceae ailesinden, lahanadakini andıran geniş yeşil yapraklarının ortasında henüz açılmamış tomurcukları sıkıca birleşerek taneli, etleşmiş ve dolgun bir baş oluşturan, bu bölümü çeşitli yemeklerde kullanılan otsu tarım ürünü; karnabit (Brassica oleracea botrytis).
kartal Geniş kanatları, güçlü pençeleri ve keskin görüşüyle avlanan iri yırtıcı kuş. Açık arazide veya dağlık bölgelerde yüksekten uçar; yuvasını ulaşılması güç kaya yüzeylerine ya da yüksek ağaçlara çoğunlukla tek başına kurar.
karı Evlilik birliğindeki kadın eş; ilgili: → eş.
karınca Dirsekli duyargaları ve belirgin dar beliyle tanınan, iş bölümü yapan koloniler kuran küçük böceklerin ortak adı; ilgili: → böcek.
karşılaşmak Yolu bir kişiyle kesişmek ya da belirli bir durumla yüz yüze gelmek; ilgili: → rastlamak.
karşılaştırma Farklı seçeneklerin ortak sorular altında yan yana getirilerek birbirinden ayrıldıkları ve örtüştükleri yönlerin bulunması. Ölçü değişirse ulaşılan yargı da değişebilir, bu yüzden önce neyin esas alındığı belirlenir; mukayese, tatbik.
karşılık Söz veya davranışın öteki kişide uyandırdığı tepki; ilgili: → tepki.
kategori Aralarında herhangi bir bakımdan ilgi veya benzerlik bulunan şeylerin tamamı; grup, ulam
katkı Ortak bir işin ilerlemesi için kişinin emeğinden, bilgisinden veya elindeki kaynaklardan ayırdığı pay; tek başına bütün işi karşılamasa da başkalarının çabasıyla birleşerek sonuca ulaşılmasını kolaylaştırır; yardım, pay.
katılmak (I) Katma işi yapılmak
katılmak (II) Aşırı derecede gülme, ağlama, gıdıklanma, korkma vb. tepkiler sırasında, solunum kaslarının kasılmasından dolayı soluk kesilmek
katılım Bir toplantıda, çalışmada veya kararın alınacağı süreçte hazır bulunmanın ötesine geçerek görüş bildirme, görev üstlenme ya da emek verme; kişinin ele alınan işin gidişine belli ölçüde katkı sunmasını anlatır; iştirak.
katılımcı Toplantı, yarışma veya başka bir etkinlikte yer alan kişi ya da kuruluş; ilgili: → toplantı.
katır Atgillerden, kısrak ile erkek eşeğin çiftleşmesinden doğan, genelikle kısır olan melez hayvan.
kavak Genellikle suya yakın alanlarda hızlı büyüyen, dik gövdeli ve yapraklarını mevsim sonunda döken ağaç. Bazı türlerinin odunu hafif kereste yapımında kullanılır; geniş yaprakları rüzgârda kolayca hareket eder.
kavram Somut deneyimlerden bağımsız olarak da düşünülebilen, varlık ve olaylara yüklenen soyut anlam birimi; ilgili: → düşünce.
kavramsal Tek tek örneklerden çok, onları anlamlandırmak için kullanılan düşünce ve kavramlar arasındaki ilişkiye dayanan. Bir açıklamanın kapsamını, sınırlarını ve sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığını belirlemeye yardım eder.
kaybetmek → yitirmek
kaynak (I) Bir suyun çıktığı yer; eşme, göz, kaynarca, pınar, memba
kaynak (II) İki metal veya yapay parçayı ısıl yolla birleştirme yöntemi, kaynaştırıp yapıştırma işi
kaynaklanmak Varlığını veya anlatım malzemesini belirli ortamdan edinmek; ilgili: → beslenmek.
kayıp Kaybolma, yitme durumu; yitim
kayıt (I) Bir yere mal ederek deftere geçirme
kayıt (II) Pencere çerçevesi
kaz Perde ayaklı, uzun boyunlu; suda ve karada yaşayabilen, yabani veya evcil olarak bulunan kuş (Anser).
kazanmak Emek, satış veya yatırım karşılığında para elde etmek; ilgili: → kazanç.
kekik Lamiaceae ailesinden, dallarının dip bölümü sertleşen, ufak yaprakları gövdede çiftler hâlinde gelişen, aktan gül rengine veya kırmızıya değişen başaksı çiçekleri yemeklere aroma veren, belirgin kokulu bir ot türü (Thymus vulgaris).
kelebek Pul kanatlılardan, vücudu ve iki çift kanadı ince pullarla örtülü olan çok sayıdaki böcek türüne verilen genel ad.
kelime Konuşurken veya yazarken tek başına kullanılabilen, belli bir anlam ya da dil bilgisi görevi taşıyan dil birimi. Çekim ekleriyle farklı biçimlere girebilir, cümledeki yeri ve çevresindeki sözler hangi anlamının öne çıkacağını belirler; söz, sözcük, lügat.
kenevir Uzun sapındaki dayanıklı lifler ip ve kaba dokuma üretiminde değerlendirilen, farklı yetiştirme biçimleriyle değişik kullanım alanları kazanan, bu lifli gövdesiyle tanınan otsu bitki; kendir (Cannabis sativa).
kent Yerleşimin, ticaretin, hizmetlerin ve ortak altyapının bir arada örgütlendiği yoğun yaşam alanı; ilgili: → şehir.
kereviz Kalın sapı ve etli alt bölümü çorba, salata ve sıcak yemekte değerlendirilen keskin aromalı otsu tür. Serin mevsimde gelişir; parçaları doğranıp pişirilebilir veya taze tüketilebilir, kokusunu belirleyen bileşenler tadına da yansır.
kesim Bir bütünü araçla bölerek parçalar elde etme işlemi; ilgili: → kesmek.
kesinti Bir bütünün içinden ayrılmış ya da bir metinden çıkarılıp atlanmış bölüm; ilgili: → bölüm.
kez Bazı sayı sıfatlarıyla birlikte kullanılarak bir olayın ve olgunun her bir tekrarlanışını bildiren söz; el (I), defa, kere, sefer, yol
keçi Yediğini yeniden ağzına getirip çiğneyen, Capra hircus türünden, et, süt, post ve lif sağlamak için beslenen, çoğunlukla alt çenesinde tutam bulunan evcil küçükbaş; ilgili: → oğlak (I).
kilo → kilogram
kimlik Toplumsal bir varlık olarak insanın nasıl bir kimse olduğunu gösteren belirti, nitelik ve özelliklerin bütünü; etiket
kimyon Cuminum cyminum türünden, yaklaşık yarım metreye ulaşan, tek büyüme döneminde gelişen ve açık tonlu küçük çiçekler veren kokulu ot; ilgili: → baharat.
kitap Ciltli veya ciltsiz olarak bir araya getirilmiş, basılı veya yazılı kâğıt yaprakların bütünü; betik
kitle Toplanılan mekânda birlikte görülen insanların bütünü; ilgili: → kalabalık.
kişisel Başkasının ortak kullanımından ayrılıp belirli bir bireyin yaşamına, seçimine veya özel alanına bağlanan. Bilgi, eşya ya da deneyim için söylenebilir, paylaşılması mümkün olsa da ilk bağlandığı özneyi belirtir; şahsi, zatî.
klasik Üzerinden çok zaman geçtiği hâlde değerini yitirmeyen, türünde örnek olarak görülen eser
klinik Tanı ve tedavi hizmetlerinin sunulduğu sağlık birimi; ilgili: → tıp.
kol (I) İnsan vücudunda omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm; dal (II)
kol (II) → kolluk (II)
komisyon → alt kurul
konferans Bir uzmanın belirli bir konuya ilişkin bilgisini dinleyici topluluğuna düzenli bir sunuşla aktardığı etkinlik; ilgili: → konuşma.
kontrol İşleyişi izleyerek gerekli düzeltmeleri yapma veya davranışın sınırlarını belirleme gücü; ilgili: → denetleme.
konu Bir anlatının, eserin veya tartışmanın merkezine alınarak üzerinde düşünce geliştirilen olay, sorun ya da düşünce alanı; ilgili: → tema.
konum Bir kimsenin veya bir şeyin bir yerdeki durumu veya duruş biçimi; pozisyon
konuşma Düşünce, duygu veya isteği sesli dil aracılığıyla karşıdakine aktarma. Sözcüklerin seçimi kadar sesin tonu, duraklama ve sıra alma da iletişimin gidişini belirler; tek kişinin anlatması biçiminde gerçekleşebileceği gibi karşılıklı bir alışverişe de dönüşebilir; musahabe.
konuşmak Bir dilin kelimeleriyle düşüncesini sözlü olarak anlatmak
korelasyon İki veya daha çok özellik ya da büyüklükteki değişimlerin birbirine bağlılık derecesi; ilgili: → bağıntı.
koruma Bir kişiyi, canlıyı, nesneyi, hakkı veya değeri zarar görmesine yol açabilecek etkilerden uzak tutma. Tehlikeyi önleme, var olan niteliğin bozulmasını engelleme ve güvenli biçimde sürmesini sağlama gibi farklı amaçlarla uygulanır; muhafaza, sıyanet, vikaye.
korunma Bir insanın ya da başka bir canlının kendisini beklenen zarar veya tehlikeden uzak tutacak önlemler alması. Giysi, sığınak, güvenli davranış veya uygun donanım seçilebilir; önlemin türü karşılaşılan riskin kaynağına bağlıdır.
koruyucu Birini veya bir şeyi koruyan, kollayan, gözeten kimse; muhafız
koyun (I) Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries)
koşul Olayın gelişmesini veya işin yapılmasını etkileyen durum, gereklilik ya da sınır; ilgili: → şart (I).
kredi Ödeme yükümlülüklerini zamanında karşılayacağına ilişkin oluşmuş güven; ilgili: → güven.
kriter → ölçüt
kritik Eserin veya düşüncenin güçlü ve sorunlu yönlerini gerekçeleriyle değerlendiren inceleme; ilgili: → eleştiri.
kriz Organın veya bedenin işleyişinin aniden bozulduğu akut ağırlaşma dönemi; ilgili: → bunalım.
kronik Sağlık üzerindeki etkisi kalıcılaşmış ya da uzun dönemler boyunca yinelenmiş olan; ilgili: → süreğen.
kullanma Eldeki bir şeyi iş görür duruma sokup ondan belirli bir sonuç elde etme. Bir gereci çalıştırmak, bir imkândan faydalanmak veya bir yolu izlemek bu kapsamda yer alır; seçilen şeyin özellikleri ve ona başvurma şekli sonucun nasıl çıkacağını etkiler; istimal.
kullanmak Nesneyi, olanağı veya yöntemi bir gereksinimi karşılayacak işte devreye sokarak ondan yarar sağlamak; ilgili: → yararlanmak.
kullanılma Eldeki araç, bilgi veya malzemenin belirli işte işe koşulması. Tarif edilen yöntem uygulamaya girer, ayrılmış kaynak harcanır ya da aygıt çalıştırılır; kullanımın sonucu seçilen şeyin uygunluğuna bağlıdır.
kullanılmak Kullanma işine konu olmak; yemek (II)
kullanım Kullanma, yararlanma
kulüp Üyelerin ortak uğraşlarını sürdürmek ve birlikte vakit geçirmek için kullandığı yer; ilgili: → dernek.
kunduz Castor fiber adıyla sınıflanan; pala biçimli kuyruğu, yüzmeye uyumlu perdeli arka üyeleri ve odunsu yapı kurma davranışıyla tanınan kemirici; ilgili: → kemirgen.
kural Uğraşın veya sistemin nasıl işleyeceğini belirleyen genel usul ya da kabul; ilgili: → ilke.
kurbağa Anura takımında yer alan, erişkinleri kuyruksuz ve arka bacakları genellikle sıçramaya elverişli olan, çoğu türünde sucul bir larva evresi bulunan iki yaşamlı hayvan; ilgili: → hayvan.
kurma Parçaları bir araya getirerek bir aracı çalışır duruma sokma veya gerekli insan ve koşulları toplayarak yeni bir düzen oluşturma; ihdas.
kurt (I) Köpekgillerden, Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da yaşayan, postu gri sarı renkli, yırtıcı, etçil memeli hayvan; börü (Canis lupus)
kurt (II) Yumuşak vücutlu, uzun gövdeli, omurgasız, bacaksız, ayaksız veya çok ilkel ayaklı küçük hayvan; böcü
kurucu İşletmenin, örgütün veya girişimin ilk düzenini oluşturup faaliyete geçmesini sağlayan; ilgili: → kurmak.
kurul Belirlenmiş bir sorumluluğu birlikte üstlenen, inceleme veya karar verme yetkisiyle donatılmış insan grubu; ilgili: → topluluk.
kurulmak Kurma işine konu olmak veya kurma işi yapılmak
kuruluş Ögeleri bir araya getirip bir düzenin veya örgütün faaliyete başlamasını sağlama süreci; ilgili: → oluşturmak.
kurum (I) Bacalarda biriken kalın is
kurum (II) Evlilik, aile, ortaklık, mülkiyet gibi köklü bir yapıyı içeren, genellikle devletle ilişkisi olan yapı veya birlik; müessese
kurum (III) Kendini büyük ve önemli gösterme davranışı; azamet, gurur
kurumsal Örgütün yapısına, faaliyetlerine veya kendisi adına yürütülen işlere ilişkin; ilgili: → kurum (II).
kuzu Koyun yavrusu
kuşak Giysinin üzerinden beli dolanarak bağlanan geniş kumaş şeridi; ilgili: → şerit.
köpek Köpekgillerden, boy ve biçim bakımından pek çok cinsi olan, çok iyi koku alan, sadık, bekçilik ve avcılık gibi işler için beslenen memeli hayvan; kapik (I), it (Canis familiaris)
kötü İstenilen, beğenilen nitelikte olmayan, hoşa gitmeyen; bet (III), yaş (II), yavuz, bed, berbat, fena (I), iyi karşıtı
köy Kent merkezlerinin dışında, gündelik yaşamın yakın komşuluk ve kırsal çevreyle bağlantılı olduğu küçük yerleşme; ilgili: → yerleşim.
köylü Nüfusu küçük tarımsal yerleşimde dünyaya gelmiş veya orada yaşamını sürdüren; ilgili: → kırsal.
kültür Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü; hars, ekin
kültürel Bir topluluğun zaman içinde ürettiği dil, sanat, bilgi ve yaşama alışkanlıklarıyla bağlantılı olan. Bu niteliği taşıyan bir ürün veya uygulama, onu kullanan insanların deneyimlerinden izler taşır ve yeni koşullarda değişebilir; ekinsel.
küresel Küre ile bağlantılı; bu bağlamdaki özellik, durum veya kullanım biçimini anlatan.
kırmızı Kanın rengi; al (I)
kırsal Kent dışındaki küçük yerleşimlerin yaşamına ve üretim koşullarına ilişkin; ilgili: → köylü.
kısa Boyu, uzunluğu az olan; kesik, uzun karşıtı
kısım → bölüm
kızıl Kor hâlindeki demirin veya alevin ışıklı al tonu; ilgili: → kırmızı.
laboratuvar Ayrıştırma, birleştirme yoluyla bir sonuca ulaşmak veya teşhis koymak için çeşitli araçlar kullanılarak tıp, eczacılık, fizik, kimya gibi bilim dallarıyla ilgili araştırmaların, deneylerin yapıldığı özel donanımlı yer
lale Toprak altındaki soğandan gelişen, dik sapının tepesinde çanak görünüşlü gösterişli çiçek açan otsu süs bitkisi; ilgili: → çiçek.
lazım → gerek
leylek Sulak arazide ince ayakları üzerinde yürüyüp sivri gagasıyla küçük canlılar arayan iri kuş. Ak gövdesi uçuşta koyu kanat uçlarıyla ayrılır; yaz sonunda güneye yönelir, kışı Afrika’nın sıcak kuşağında geçirip yeniden yuvasına döner.
lider → önder
liderlik Bir topluluğa veya kuruma yön verip ortak amaçlar için karar alma ve insanları harekete geçirme sorumluluğu.
lira Türkiye’de tutarları ifade etmeye yarayan, yüz kuruşa karşılık gelen hesap standardı; ilgili: → para birimi.
lisans Genellikle dört yıl süren üniversite veya yüksekokul öğrenimi
liste Bir arada görülmesi veya izlenmesi gereken ad, nesne ya da işlerin belirli sırayla yazıldığı düzenli kayıt. Sıra, zamana, önem derecesine veya başka bir ölçüye göre kurulabilir, ekleme ve çıkarma yapıldıkça kayıt yenilenir; dizelge.
literatür Dil sanatına ait eserlerin oluşturduğu bütün; ilgili: → edebiyat.
maaş → aylık
madde Duyularla algılanabilen nesne
mahalle Kent, kasaba veya köy içinde sınırları ve komşuluk ilişkileriyle belirlenen yerleşme bölümü; ilgili: → komşuluk.
mahkeme Uyuşmazlıkların dinlenip hukuki karara bağlandığı yargı yeri; ilgili: → dava.
makine Enerji kullanarak veya enerji akışını dönüştürerek belirli işi yerine getiren, birbiriyle bağlantılı parçalar bütünü; ilgili: → düzenek.
maliyet Bir ürünün elde edilmesi veya bir hizmetin yürütülmesi için kullanılan emek, malzeme, zaman ve paranın hesaplanan karşılığı. Yalnız görünen ödeme tutarı değil, sürecin sürmesi için gereken başka kaynaklar da hesaba katıldığında gerçek yük ortaya çıkar.
mandalina Rutaceae familyasındaki Citrus reticulata ve yakın çeşitlerine bağlı, kolay soyulan küçük turunç meyveleri veren ağaç; ilgili: → ağaç.
manevi Duygu, düşünce, ahlak veya kutsal kabuller alanında yer alan, fiziksel bir nesne olarak kavranmayan; ilgili: → duygu.
mantık Öncüllerden sonuç çıkarırken geçerli çıkarımı geçersizinden ayıran kuralları inceleyen disiplin; ilgili: → akıl.
marul Geniş, yumuşak yaprakları için yetiştirilen ve çoğunlukla çiğ tüketilen sebze bitkisi. Yaprakların dizilişi türüne göre sık bir baş oluşturabilir veya açık kalabilir; salatada ve başka soğuk yiyeceklerde kullanılır.
matematik Nicelik, biçim, yapı ve ilişkileri soyut kavramlar ve kanıtlamaya dayalı çıkarımlarla araştıran bilim; ilgili: → kanıt.
materyal Bir nesnenin yapımında veya işin yürütülmesinde kullanılan madde, araç ya da malzeme; ilgili: → gereç.
maydanoz Salata ve yemeklerde taze sürgünleriyle yararlanılan, aromatik kokusu ve dilimli yeşilliğiyle tanınan, çoğunlukla iki mevsimlik gelişen, çiçeklenince yaklaşık 50-80 cm boya erişebilen Apiaceae ailesinden bir sebze otu (Petroselinum crispum).
maç → karşılaşma
mağdur Başkasının eylemi, bir kaza veya olumsuz bir olay yüzünden zarar görmüş, hakkı ya da güvenliği etkilenmiş kişi. Hukuki bağlamda olaydan etkilenen tarafı belirtir; kişinin kusuru hakkında kendi başına bir hüküm içermez; kıygın.
medeniyet → uygarlık
medya İletilerin üretildiği, dolaşıma girdiği ve kamuya ulaştığı yayıncılık ortamı; ilgili: → iletişim ortamı.
mekanik Cisimlerin konum, hız ve denge ilişkilerini kuvvet, enerji ve momentum üzerinden açıklayan bilim alanı; ilgili: → fizik.
mekanizma → düzenek
mektup Uzakta yaşayan birine soru, istek, duygu veya yaşanan olayı doğrudan iletmek üzere kaleme alınan kişisel ileti. Çoğu kez kâğıda geçirilip zarfa konur ve postayla ulaşır; alıcıya seslenen biçimi onu herkese açık duyurudan ayırır; name, varakpare.
mekân Bir varlığın yer aldığı veya bir olayın gerçekleştiği çevre bölümü; ilgili: → yer.
memur Kamusal bir kadroya atanmış, her ay maaş edinen kişi; eş anlamlı: → görevli.
menekşe Beş taç yaprağının büyüklük farkıyla tanınan, Viola cinsinden küçük bahçe çiçeği; ilgili: → çiçek.
mensup Aile, meslek kuruluşu, kurum veya başka bir topluluk içinde üyelik bağı kurmuş kişi. Bu bağ soy, kayıt, görev ya da kişisel seçimle doğabilir; kişinin söz konusu çevrede nasıl bir yer tuttuğu ve bağlantının sürekliliği bağlamdan anlaşılır.
merkez Kararların alındığı ve bağlı birimlerin işleyişinin koordine edildiği yönetim yeri; ilgili: → yönetim.
mesaj Yetkili bir kişinin belirli gelişme üzerine ilgili kişilere ulaştırdığı açıklama; ilgili: → bildiri.
mesele → sorun
meslek Öğrenim veya deneyimle edinilen uzmanlığı kullanarak sürdürülen ve geçim sağlayan uğraş; ilgili: → iş.
metal Elektronlarının hareketliliği sayesinde ısıyı ve elektriği ileten, çoğu parlak ve biçimlendirilebilir element veya bunlara dayanan malzeme; ilgili: → alaşım.
metin Yazılı anlatımı kuran sözcüklerin ve cümlelerin, anlam ilişkileriyle oluşmuş örgüsü; ilgili: → yazı (I).
metot → yöntem
metre SI sisteminde ışığın boşlukta saniyenin 299792458 eşit parçasından biri boyunca aldığı yola eşit uzaklık birimi; ilgili: → uzunluk.
mevcut Söz edilen anda veya yerde bulunan; ilgili: → varlık.
mevzuat Devletin veya belirli bir alanın yürürlükteki kanun ve düzenleyici metinlerinin bütünü; ilgili: → kanun (I).
mezar Ölen kişinin bedeninin toprağa bırakıldığı, yeri işaretlenebilen ayrılmış alan veya yapı; eş anlamlı: → gömüt.
meşe Sert odunu ve palamut adı verilen ürünüyle tanınan, yaprağını döken veya bütün yıl yeşil kalan üyeleri bulunan ağaçlar grubu; ilgili: → palamut (II).
mi Gam dizisinde re ile fa arasındaki ses ve bu sesi gösteren nota işareti
miktar Varlığın sayma, tartma veya ölçmeyle belirlenen büyüklüğü; ilgili: → nicelik.
millet Çoğunlukla aynı topraklar üzerinde yaşayan, aralarında dil, tarih, duygu, ülkü, gelenek ve görenek birliği olan insan topluluğu; ulus, budun
milyar On üzeri dokuz değerinde bir miktarı belirten; ilgili: → sayı.
milyon Adın önüne gelerek on üzeri altı niceliğini belirten; ilgili: → sayı.
mobil Konumunu değiştirebilen veya hizmet verdiği yere götürülerek iş görebilen; ilgili: → taşınır.
model Resim, heykel vb. yapılırken baka baka benzetilmeye çalışılan nesne veya kimse; örnek
modern → çağdaş
mor Menekşe ve patlıcan kabuğunda görülen, maviyle kırmızı arasında yer alan renk; ilgili: → renk.
motivasyon → isteklendirme
motor Herhangi bir enerjiyi mekanik enerjiye dönüştüren düzenek
muhalefet Bir tutum, görüş veya davranışı benimsemeyip ona açıkça karşı çıkma; aykırılık.
muhasebe Kurumun gelir, gider ve borç kayıtlarını yöneten büro veya bölüm; ilgili: → iş yeri.
mutluluk Kişinin yaşamından, ilişkilerinden veya elde ettiklerinden duyduğu derin hoşnutluk ve iç rahatlığı; mut (I), ongunluk, kut, devlet, saadet, bahtiyarlık, saadetlilik.
muz Geniş yapraklarının dip bölümleri üst üste sarılarak gövde görünüşü oluşturan, sıcak iklimde yetişen iri otsu bitki; ilgili: → meyve.
mücadele Karşıt güçlerin kendi istediklerini geçerli kılmak için birbirine direnmesi; ilgili: → çatışma.
müdahale Sürmekte olan bir işe veya olaya etkide bulunmak üzere dışarıdan katılma; ilgili: → karışma.
mühendis Matematik ve doğa bilimlerinden edindiği bilgiyi uygulamaya taşıyarak yapı, araç, ürün veya süreç tasarlayan, hesap ve denemelerle bunların işleyişini belirleyip üretim, kurulum ya da geliştirme çalışmalarını yürüten meslek mensubu; ilgili: → tasarımcı.
mülkiyet → sahiplik
mümkün Mevcut koşullarla yapılabilir veya ortaya çıkabilir olan; ilgili: → muhtemel.
müze Geçmişten bugüne ulaşan nesne ve belgelerin seçilip korunduğu, araştırıldığı ve ziyaretçilere bir anlatı içinde sunulduğu kurum. Koleksiyonun düzeni, parçaların hangi döneme ait olduğunu görmeye yardım eder; sergi geçici veya sürekli olabilir.
müzik Seslerin yükseklik, süre, ritim ve tını ilişkilerini kullanarak işitsel anlatım kuran sanat alanı; ilgili: → sanat.
mısır Buğdaygillerden, gövdesi boğumlu ve kalın, yaprakları şerit biçiminde, erkek çiçekleri tepede salkım durumunda, dişi çiçekleri yaprakla gövde arasında koçan biçiminde olan bir kültür bitkisi; darı, kokoroz, lazut (Zea mays)
nane Elde ovalandığında ferahlatıcı uçucu bileşenler salan, sürgünleri mutfakta aroma amacıyla değerlendirilen Mentha cinsinin çok yıllık üyelerine verilen ortak ad; ilgili: → nane ruhu.
nar Ilıman bölgelerde meyvesi için yetiştirilen, odunsu gövdesi alçaktan dallanabilen uzun ömürlü bahçe bitkisi; ilgili: → ağaç.
nasıl Eylemin gerçekleşme yolunu veya koşullarını öğrenmek üzere kullanılan soru belirteci; ilgili: → yöntem.
neden Hangi koşul veya gerekçeyle bir şeyin ortaya çıktığını öğrenmek için sorulan soru sözü; konuşan kişi yalnız ne olduğunu değil, olaylar arasındaki bağı açıklayan yanıtı ister, karşılık olarak anlaşılır bir açıklama bekler; ne.
negatif → olumsuz
nergis Tomurcuklarını zarımsı bir kılıfla koruyan, yaklaşık 20–80 cm boyundaki sapında beyaz ya da sarı çiçekleri tek tek ya da aynı noktadan ışınsal olarak dağılan bir topluluk hâlinde taşıyan, Amaryllidaceae üyesi soğanlı bezeme bitkisi (Narcissus); ilgili: → çiçek.
netice → sonuç
nine Aile bağında, kişinin ebeveynlerinden birinin annesi olan kadın; ilgili: → anne.
nitelik İncelenen varlığın görünüşünde, işleyişinde veya davranışında seçilebilen yön; karşılaştırma sırasında benzerlerinden farklı yanları ortaya çıkarır, öteki yönlerle birlikte bütüne ilişkin daha açık bir tanım kurmaya yardım eder; vasıf, keyfiyet.
nokta Yüzeyde çevresinden rengiyle ayrılan, çok küçük yuvarlak iz; ilgili: → işaret.
norm Toplumda veya düşünce düzeninde davranışın ve kararın uygun sayılması için esas alınan ölçü; ilgili: → ölçüt.
normal Çevrenin veya işleyişin alışılmış ölçülerinden belirgin sapma göstermeyen; ilgili: → olağan.
not Bir şeyi hatırlamak için yazılan kısa yazı
numara Bir şeyin bir dizi içindeki yerini gösteren sayı, rakam
numaralı Diğerlerinden ayrılabilmesi için üzerine sıra ya da kimlik değeri yazılmış olan. Koltuk, dosya veya ürün bu işaretle bulunur; aynı değer iki kez kullanılırsa aranan nesnenin hangisi olduğu yeniden kontrol edilir.
nüfus → kişi
nükleer Atomun çekirdeğindeki parçacıklar, bağlar ve bunlarda gerçekleşen değişimlerle bağlantılı. Enerji üretimi, fizik araştırmaları ve kimi tıbbi uygulamalarda söz konusu olan süreçleri, aygıtları veya maddeleri nitelemek üzere kullanılır.
oda Evin veya herhangi bir yapının oturma, çalışma, yatma gibi işlere yarayan, banyo, salon, giriş vb. dışında kalan, bir veya birden fazla çıkışı olan bölmesi; göz
odaklanmak Optik ayarla görüntü ayrıntıları belirgin hâle getirilmek; ilgili: → odaklamak.
odaklı Bakışı, dikkati veya algısı belirli bir noktaya yönelmiş olan.
okul Düzenli öğretimin öğretmenler ve öğrencilerle belirli bir çalışma düzeninde yürütüldüğü kurum veya bunun kullandığı yer; ilgili: → eğitim.
okumak Bir metni sadece harf ve işaretlere bakıp anlamak veya metni seslendirmek
olanak Bir düşüncenin uygulanmasını veya bir işin yapılmasını mümkün kılan koşul, araç ya da erişim yolu. Zaman, para, bilgi ve çevre desteği değiştikçe aynı kişinin önündeki olanaklar da genişleyebilir veya daralabilir.
olası → muhtemel
olasılık Henüz gerçekleşmemiş bir olayın ortaya çıkabileceğini veya bir durumun düşünülen biçimde olabileceğini belirten açık kapı; sonuç kesinleşmeden önce birden çok seçenek bulunduğunda bunlardan her biri için söz konusu olabilir; ihtimal.
olay Belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, öncesi ve sonrası bakımından anlatılabilen yaşantı ya da gelişme; küçük bir karşılaşma da geniş bir topluluğu ilgilendiren değişim de bu adla anılabilir; hadise, vaka.
oldukça Sözü edilen niteliğin küçük sayılamayacak, belirgin bir derecede bulunduğunu göstererek; ilgili: → çok.
olma Daha önce mevcut bulunmayan bir şeyin varlık kazanması veya beklenen bir hadisenin gerçekleşmesi, gerekli koşulların bir araya gelmesiyle tasarı, ihtimal ya da beklenti düzeyindeki durumun gözlenebilir bir gerçekliğe dönüşmesi; ilgili: → olmak.
olumlu Beklentiyi destekleyen ve istenen sonuca ulaşmayı kolaylaştıran; ilgili: → yararlı.
olumsuz İstenen sonuca ulaşmayı güçleştiren veya beklentiyi boşa çıkaran; ilgili: → zararlı.
oluş Olmak işi; vuku
oluşma Başlangıçta ayrı ilerleyen etkilerin zamanla aynı yerde toplanıp yeni bir yapı doğurması. Su buharı yoğunlaştığında bulut, ortak çalışma sürdüğünde ekip şekillenir; değişimin hangi adımlardan geçtiği sonradan izlenebilir; oluş, tekevvün, teşekkül.
oluşmak Ayrı koşulların etkisiyle zaman içinde belirginleşip görülebilir bir sonuç hâline gelmek. Değişiklik önce küçük işaretlerle başlayabilir, aşamalar izlendiğinde sonucun hangi nedenlerle geliştiği daha iyi anlaşılır; teşekkül etmek.
oluşturma Eldeki parçaların yeni bir bütün meydana çıkaracak düzende seçilip yerleştirilmesi. Metinde bölümler aynı izleğe bağlanır, ekipte roller birbirini tamamlar; son biçimin amaca uyup uymadığı denemeyle anlaşılır.
oluşturmak Ayrı parçaları, kişileri veya düşünceleri belirli bir amaç doğrultusunda bir araya getirerek daha önce bulunmayan bir bütün ortaya çıkarmak. Ortaya çıkan yapının nasıl işleyeceği, seçilen parçaların düzenlenişine bağlıdır.
oluşturulma Ayrı parçaların veya koşulların belirli amaçla bir araya getirilmesi, önce var olmayan bir düzenin, nesnenin ya da düşüncenin aşama aşama kurulup kullanılabilir bir bütün hâline gelmesi, parçaların yeni düzende birbirini tamamlaması.
oluşturulmak Eldeki parçaların veya bilgilerin belirli düzen içinde birleşip yeni bir bütün hâline getirilmesi. Kurumda ekip, araştırmada veri kümesi hazırlanabilir; hangi ögenin nereye konduğu sonucun işleyişini etkiler; teşekkül ettirilmek.
oluşum Bir varlığın, yapının veya düşüncenin ortaya çıkmasını sağlayan gelişme süreci; teşekkül, teşkil.
omuz Kolun gövdeyle birleştiği, köprücük kemiği ve kürek kemiği çevresindeki hareketli üst beden bölümü. Kolu kaldırma ve döndürme gibi hareketlere katılır, günlük dilde yük taşınan veya birine yaslanılan yer olarak da anılır; çiğin, dal (II).
onlar (I) Ondalık sayı sistemine göre yazılan bir tam sayıda sağdan sola doğru ikinci basamak
onlar (II) O şahıs zamirinin çokluk biçimi
operasyon → dizi eylem
orada Konuşmanın önceki bölümünde belirtilen konumda; ilgili: → yer.
oradan Daha önce anılan konumu veya kaynağı çıkış noktası alarak; ilgili: → ora.
oran Büyüklük, nicelik, derece bakımından iki şey arasında veya parça ile bütün arasında bulunan bağıntı; nispet, rasyo
oraya Konuşanın bulunduğu noktadan ayrı, işaret edilmiş veya daha önce anılmış bir yere doğru. Yer tam adıyla yinelenmez; yönelme eki almış gösterme zamiri, hareketin ya da aktarımın hedefini konuşma bağlamına bağlar.
organ Canlıda belirli işlevleri birlikte yürüten dokuların oluşturduğu, ayırt edilebilir yapı birimi; ilgili: → doku.
organik Doğal yolla yapılan
organizasyon → düzenleme
orta Bir şeyin kenarlarından merkeze doğru yaklaşık olarak aynı uzaklıkta olan yer
ortak İşin yürütülmesini, kazanç ve yükümlülüklerini başkalarıyla paylaşan kişi veya kuruluş; ilgili: → ortaklık.
ortaklık İki ya da daha çok kişinin bir işin kazanç, risk ve sorumluluğunu birlikte üstlenmesi; iştirak, müşareket, şeriklik.
ortalama Bir sayı dizisinin ortalama değerini bulma veya bir nesneyi iki uç arasında orta konuma getirme.
ortam Canlı bir varlığın içinde bulunduğu doğal veya maddi şartların bütünü; âlem
otel Yolculuk sırasında kalacak yer arayan kişilere belirli bir ücret karşılığında oda ve temel konaklama hizmeti sunan işletme. Kalış süresi kısa da uzun da olabilir, yemek ve başka hizmetlerin bulunması işletmenin düzenine göre değişir.
otobüs Yerleşim birimleri içinde veya arasında çok sayıda yolcu taşımak için kullanılan büyük motorlu kara taşıtı.
otomobil Genellikle az sayıda kişiyi kara yolunda taşımak üzere tasarlanmış, kendi motoruyla hareket eden kapalı ya da açık gövdeli araç. Kullanımına göre yakıt türü, yolcu alanı ve taşıyabileceği yük değişebilir.
otorite Başkalarının davranışını bağlayıcı kararlarla yönlendirmeyi ve alınan kararları uygulatmayı sağlayan yetki ve etki; ilgili: → yetke.
oturmak Vücudun belden yukarısı dik duracak biçimde ağırlığı kaba etlere vererek bir yere yerleşmek
oynamak Eğlenmek veya hayal gücünü kullanmak amacıyla bir etkinliğe katılmak ya da oyuncakla uğraşmak; ilgili: → eğlenmek.
oyun Yetenek ve zekâ geliştirici, belli kuralları olan, iyi vakit geçirmeye yarayan eğlence; baziçe
oyuncu Herhangi bir takımda oynayan sporcu
oğlak Sürüde henüz erişkin hayvanların boyuna ve üreme olgunluğuna ulaşmamış genç keçi. Doğumdan sonraki büyüme evresinde anne sütüyle beslenir; sözcük hayvancılıkta yaş grubunu, gündelik dildeyse yavru hayvanı belirtir.
paket İçinde bir veya birçok şey bulunan, kâğıda sarılarak veya kutuya konularak bağlanmış, elde taşınacak büyüklükte nesne
pamuk Tohum çevresinde iplik üretimine elverişli beyaz lifler geliştiren, Gossypium cinsine bağlı kültür bitkisi; ilgili: → elyaf.
panel → açık oturum
papatya Asteraceae ailesinden, boyu genellikle 20-50 santimetreye ulaşan, ilkbaharda beliren başçıklarında ak dilsi çiçekler altın renkli bir merkez çevresinde dizilen, yaşam döngüsünü tek mevsimde tamamlayan otsu tür; yoğurt çiçeği (Matricaria chamomilla).
paralel Düzlemde uzatıldıklarında buluşmayan ve aralarındaki uzaklık değişmeyen doğruların her birini ötekine göre niteleyen; ilgili: → enlem.
parametre Bir bağıntının veya modelin belirli durumunu seçmeye yarayan, o durum için değeri değişmez kabul edilen nicelik; ilgili: → değişken.
parti (I) Ortak düşünce ve görüşteki kişilerin oluşturdukları siyasal topluluk; fırka
parti (II) Bir bütünün parçası
parça Bütünün ayrılmış, bağımsız ele alınmış ya da geride kalmış bölümü; ilgili: → öge.
patates Bilimsel adı Solanum tuberosum olan, tarımda nişastalı yer altı ürünleri için çoğaltılan bahçe ve tarla otu; ilgili: → ot.
paylaşılmak Eldeki şeyin tek kişide kalmayıp başkalarının da yararlanacağı biçimde dağıtılması. Yiyecek paylara ayrılabilir, belge bağlantıyla erişime açılabilir; kimin neyi alacağı ve kullanım sınırı baştan açıklanır; bölüşülmek, üleşilmek.
paylaşım Bir malın, bilginin ya da deneyimin birden çok kişi arasında bölüşülmesi veya başkalarının erişimine açılması; bölüşüm, dağılım.
pazar Satıcıların belirli günlerde mallarını sattıkları geçici yer
pek → sert
pembe Beyaz katılarak açıklığı artırılmış kırmızı ton; ilgili: → renk.
performans Hazırlanmış eylemin fiilen yürütülmesi veya izleyici önündeki icrası; ilgili: → uygulama.
personel İşletmenin faaliyetlerini birlikte sürdüren insan kadrosu; ilgili: → çalışan.
perspektif → görünge
petrol Yer altındaki kayaç gözeneklerinde biriken, başlıca karbon ve hidrojenden oluşan doğal sıvı karışımı. Çıkarıldıktan sonra arıtılarak yakıt, kimyasal ham madde ve çeşitli üretim girdileri elde edilir; yer yağı.
pirinç (I) Buğdaygillerden, kökleri bol su içinde yetişen bir bitki (Oryza sativa)
pirinç (II) Bakıra çinko katılarak elde edilen sarı renkte bir alaşım
piyasa Alıcılarla satıcıların buluşup mal veya hizmet alışverişi yaptığı yer ya da çevre; ilgili: → pazar (I).
plan Çalışmaya başlamadan önce aşamaların sırasını, kullanılacak kaynakları ve olası güçlükleri gösteren düzenleme; uygulama sırasında neyin ne zaman yapılacağını açıklığa kavuşturur, koşullar değiştiğinde yeniden gözden geçirilebilir.
planlama Bir amaca ulaşmak için yapılacak işleri, sıralarını, sürelerini ve gerekli kaynakları önceden belirleme.
planlanmak Bir etkinliğin amaçları, sırası, süresi ve gerektirdiği kaynaklar başlamadan önce belirlenmek. Olası engeller hesaba katılır, kimlerin hangi aşamada görev alacağı düzenlenir; uygulamada izlenecek yol önceden çizilmek.
platform Ahşap, taş, metal vb. bir maddeden yapılmış, düz ve yüksekçe yer
polis Kamu güvenliğini koruma, suçları önleme ve adli görevleri yerine getirme amacıyla örgütlenen sivil güvenlik teşkilatı; ilgili: → kolluk (II).
politik → siyasal
politika Toplumun ortak işlerini yönetirken hangi kararların nasıl alınacağını ve uygulanacağını belirleyen ilke ve tercihler alanı; ilgili: → siyaset.
portakal Ilıman kışlı bölgelerde yetiştirilen, dört mevsim yeşil kalan ve tatlı meyveleri için üretilen turunçgil ağacı; ilgili: → turunç.
potansiyel Varlığı etkileriyle belirginleşmemiş, uygun koşulda açığa çıkabilecek olan; ilgili: → gizil güç.
pozisyon → konum
pozitif → olumlu, negatif karşıtı
pratik Kolaylıkla uygulanabilir, kullanışlı olan
prensip → ilke
problem Teoremler veya kurallar yardımıyla çözülmesi istenen soru; mesele
profesyonel Bir işi kazanç sağlamak amacıyla yapan (kimse), amatör karşıtı
profil → yan
program Uygulamadan önce işlerin aşamalarını, takvimini ve koşullarını belirleyen tasarı; ilgili: → plan.
proje Hedefi, takvimi, sorumluları ve kaynakları belirlenerek yürütülen, başlangıcı ile bitişi tanımlı çalışma bütünü; ilgili: → çalışma.
protein Hücrelerde belirli bir dizilimle birbirine bağlanmış amino asit zincirlerinden kurulan, yapısına göre kimyasal tepkimeleri yürütme, madde taşıma, destek sağlama veya sinyal iletme gibi görevler üstlenen büyük biyolojik molekül; ilgili: → amino asit.
protesto Bir davranışı, bir düşünceyi, bir uygulamayı haksız, yersiz, gereksiz bularak karşı çıkma, kabul etmeme
protokol Bir toplantı, oturum, soruşturma sonunda imzalanan belge
psikoloji Zihinsel süreçleri ve davranışları gözlem, deney ve başka bilimsel yöntemlerle inceleyen disiplin; eş anlamlı: → ruh bilimi.
psikolojik Davranışı ve zihinsel yaşantıyı inceleyen bilim alanına ilişkin; ilgili: → psikoloji.
puan Çeşitli spor karşılaşmalarında kullanılan ölçüsü ve değeri değişken birim
pırasa Uzun beyaz gövdesi ile yassı yeşil yaprakları yemeklerde kullanılan soğan akrabası sebze. Katmanlı yapısı doğranarak pişirilir; çorba ve sıcak yemeklerde tadı belirginleşir, üretimi serin mevsimde yaygındır.
rakam Sayısal yazım sisteminde nicelikleri kodlamak için kullanılan simgelerden her biri; ilgili: → sayı.
rapor Herhangi bir işte, bir konuda yapılan inceleme, araştırma sonucunu, düşünceleri veya tespit edilenleri bildiren yazı; yazanak
rastlanmak Başka bir iş yürütülürken aranmayan örneğin ansızın görülmesi. İncelenen belgede seyrek sözcük çıkabilir, yürüyüşte tanıdık yüz belirebilir; tek gözlem olayın ne kadar yaygın olduğunu anlatmaya yetmez; karşılaşılmak, rast gelinmek, tesadüf edilmek.
refah → gönenç
referans → tavsiye mektubu
reform → düzeltme
regresyon Bir sonuç ölçüsünü açıklamak veya kestirmek amacıyla gözlem verilerine uygun bir matematiksel model kurma, açıklayıcı büyüklüklerin değerleriyle beklenen sonuç arasındaki bağlantıyı modelin parametrelerini hesaplayarak belirleme yöntemi.
rejim Belirli alandaki ilişkilerin işleyişini belirleyen kurallar ve uygulamalar bütünü; ilgili: → düzen.
rekabet Benzer hedefe yönelenlerin birbirine göre üstün konuma ulaşmak için gösterdiği çaba; ilgili: → yarışmak.
reklam Bir şeyi halka tanıtmak, beğendirmek ve böylelikle sürümünü sağlamak için denenen her türlü yol
risk Zarara uğrama tehlikesi; riziko
roka Bostanlarda üretilen, turpgiller ailesinden, keskin aromalı yeşil yaprakları salatalara katılan, genellikle bir büyüme döneminde gelişimini tamamlayan ve çiçekli gövdesi seksen santimetreye erişebilen otsu tür ("Eruca sativa").
rol Karakteri sahne veya kamera önünde temsil etmeyi sağlayan sözlü ve bedensel icranın bütünü; ilgili: → görev.
sadece Sözü edilen kişi, nesne veya durumu ötekilerin arasından ayırıp kapsamı onunla sınırlayarak; ek bir ögenin hesaba katılmadığını belirtir. Cümlede sayıya, seçeneğe veya gerekçeye gelebilir ve sınırlamanın hangi bölümde olduğu yerine göre değişir; yalnız.
safran Güzün açılan mor taç yaprakları arasındaki üç kırmızı dişicik ucu için yetiştirilen, kormla çoğaltılan otsu tarım ürünü; ilgili: → süsengiller.
saha → alan
salatalık → hıyar (I)
saldırı Bir kişiye, topluluğa veya hedefe zarar vermek ya da onu baskı altına almak amacıyla başlatılan girişim. Fiziksel güç, silah veya başka yollarla gerçekleşebilir; eylemin yöneldiği hedef ve bıraktığı sonuç bağlamda belirir; hücum, taarruz, tecavüz.
sanat Duyusal veya düşünsel yaşantıyı özgün biçimler aracılığıyla ifade eden yaratıcı üretim alanı; ilgili: → yaratıcılık.
sanatçı Estetik bir arayışla özgün ifade ve biçimler üreterek eser ortaya koyan kişi; ilgili: → eser.
sanayi Doğal kaynakları ve ham maddeleri, insan gereksinimlerini karşılayacak ürünlere dönüştüren üretim alanı. Bu alan, fabrikalardaki makinelerle birlikte emek, enerji, tasarım ve dağıtım süreçlerini de kapsar; endüstri.
sanki Soruya istek, sitem veya itiraz yükleyerek muhatabın dikkatini çekmeye yarayan söz; ilgili: → sitem.
santral Isı, akış, ışık veya benzeri kaynaklardan yararlanarak şebekeye verilecek elektriği üreten donanımlı tesis; ilgili: → tesis.
saptanmak Bir olayın, özelliğin veya değerin gözlem, ölçüm ya da belge incelemesiyle ortaya çıkarılması. Önceden kuşkulu olan nokta eldeki verilerle belirlenir; karar veya sonraki çalışma için kullanılacak bir bulguya dönüşmek; tespit edilmek.
satış Satmak işi; bey (II)
savaş Devletler veya örgütlü silahlı topluluklar arasında geniş ölçekte yürütülen çatışma; ilgili: → çatışma.
savunma Saldırıya karşı koyma; müdafaa
savunmak Herhangi bir saldırıya karşı koymak, birini veya bir yeri saldırıya karşı korumak; müdafaa etmek
sayesinde Çoğunlukla olumlu görülen sonucun kimin veya neyin etkisiyle doğduğunu belirterek; ilgili: → aracılığıyla.
saygı Bir insanın sınırlarını ve haklarını, bir canlının yaşam alanını veya ortaklaşa önem verilen bir değeri dikkate alarak davranma eğilimi; sözde ve eylemde karşıdakinin varlığını incitmeden tanıyan, ona ölçülü yaklaşmayı sağlayan tutum; hürmet, ihtiram.
sayı Nicelikleri ortak birime göre karşılaştırmaya, işlem yapmaya veya sıra kurmaya yarayan soyut matematiksel değer; ilgili: → ölçü.
sayılmak Tek tek ayrılan ögelerin hangi sayıya ulaştığının bulunması. Oy pusulaları, kutudaki parçalar veya sınıftaki kişiler buna konu olabilir; atlanan ya da iki kez görülen öge varsa sonuç yeniden kontrol edilir.
sayılı Kayıt veya tanıtma numarası verilerek belirtilen; ilgili: → numara.
sağ (I) Vücutta kalbin bulunduğu tarafın karşısında olan, sol karşıtı
sağ (II) Bedeninde hastalık veya ağır bir rahatsızlık bulunmayan, esen; Sağlam, esen.
sağlam Yıpratıcı etkilere direnerek yapısını ve işlevini uzun zaman sürdürebilen; eş anlamlı: → dayanıklı.
sağlanma Bir ihtiyacı karşılayacak kaynakların elde edilmesi veya bir işin yürütülmesi için gerekli koşulların oluşturulması; uygun araçların ve girişimlerin kullanılmasıyla istenen sonucun ortaya çıkarılıp yararlanılabilir duruma getirilmesi.
sağlık Bedensel işleyişin ve zihinsel dengenin, insanın gündelik yaşamı ve çevresiyle bağlarıyla birlikte esenlik içinde bulunduğu genel durum; ilgili: → esenlik.
sebep Sonucun ortaya çıkmasında etkili olan olay, koşul veya etken; ilgili: → neden.
sektör → kesim
sembol → simge
semizotu Salatalara ve pişmiş yemeklere hafif ekşi tat katan, yere yakın büyüyen yeşillik; küçük dallarıyla birlikte toplanabilir. Bahçede yetiştirilebildiği gibi yazın kendiliğinden de çıkar; pirpirim, semizot.
senaryo Oynanacak eserde olayların sırasını, kişilerin konuşmalarını ve sahne hareketlerini belirleyen yazılı taslak; ilgili: → öge.
sendika Emek karşılığı çalışanların veya onları istihdam edenlerin kendi kesimlerindeki üyeleri temsil etmek üzere örgütlendiği, çalışma koşullarına ilişkin ortak talepleri dile getirip üyelerinin haklarını savunan mesleki kuruluş.
senet Borcu veya başka bir yükümlülüğü kabul ettiğini gösteren imzalı belge; ilgili: → belge.
sermaye Üretime veya kazanç amaçlı faaliyete ayrılan para ile ekonomik değerlerin toplamı; ilgili: → birikim.
serçe Evlerin saçaklarında ve kent ağaçlarında yuva kurabilen ufak ötücü. Tane ve böcek toplayarak beslenir, yıl boyunca aynı çevrede görülür; sabahları duyulan canlı cıvıltısıyla ve sürüler hâlinde gezinmesiyle tanınır.
ses Bir ortamda yayılarak işitme duyusunca algılanabilen basınç değişimleri; ilgili: → titreşim.
sessiz Sesi olmayan, ses çıkarmayan
sevgi Bir kişiye, canlıya, yere ya da uğraşa yönelen sıcak yakınlık ve değer verme duygusu. Bu duygu ilgilenme, birlikte zaman geçirme, koruma veya emek verme davranışlarında belirebilir; yoğunluğu ve dışa vuruluşu ilişkiye ve duruma göre değişir; muhabbet.
seviye Karşılaştırma ölçütüne göre belirlenen yükseklik, büyüklük veya yeterlik derecesi; ilgili: → düzey.
sevmek Sevgi ve bağlılık duymak
seyahat Bir konumdan başka bir konuma gitme süreci; ilgili: → yolculuk.
sezon → mevsim
seçenek Karar sırasında diğerleriyle karşılaştırılarak tercih edilebilen yol, nesne veya uygulama olanağı; ilgili: → karar.
seçilmek Adaylar arasından belli ölçütü karşılayan kişi ya da ögenin belirlenmesi. Oy, değerlendirme ya da karşılaştırma sonucunda gerçekleşebilir; diğer seçeneklerin dışarıda kalma nedeni ve seçimin kapsamı açık tutulmalıdır.
seçim Birden fazla olanak arasından hangisine yönelineceğini kararlaştırma; ilgili: → seçmek.
sigara Tütünün yanacak biçimde dar bir sargı içine yerleştirilmesiyle üretilen tüketim ürünü. Bir ucundan tutuşturulur; ortaya çıkan gaz ve parçacıklar diğer uçtan solunur. Tek tek satılabildiği gibi paket hâlinde de bulunur; cigara.
sigorta Bir şeyin veya bir kimsenin herhangi bir yönden ileride karşılaşabileceği zararı gidermek için önceden ödenen prim karşılığında bu işle uğraşan kuruluşla yapılan iki taraflı bağlantı sözleşmesi
sik → erkeklik organı
sikmek Erkek cinsel ilişkide bulunmak; bellemek (III).
sincap Ormanlarda gövdeler arasında sıçrayarak hareket eden ufak kemirgen. Yemiş ve tohumları toplar, bir bölümünü sonraki günler için saklar; kabarık kuyruğu tırmanırken ve sıçrarken dengesini korumasına yardım eder; değin (II), çekelez.
sinek Ergininde arka uçuş uzuvları denge organına dönüşmüş, Diptera takımına mensup küçük canlı; ilgili: → böcek.
sinema Art arda kaydedilen durağan kareleri uygun hızla göstererek izleyicide kesintisiz hareket algısı oluşturan teknik; ilgili: → film.
sinir Beyin ve omurilikle bedenin diğer bölümleri arasında elektriksel iletileri taşıyan, açık renkli liflerden oluşan doku demeti; ilgili: → nöron.
sinyal Bir şey bildirmek için verilen işaret
sistem → düzen
sistematik İzlenecek adımları önceden belirlenmiş kurallar ve tutarlı bir yöntem uyarınca düzenlenmiş; ilgili: → sistemli.
sivrisinek Diptera takımından, Culex pipiens gibi türleri suda gelişen, bazı dişileri insan ve başka memelilerden kan emerken hastalık etkenlerini, Anopheles cinsindekilerle sıtmayı da aktarabilen ince gövdeli böcek; ilgili: → canlı.
siyah → kara (II)
siyasi Devlet yönetimi, iktidar ilişkileri veya kamusal kararlarla ilgili olan; ilgili: → siyasal.
skor → sonuç
somut Duyu organları aracılığıyla doğrudan deneyimlenebilen, yalnız düşüncede kurulmuş olmayan; ilgili: → algı (I).
son Anlatımın yapıldığı ana en yakın döneme ait; ilgili: → yeni.
sonraki Bir olay, zaman veya sıra noktası geçtikten sonra gelen ögeyi gösteren sıfat. Karşılaştırma için önceki ögenin bilinmesi gerekir; ardışık dizide hemen izleyeni de, daha geç bir dönemde yer alanı da bağlama göre gösterebilir.
sonuç Yaşanan bir gelişmenin ardından ortaya çıkan ve onunla neden bağında bulunan durum; bazen hemen görülebilir, bazen zaman içinde belirginleşir, değerlendirilirken hangi etkenlerin ona yol açtığı araştırılır; netice.
sormak (I) Birine soru yönelterek herhangi bir konuda bilgi istemek; sual etmek
sormak (II) Dudakları uzatıp soluğu kuvvetle çekerek emmek
soru Bilgi edinmek veya belirsizliği gidermek üzere karşıdakinden açıklama isteyen ifade; ilgili: → cevap.
sorumlu Üstlendiği görevle ilgili seçimlerinin ve sonuçlarının hesabını ilgili kişilere verecek konumda olan. İşin zamanında ve uygun biçimde yürütülmesini izler; aksaklık çıktığında bunu açıklamak ve çözüm aramak kendisinden beklenir; mesul.
sorumluluk Yaptığı işin veya yetkisi içindeki olayın doğurduğu sonuçların hesabını verme yükü; ilgili: → yükümlülük.
soruşturma Doğruluğu bilinmeyen bir olay veya iddia hakkında çeşitli kişilere yöneltilen sorularla bilgi edinme çalışması; ilgili: → soruşturmak.
sosyal → toplumsal
spor (I) Bedeni geliştirmek amacıyla belirli kurallara göre kişisel veya toplu olarak gerçekleştirilen hareketlerin tümü
spor (II) Çiçeksiz bitkilerde üreme organı
sporcu Bir spor dalında becerisini ve bedensel hazırlığını geliştirmek için düzenli çalışan, antrenmana veya karşılaşmaya katılan kişi. Yarışmalarda derece arayabilir ya da sporu yaşamının sürekli bir uğraşı olarak sürdürebilir; sportmen.
standart Belli bir tipe göre yapılmış veya ayrılmış; ölçün, ölçünlü, tek biçim, tek tip
statü Toplumsal veya kurumsal hiyerarşide tanınan konum ve o konuma bağlı saygınlık düzeyi; ilgili: → konum.
strateji → izlem
stratejik Uzun vadeli hedefleri, kaynakları ve olası gelişmeleri birlikte gözeten planlamaya dayanan; ilgili: → izlemsel.
stres Canlının dengesini zorlayan etkenler karşısında ortaya çıkan bedensel veya ruhsal gerilim ve uyum tepkileri bütünü; ilgili: → ruhsal gerilim.
su (I) Hidrojenle oksijenden oluşan, sıvı durumunda bulunan, renksiz, kokusuz, tatsız madde; ab
sunmak Saygı veya nezaket göstererek bir nesneyi ya da düşünceyi karşıdakine vermek; ilgili: → ikram.
susam Susamgillerden, sıcak bölgelerde yetişen küçük bir bitki (Sesamum indicum)
suç Topluluğun bağlayıcı saydığı ahlak normlarını çiğneyen davranış; ilgili: → kusur.
söylemek Düşündüğünü veya bildiğini sözle anlatmak; buyurmak
sözcük → kelime
sözleşme Tarafların belirli bir iş veya yükümlülük üzerinde karşılıklı olarak anlaşıp bağlayıcı söz vermesi; anlaşma, kavil, kavilleşme, kavletme.
söğüt Suyu bol alanlarda gelişen, ince ve esnek dalları ile uzun, dar yapraklarıyla tanınan ağaç ya da ağaççık. Bazı türlerinde dallar aşağı doğru sarkar; kıyı bitkisi olarak yetişir ve dalları geleneksel örücülükte değerlendirilebilir.
sümbül Baharda tek bir sapın çevresinde sık demet hâlinde açan çiçekleri ve çevreye yayılan güçlü rayihasıyla yetiştirilen soğanlı süs bitkisi. Toprak altındaki bölümü kışın canlı kalır; sonraki mevsimde yeniden çıkar ve mor, pembe, ak gibi tonlarda açar.
süper Benzerleri arasında kalite, başarı veya büyüklük bakımından öne çıkan; ilgili: → üstün (I).
sürdürmek Bir nesneye işlem uygulanmasını veya onun ilerletilmesini başkasına yaptırmak; ilgili: → sürmek.
süre İşin, bekleyişin veya yaşanan dönemin ilk anından son anına dek ölçülen uzunluğu. Kimi işler için önceden ayrılır, kimi zaman ancak bittikten sonra hesaplanır, aynı işin süresi koşullara ve izlenen yönteme göre değişebilir; müddet.
sürekli Kesintisiz olarak süren, devamlı; kalıcı, temelli, daimî, paso
süreklilik Bir etkinliğin tek seferlik kalmayıp zaman içinde birbirine bağlı adımlarla devam etmesi. Çalışma düzenli yinelenir, elde edilen bilgi sonraki aşamaya taşınır; uzun bir ara verildiğinde bu bağ zayıflayabilir; devamlılık, daimîlik, daimlik, istimrar.
süreç Bir değişimin başlangıcından sonraki aşamalara uzanan gelişme akışı; her adım önceki koşullardan etkilenir ve sonrakiler için yeni bir ortam oluşturur, bu yüzden olup bitenler tek bir ana bakılarak tam anlaşılamaz; vetire, proses.
sürücü (I) Direksiyon veya başka kumandalar aracılığıyla taşıtın hızını ve izleyeceği yolu ayarlayan kişi. Yol koşullarını ve çevredeki hareketi izler; yolcuların güvenliği için durma, dönme ve hızlanma kararlarını zamanında verir; şoför, taşıtçı.
sürücü (II) Çoban, güdücü
sıcaklık Sıcak olan şeyin durumu, etkisi veya sıcak olan şeyin niteliği; alev (I), hararet
sıfır Kendi başına değeri olmayan, ondalık sayı sisteminde sağına geldiği rakamı on kere büyüten işaret (0)
sınav Adayın bilgi ve becerisini belirli görev veya sorularla ortaya koyup değerlendiren uygulama; ilgili: → değerlendirme.
sınıf Öğrencilerin yıllık öğrenime göre ayrıldıkları bölümlerden her biri
sınır İki komşu devletin topraklarını birbirinden ayıran çizgi; hudut
sınırlı Çevresinden bir çizgi veya eşikle ayrılmış; ilgili: → belirli.
sıra Bir çizgi boyunca yan yana veya birbirinin peşine yerleşmiş nesne ya da kişilerin oluşturduğu bütün; ilgili: → dizi.
sırasında İhtiyaç doğduğu yahut koşullar elverdiği zaman; ilgili: → vakit.
sırasıyla Bir listede veya işlem dizisinde ögelerin önceden belirlenmiş düzeni izlenerek. Cümlede birden çok kişi veya nesne sayıldığında sonraki bilgilerin aynı dizilişe göre eşleştirildiğini de belirtir; yer değiştirme anlamı bozabilir.
sıvı Akabilen, içine konduğu kabın biçimine uyarken belirli hacmini büyük ölçüde koruyan madde hâli. Tanecikleri birbirinin üzerinden yer değiştirebildiği için dökülebilir; durgun yüzeyi yer çekimi altında yataylaşır; likit.
tablo Bez, tahta, kâğıt vb. maddeler üzerine yapılmış yağlı boya, sulu boya, pastel veya kara kalem resim; levha
tahmin Kesin ölçüm yerine eldeki ipuçlarından hareketle bir nicelik için yakın değer bulma; ilgili: → yaklaşık.
takdirde Önceki yargıda belirtilen koşul gerçekleşirse sonraki sonucun ortaya çıkacağını bildiren söz. Olası bir durumu sonucu için ön koşul yapar; gerçeklik iddiasından çok iki olay arasındaki şart ilişkisini cümlede görünür kılar.
takip Kişiyi veya hareketli nesneyi bulmak ya da yakalamak için gittiği yolu izleyerek arkasından ilerleme; ilgili: → izleme.
takım İşi yürütmek için bir arada bulundurulan araç ve gereçler bütünü; ilgili: → gereç.
talep Karşıdakinden belirli bir davranışı yerine getirmesini veya bir davranıştan kaçınmasını beklediğini bildirme; ilgili: → istek.
tam → eksiksiz
tamamlamak Tam ve eksiksiz duruma getirmek; tamlamak
tamamlanmak Bir bütün için gerekli olup bulunmayan parçalar sonradan sağlanmak; ilgili: → bölüm.
tanımak Karşılaştığı kişinin veya nesnenin kimliğini geçmiş deneyimindeki izlerle eşleştirerek anımsamak; ilgili: → bilmek.
tanımlama Karşılaşılan bir varlığın, olayın veya düşüncenin hangi yönleriyle başkalarından ayrıldığını sözle ortaya koyma. Sınır çizildiğinde benzer örnekler aynı ad çevresinde toplanır; okuyan kişi neyin dışarıda kaldığını da görerek anlatımı tutarlı izleyebilir.
tanımlamak Kavramın veya varlığın hangi özellikleriyle tanınıp benzerlerinden ayrılacağını açıkça anlatmak. Sınırlar belirlendiğinde başkaları aynı sözü aynı kapsamda anlayabilir ve karşılaştıkları örnekleri ortak ölçüyle değerlendirebilir; tarif etmek.
tanımlanmak Önceden belirsiz kullanılan bir kavrama açık sınırlar çizilmesi. Hangi özelliklerin gerekli olduğu ve benzer örneklerden nasıl ayrıldığı anlatılır; böylece sonraki tartışmada aynı sözcüğe farklı kapsamlar yüklenmesi azalır.
tanınmak Geçmiş deneyimle ilişkilendirilerek kimliği veya türü ayırt edilmek; ilgili: → tanımak.
taraf Nesnenin veya kişinin çevresinde, bakışa ve duruşa göre ayırt edilen konumlardan her biri; ilgili: → yan.
tarif → tanım
tarihsel Geçmişteki bir olayın, dönemin veya değişimin oluştuğu koşullarla bağlantılı olan. Bir belge ya da yorum için kullanıldığında, bugünkü durumun hangi aşamalardan geçerek ortaya çıktığını anlamaya yöneltir; tarihî.
tartışma Aynı konuda farklı düşünenlerin görüşlerini gerekçeleriyle ortaya koyup birbirlerinin savlarını sınaması; ilgili: → diyalog.
tarz Eylemin yürütülüşünü ya da bir durumun ortaya çıkışını başkalarından ayıran yol; ilgili: → yöntem.
tarçın Tropik Asya kökenli Cinnamomum cinsinde yer alan, kabuğu güçlü aroma taşıyan yaprak dökmeyen ağaç; ilgili: → ağaç.
tasarlanmak Ortaya çıkarılacak nesnenin veya etkinliğin kullanılmadan önce çizim, model ya da plan üzerinde kurulması. Gereksinimler belirlenir, parçaların ilişkisi denenir; uygulamaya geçmeden önce uygun olmayan yönler değiştirilebilir.
tasarım Zihinde canlandırılan biçim; tasavvur
tatmin Aranan sonucun elde edilmesiyle gereksinimin karşılanması ve kişinin bundan hoşnutluk duyması; ilgili: → doyum.
tavsiye Birinin nasıl davranabileceği konusunda deneyime veya değerlendirmeye dayalı yönlendirmede bulunma; ilgili: → öğüt.
tavuk İnsanların yumurta ve et için yetiştirdiği, kümeste veya açık alanda beslenebilen evcil kuş. Gaga, kanat ve tüyleri bulunur, uçuşu sınırlıdır; dişisi yumurtlar, erkeğine horoz denir.
tavşan (I) Tavşangillerden, eti yenen, hızlı koşan, kemirgen, postundan yararlanılan bir tür memeli (Lepus europeus)
taşımak Yükü veya kişiyi ulaşması gereken konuma nakletmek; ilgili: → aktarmak.
tecrübe → deneyim
tedavi Çeşitli yöntemlerle hastalığı iyileştirme; terapi
tefsir → yorumlama
tehdit İsteneni yaptırmak veya kaygı uyandırmak için karşıdakine zarar görebileceğini bildirme; ilgili: → korkutma.
tehlike İnsana, çevreye veya bir varlığın bütünlüğüne ağır hasar verebilecek etken ya da koşul; ilgili: → risk.
tek (I) Eşi, benzeri olmayan; vahit, yegâne
tek (II) Sessiz, hareketsiz, uslu olan
teknik Belirli bir uğraşın gerektirdiği işlemleri yürütmede başvurulan yordamlar bütünü; ilgili: → yöntem.
teknoloji Üretim süreçlerinin nasıl kurulup işletileceğine ilişkin, deneyimle biriken uygulamalı bilgi; ilgili: → uygulama.
teknolojik Bilginin araç, aygıt veya sistem geliştirilerek kullanılmasına dayanan. Bir uygulama için söylendiğinde çalışma biçiminin yalnız insan emeğine değil, tasarlanmış yöntem ve donanımın olanaklarına da bağlı olduğunu gösterir.
tekrar Önceden olmuş veya yapılmış bir şeyin sonraki zamanda yeniden meydana gelmesi; ilgili: → yine.
telefon Konuşmaları ileten ve yansıtan düzenek
televizyon Uzak bir kaynaktan iletilen hareketli görüntüyle sesi alıp birlikte sunan elektronik aygıt. Anten, kablo veya ağ bağlantısıyla gelen yayını ekranda gösterir; izleyicinin programları evde ya da başka bir ortamda izlemesine olanak verir.
tema Asıl konu, temel motif; ana konu
temas → dokunma (I)
temel Binanın yükünü zemine aktararak dengede durmasını sağlayan, alt kesime kurulmuş taşıyıcı sistem; ilgili: → dayanak.
temizlik Temiz olma durumu; arılık (I), paklık, sililik, ismet, saffet, nezafet
temsil Yetki veya görev gereği bir kişi ya da topluluğun yerine geçerek onun görüşünü ve çıkarını dile getirme; ilgili: → vekâlet.
temsilci Başkasından aldığı yetkiyle onun adına karar veya eylemde bulunan kişi ya da kuruluş; ilgili: → yetki.
teori Olayları veya bir etkinliğin dayanaklarını açıklamak üzere birbiriyle ilişkilendirilmiş düşünce ve ilkeler bütünü; ilgili: → kuram.
teorik → kuramsal
tepki Birbirine kuvvet uygulayan cisimlerden birinin diğerine yönelttiği ters yönlü kuvvet; ilgili: → hareket.
tercih → yeğleme
tere Sofrada taze yenerek yemeklere hafif yakıcı, biberimsi tat katan, genç sürgünleri demet hâlinde toplanıp pişirilmeden tüketildiğinde kendine özgü keskinliğini koruyan turpgillerden ince saplı, çabuk gelişen ot.
terör Korkutmak, sindirmek veya zorlamak amacıyla sistemli biçimde uygulanan şiddet ve şiddet tehdidi; yıldırı, tedhiş
tesis Düzenin, örgütün veya kalıcı ilişkinin varlık kazanmasını ve işlemeye başlamasını sağlama; ilgili: → kurmak.
tespit Parçayı bulunduğu konumda kıpırdamayacak biçimde bir dayanağa bağlama; ilgili: → sabitlemek.
test Bir kimsenin, bir topluluğun doğal veya sonradan kazanılmış yeteneklerini, bilgi ve becerilerini ölçmeye yarayan sınama
teyze Çocuğun annesiyle kardeş olan kadın akraba; ilgili: → akraba.
teşkil Ögeleri bir araya getirerek bir bütünün var olmasını sağlama; ilgili: → oluşturmak.
teşkilat → örgüt
teşvik Birinin eyleme geçme isteğini güçlendiren söz, davranış veya destek; ilgili: → isteklendirme.
ticaret Malların veya hizmetlerin bedel ödenerek el değiştirmesine dayalı ekonomik ilişki; ilgili: → alışveriş.
tilki İnce gövdeli, sivri yüzlü ve kabarık kuyruklu, genellikle Vulpes cinsinde sınıflanan küçük boylu köpekgil; ilgili: → köpekgiller.
tip Bir grubun ayırt edici niteliklerini belirgin biçimde taşıdığı için onu yansıtan örnek; ilgili: → özellik.
tiyatro Olayların ve ilişkilerin oyuncular tarafından seyirci önünde canlandırılmasına dayanan gösteri sanatı; ilgili: → oyun.
toplam Ayrı ayrı sayılan veya ölçülen niceliklerin bir araya getirildiğinde ulaştığı bütün değer. Harcama, kişi sayısı veya yol uzunluğu için kullanılırken hangi parçaların hesaba katıldığı belirtilmezse aynı görünen iki toplam farklı sonuçları anlatabilir; mecmu, yekûn.
toplama Dağınık durumda veya farklı yerlerde duran nesne, ürün, bilgi ya da kişilerin belirli bir amaçla aynı yerde veya kayıtta bir araya getirilmesi. Tarla ürünlerinin alınması, imzaların edinilmesi veya araştırma verilerinin derlenmesi bu kapsamda yer alır; cemetme, icma.
toplanmak Toplama işine konu olmak
topluluk Ortak değer, ilgi veya yaşam koşulları dolayısıyla birlikte ele alınan insanlar bütünü; ilgili: → grup.
toplum Ortak kurallar, kurumlar ve karşılıklı bağlılıklar içinde yaşamını sürdüren insan bütünü; ilgili: → topluluk.
toplumsal Tek bir kişinin özel yaşantısından çok, insanların birlikte yaşama biçimi ve aralarındaki ilişkilerle bağlantılı olan. Ortak alışkanlıklar, kurumlar ve bir olayın geniş çevreye etkisi bu nitelikle ele alınabilir; içtimai, maşerî, sosyal.
toprak Yer kabuğunun, toz durumuna gelmiş türlü kütle kırıntılarıyla, çürümüş organik cisimlerden oluşan ve canlılara yaşama ortamı sağlayan yüzey bölümü; kara yer, hâk, türap
torun Akrabalık bağında kişinin iki kuşak aşağısında bulunan, kendi oğlundan veya kızından doğmuş kişi; ilgili: → soy.
trafik Ulaşım yollarının yayalar ve her türlü taşıt tarafından kullanılması; gidiş geliş, seyrüsefer
transfer Bir şeyi, bir kimseyi, bir grubu bir yerden alıp başka bir yere götürme
tren Raylara bağlı güzergâhta birbirine eklenmiş araç gövdelerinin tek ulaşım birimi olarak ilerlediği sistem. İnsanlar veya ticari mallar istasyonlar arasında bu yolla götürülür; çekiş tek bir güç ünitesinden ya da çoklu motorlardan sağlanabilir; katar.
turist Yaşadığı yerden başka bir yere geçici olarak gidip orada gezen, dinlenen veya ilgisini çeken yerleri tanıyan kişi. Kalıcı olarak yerleşmeyi amaçlamaz, yolculuğun süresi ve harcaması gidilen yere ve kişinin planına göre değişir.
turizm Dinlenmek, hoşça vakit geçirmek veya yeni çevreleri tanımak için yaşanan yerden geçici olarak ayrılıp dolaşma; ilgili: → gezi (I).
turna Uzun boynu ve bacaklarıyla sulak çevrelerde beslenen, mevsim değişimlerinde geniş uzaklıkları aşan iri kuş. Çoğu zaman toplu hareket eder; yüksek sesli çağrıları ve birlikte uçuş düzeniyle tanınır, üreme alanlarına geri dönebilir.
turuncu Görünür renk dizisinde kırmızıdan sarıya geçişte yer alan, turunçgil kabuklarında sık görülen ton; ilgili: → renk.
tutuklanmak Ceza yargılaması sürerken kanunda aranan koşullara dayanılarak hâkim veya mahkeme kararıyla geçici olarak özgürlüğünden yoksun bırakılmak, suçluluk hakkında kesin hüküm verilmeden yargısal koruma tedbirine tabi tutulmak; ilgili: → tevkif.
tutum Bir kişinin belirli bir konuya, kişiye veya olaya karşı düşünce ve duygularının davranışına yansıyan yönü; sözlerinde, kararlarında ve tepkilerinde belirginleşir, koşullar değiştikçe aynı konuda farklı bir görünüm kazanabilir; tavır.
tüm (I) → bütün
tüm (II) → tümsek
tür Aynı çeşit varlıklar veya nesneler içinde ortak özellikleri bulunanların her biri; soy, cins, kabîl
tıbbi Hastalıkların tanınması, tedavisi veya sağlığın korunmasına ilişkin bilgi ve uygulamalara ait olan. Araç, değerlendirme ya da belgeyi nitelediğinde sağlık mesleklerinin yöntemleriyle bağlantıyı gösterir; gündelik bakım bilgisinden daha özel bir alanı belirtir.
ulaşma Bir kişinin ya da nesnenin yol alarak belirli yere varması; bir haberin veya sonucun ilgili kişiye erişmesi.
ulaşmak Yolculuğun veya yayılımın sonunda istenen konuma gelmek; ilgili: → varmak.
ulusal → millî
uluslararası Çeşitli milletlerle birlikte yapılan; arsıulusal, memleketler arası, milletlerarası, beynelmilel, enternasyonal
umut Gelecekte olumlu bir gelişmenin yaşanabileceği beklentisinin kişide uyandırdığı canlılık; belirsizlik sürerken çabasını korumasına, yaşadığı güçlükleri geçici görmesine ve ilerisi için plan yapmasına yardımcı olur; umu, ümit.
unsur Bütünün kuruluşuna veya olayın gelişimine katılan parçalardan her biri; ilgili: → öge.
usul (I) Kökler, asıllar
usul (II) → yöntem
uyarı Herhangi bir konu, sorun üzerine ilgi çekme; ikaz, ihtar
uyarınca → gereğince
uygulama Bir kuralı, yöntemi veya düşünceyi yalnız sözde bırakmayıp gerçek bir durumda kullanarak sonucunu ortaya çıkarma; kılgı, uygu, tatbik, tatbikat, pratik.
uygulamak Benimsenmiş bilgi, kural veya tasarıyı somut davranış ve işlemlerle gerçekleştirmek; ilgili: → gerçekleştirmek.
uygulanma Bir kuralın, kararın veya yöntemin belirli bir işte kullanılmaya başlanması ve sonuçlarının ortaya çıkması.
uygulanmak Kâğıt üstündeki kuralın veya hazırlanan yöntemin gerçek iş sırasında izlenmesi. Önce gereken araçlar sağlanır, sonra adımlar sırayla denenir; ortaya çıkan sonuç planla karşılaştırılarak eksik kalan yönler görülür.
uygun Yakışır, yaraşır; mutabık, muvafık, reva, salih
uygunluk Bir şeyin amaçlanan işe, belirlenen koşullara veya çevresindeki öğelere uyum gösterecek özellikleri taşıması; yakışık, mutabakat, mukarenet.
uyum Bir bütünün parçaları arasında bulunan uygunluk; ahenk, armoni, imtizaç
uyumlu Ögeleri veya özellikleri birbirini tamamlayan, aralarında belirgin çatışma bulunmayan; ilgili: → uyum.
uzatmak Uzamasına sebep olmak, uzamasını sağlamak
uzman Belirli bir alanda öğrenim ve deneyimle ileri mesleki yetkinlik kazanmış; ilgili: → beceri.
uzun Boy ölçüsü, seçilen ölçüte göre büyük olan; ilgili: → boy (I).
uçak Gövdesine bağlı geniş yüzeylerin çevresindeki akıştan yararlanıp itki gücüyle gökte yol alabilen araç. İnsan ve eşya taşımak üzere üretilen türleri, kalkış ve inişte özel pist kullanır; yolculuk boyunca yön ve yükseklik kumandalarla denetlenir; tayyare.
uğraşmak Zihnini ve emeğini belirli bir etkinliğe ayırmak; ilgili: → uğraşı.
vadeli Ödenmesi veya yerine getirilmesi için önceden belirlenmiş bir bitiş tarihi bulunan.
varlık Bir şeyin gerçekte bulunması veya yaşamdaki yerini koruması, yokluğun karşıtı olan mevcut bulunma hâli; mevcudiyet.
vatan → yurt
vatandaş → yurttaş
vazgeçmek Üzerinde hak iddia ettiği kazanım veya paya yönelik talebini sürdürmemek; ilgili: → feragat.
vergi Devletin, yasayla belirlenmiş yükümlülük uyarınca kişilerden veya kuruluşlardan topladığı ve genel harcamalarına ayırdığı para; ilgili: → kamu.
veri İnceleme, tartışma veya akıl yürütme sırasında bir sonuca dayanak sağlayan bilgi ve gözlem parçaları; nereden geldikleri ve nasıl elde edildikleri bilindiğinde bunlardan yapılan çıkarımların güvenilirliği de değerlendirilebilir; muta (I), data, done.
verilme Bir malın, bilginin veya hakkın bir kişiden başkasına aktarılması ve onun kullanımına bırakılması.
verilmek Bir eşyanın, yetkinin veya yanıtın onu alan tarafa geçirilmesi. Kitap elden teslim edilebilir, görev yazıyla duyurulabilir; neyin ne zaman ve hangi koşulla aktarıldığı sonradan anlaşmazlık çıkmaması için açık tutulur.
verimlilik Emek, zaman ve kaynak kullanımı karşılığında beklenen ürün ya da sonucun yüksek düzeyde elde edilmesi; biteklik, gürlük, verimkârlık, mümbitlik.
verme Bir malı, hakkı veya bilgiyi başkasının kullanımına bırakma, ihtiyaç duyduğu şeyi ona sağlama; lütfetme, lütfeyleme.
video Elektronik yöntemlerle kaydedilen veya iletilen, çoğu kez sesin eşlik ettiği hareketli görüntü içeriği; ilgili: → görüntü.
virüs Çoğu bakteriden küçük olan, DNA veya RNA taşıyan protein kılıflı yapısıyla yalnız konak hücrenin olanaklarını kullanarak çoğalabilen biyolojik etken; ilgili: → parazit.
vurgu Konuşmada bir hecenin veya sözcüğün çevresindekilere göre daha belirgin duyulmasını sağlayan ses özelliği. Sesin gücü, süresi veya ezgisi değiştiğinde dinleyici hangi bölümün öne çıkarıldığını ve sözün niyetini daha kolay ayırt eder; aksan.
vurgulamak Bir sözcüğün belirli hecesini sesin gücünü artırarak diğer hecelerden daha belirgin söylemek.
vurgulanmak Konuşma akışında bir hece veya cümle bölümüne diğerlerinden daha belirgin ağırlık verilmek. Sesin şiddeti ve süresi fark yaratır; yazılı sunumda ise seçilen düşünce tekrar veya yerleşim yoluyla öne alınmak.
vücut İnsan veya hayvanda beden, baş, kol ve bacakların oluşturduğu bütün; eğin, ten
yabancı Başka bir milletten olan, başka devlet uyruğunda olan (kimse); bigâne, ecnebi
yakalanmak Aranan, kaçan veya saklanan bir kişi bulunup ele geçirilmek; tutulmak.
yaklaşmak Aradaki mesafeyi azaltacak biçimde ilerlemek, aradaki uzaklığı azaltmak veya büsbütün ortadan kaldırmak için ileri gitmek
yaklaşık Ölçülen ya da hesaplanan değerin kesin sayısı verilmediğinde, ona yakın bir niceliği veya zamanı bildiren. Yuvarlama, tahmin ya da ölçüm payı nedeniyle küçük sapmaların kabul edildiğini sezdirir; sınırın genişliği bağlamdan anlaşılır; takribî.
yaklaşım Bir kişinin, nesnenin veya olayın başka birine, yere ya da zamana giderek daha yakın duruma gelmesi.
yakın Az bir ara ile ayrılmış olan (zaman veya yer), uzak karşıtı
yakıt Yanma sırasında açığa çıkardığı ısıyla bir mekânın veya düzeneğin ısınmasını sağlayan tüketilebilir madde; ilgili: → enerji.
yalnızca Başkalarının eşliği veya yardımı olmadan tek başına hareket ederek.
yansıma Işığın, sesin veya bir görüntünün çarptığı yüzeyden geri dönmesi; bir olayın izlerinin başka bir alanda da görülmesi; yansınım, yansılama, aksetme.
yansımak Dalga, bir sınırla etkileştikten sonra geldiği ortama doğru geri yayılmak; ilgili: → dalga.
yansıtmak Karşısındaki varlığın optik benzerini yüzeyinde görünür kılmak; ilgili: → görüntü.
yapay Kendiliğinden oluşmayıp tasarım veya teknik işlemle elde edilen; ilgili: → doğal.
yapma Bir düşünceyi, tasarıyı veya gereksinimi uygulayarak somut bir iş ya da ürün ortaya çıkarma.
yapmak Ortaya koymak, gerçekleştirmek, oluşturmak, meydana getirmek
yapı Barınmak veya başka amaçlarla kullanılmak için yapılmış her türlü mimarlık eseri; bina, mimari
yapılma Bir işin veya ürünün gerekli emek ve işlemlerden geçirilerek ortaya konulması.
yapılmak Emek veya araç yardımıyla işlenerek kullanılabilir bir ürün yahut tamamlanmış iş durumuna getirilmek; ilgili: → üretilmek.
yapım Bir nesnenin, yapının veya ürünün planlanıp gereken malzeme ve emek kullanılarak ortaya çıkarılması; inşa, imal, konstrüksiyon.
yapısal Bir bütünün parçalarının yerleşimi ve aralarındaki bağlantıdan kaynaklanan. Yüzeyde görülen tek bir olaydan çok, o olayı doğuran düzen ve işleyiş incelendiğinde anlaşılabilen özellik veya sorun için kullanılır; strüktürel, konstrüktif.
yaralanmak Dışarıdan gelen fiziksel zorlamayla deride veya iç dokuda bütünlük kaybı yaşamak. Zarar yüzeyde görülebilir ya da içte saklı kalabilir, ağırlığı etkilenen bölgeye ve müdahale gereksinimine göre değişir.
yaratmak İslam inancında Allah’ın kudretiyle henüz bulunmayan bir varlığı ortaya çıkarmak; ilgili: → var etmek.
yaratıcı Daha önce bulunmayan ürün veya düşünceler ortaya koyma yeteneği bulunan; ilgili: → yenilikçi.
yardım Bir başkasının karşılaştığı güçlüğü hafifletmek veya yapamadığı bir işi tamamlamasını sağlamak için zaman, emek ya da beceri ayırma; ihtiyaç duyan kişinin durumuna göre kimi zaman birlikte çalışmayı, kimi zaman ona yol göstermeyi içerir; iane, muavenet.
yardımcı Yardım eden veya gerektiğinde yardım edecek olan kimse vb.; avane, havari, muavin, muin, yâr, yaver, asistan
yargılama Mahkemenin iddia, savunma ve kanıtları usule uygun inceleyerek uyuşmazlık hakkında karar oluşturma süreci; eş anlamlı: → muhakeme.
yarı Bütünü yüzde ellişer paylara böldüğümüzde ortaya çıkan iki bölümün her biri; ilgili: → parça.
yasa Olayların gidişinde olağan dışına yer vermeyen, değişmezlik ve mecburiyet gösteren kural
yasak Bir işin yapılmasına karşı olan yasal veya yasa dışı engel
yasal Devletin geçerli normları çerçevesinde izin verilmiş; kimi bağlamlarda inanç esasları ve toplumca benimsenen haklılık anlayışı açısından da kabul görmüş. İleri sürülen ölçütün kaynağı sözün geçtiği bağlamda belirginleşir; kanuni (I), meşru, legal.
yasemin Jasminum cinsine bağlı, çoğu türü kokulu çiçekler açan çalı veya sarılıcı odunsu bitki; ilgili: → çiçek.
yatırım Parayı bir hesaba veya belirlenmiş ödeme yerine aktarma işlemi; ilgili: → yüklemek.
yay Ok atmaya yarayan, iki ucu arasına kiriş gerilmiş, eğri ağaç veya metal çubuk
yaygın Çoğu kimselerce duyulmuş, öğrenilmiş, kullanılmış veya benimsenmiş olan
yayımlanmak Hazırlığı tamamlanan bir eser veya haber, okur ve izleyicilerin ulaşabileceği dolaşıma girmek. Matbaada çoğaltılmış nüshalar dağıtılabilir ya da ağ üzerinden gösterilebilir; hazırlayanın özel alanından kamusal alana çıkmak; neşredilmek, neşrolunmak.
yayınlamak → yayımlamak
yayınlanmak Yazı, haber, belge, eser, fotoğraf veya benzeri bir içerik basılı ya da dijital bir ortamda kamuya açık duruma getirilmek.
yazar Edebî veya düşünsel eserin metnini kaleme alan ve içeriğini oluşturan kişi; ilgili: → eser.
yazma (I) Sözcükleri veya işaretleri el ile ya da sayısal bir araçla bir yüzeye geçirerek kalıcı bir metin oluşturma; tahrir.
yazma (II) Bohça, yemeni, başörtüsü, yorgan vb. şeyler yapmakta kullanılan, üstüne boya ve fırça ile veya tahta kalıplarla desen yapılmış bez
yazmak (I) Konuşma veya düşünce içeriğini harflerden ya da başka bir gösterge sisteminden yararlanarak yüzey üzerinde görünür kılmak; ilgili: → yazı (I).
yazmak (II) Kök veya gövdelerinin sonuna -a (-e) zarf-fiil eki almış fiillere gelerek yaklaşma bildiren birleşik fiiller oluşturur
yazmak (III) → yaymak (I)
yazı (I) Düşüncenin belli işaretlerle yazılması
yazı (II) → ova
yazılı Harf veya işaret dizileri aracılığıyla metne dönüştürülmüş olan; ilgili: → metin.
yağış Yağmurun, karın veya dolunun bulutlardan yeryüzüne düşmesi.
yaş (I) Doğuştan beri geçen ve yıl birimi ile ölçülen zaman; sin (II)
yaş (II) → ıslak, kuru (I) karşıtı
yaşam Canlı bir varlığın doğduğu andan ölünceye kadar sürdürdüğü var oluş. Bu süreç yalnız yılların geçmesini değil, büyümeyi, çevreyle ilişki kurmayı ve karşılaşılan koşullara uyum sağlayarak gündelik deneyimler edinmeyi de kapsar; dirim, ömür, hayat (I).
yaşama Hayvanların ve bitkilerin bedeninde beslenme, solunum ve yenilenmenin birlikte işlemesiyle çevreye tepki verebilme hâli. Bu işleyişin ritmi türe ve ortama göre değişir; tümü durduğunda biyolojik etkinlik sona erer.
yaşamak Canlılığını, hayatını sürdürmek
yaşanmak Anlatılan şeyin yalnız sözde kalmayıp gündelik akış içinde doğrudan hissedilmesi. Sevinç, güçlük veya beklenmedik değişim insanlarda iz bırakır; sonradan aktarılan anlatı, o sırada duyulanların tamamını veremeyebilir.
yaşantı Bir bireyin gündelik düzenini belirleyen alışkanlıklar, ilişkiler ve maddi-toplumsal koşullar bütünü; ilgili: → biçim (II).
yenge Kişinin erkek kardeşiyle veya annesinin ya da babasının erkek kardeşiyle evli kadın; ilgili: → eş.
yeni Kullanılmamış veya az kullanılmış olan; cedit, eski karşıtı
yeniden Daha önce yaşanmış veya yapılmış olanın bir kez daha gerçekleşmesi biçiminde; ilgili: → tekrar.
yenilik Bir nesnenin, düşüncenin veya olayın daha önce kullanılmamış, görülmemiş ya da yeni ortaya çıkmış olması.
yerel → yöresel
yerine Önceki varlığın işlevini başka bir varlık üstlenecek biçimde; ilgili: → değiştirmek.
yerleşmek Bulunduğu yuvaya veya zemine tam uyup oynamaz duruma gelmek; ilgili: → oturmak.
yerleştirilmek Kişinin veya eşyanın uygun görülen konuma taşınıp orada düzenli biçimde kalmasının sağlanması. Kitap rafa, hasta odaya alınabilir; yerin seçimi erişim, güvenlik ve kullanım ihtiyacına göre yapılır; vazedilmek.
yetenek Kişinin bir alanda öğrenmesini ve başarılı işler ortaya koymasını kolaylaştıran güç; aynı uğraşa yönelenler arasında farklı düzeylerde görülebilir, eğitim ve deneyimle gelişerek daha belirgin bir başarıya dönüşebilir; istidat, kabiliyet.
yeterince Bir amaç için gerekli görülen ölçüye erişecek miktarda veya düzeyde. Eylemin başarılması ya da koşulun karşılanması bakımından eksiklik olmadığını bildirir; sınırın neye göre çizildiği cümledeki gereksinimden anlaşılır; kararında, olabildiğince.
yeterli Üstleneceği işi bilgisi ve becerisiyle gereğince başarabilecek; ilgili: → beceri.
yetersizlik Beklenen sonuca varmak için eldeki imkânların veya yetkinliğin gereken düzeye erişmemesi. Bir proje para eksikliğinden, bir görev gerekli eğitim alınmadığından aksayabilir; eksik kalan yön saptanırsa giderme yolu da belirlenir; ehliyetsizlik, fakirlik, kifayetsizlik, yoksulluk.
yetki Resmî görev sınırları içinde karar alıp işlem yapabilmeyi sağlayan hukukî konum. Kaynağı yasa, sözleşme veya görevlendirme olabilir; hangi konuda kimlerin bağlayıcı adım atabileceğini belirler ve aşılması durumunda işlemin geçerliliği tartışılır; salahiyet.
yetkili Belirli konuda karar alma, uygulama yapma veya kurum adına açıklama sunma hakkı bulunan; ilgili: → yetki.
yolculuk Bulunulan konumdan başka bir konuma gitme süreci; ilgili: → seyahat.
yorum Metindeki sözlerin açıkça söylemediği bağlantıları, tarihsel bağlamı veya güç anlaşılan bölümleri ortaya çıkaran açıklama; okurun parçalar arasında ilişki kurmasına yardım eder ve metnin olası anlamlarını görünür kılar; tefsir.
yoğun Aynı büyüklükteki bir hacimde daha fazla kütle barındıran; ilgili: → kütle.
yoğunluk Bir yerde veya zamanda çok sayıda insanın, maddenin ya da olayın bir araya gelmesi nedeniyle ortamın seyrek olmaması; sel.
yukarı Başvuru alınan noktadan göğe daha yakın kesim; ilgili: → üst.
yurt Bir halkın hâkim olduğu, üzerinde yaşadığı, kültürünü oluşturduğu toprak parçası; el (III), il, dar (III), vatan
yön Başvuru noktasından hareketle bir başka konumun hangi tarafta bulunduğunu gösteren uzamsal doğrultu; ilgili: → doğrultu.
yönelik Duruşu belirli bir tarafa dönmüş ya da eylemi belli bir kişi, amaç veya konu üzerinde toplanmış olan. Fiziksel konumda bakışın veya nesnenin çevrildiği tarafı; soyut kullanımda niyetin ve etkinin ulaşacağı hedefi gösterir; müteveccih.
yönelmek Belli bir yön tutmak, yüzünü belli bir yöne doğru çevirmek; yönlenmek, bükülmek, teveccüh etmek
yönetici Bir kuruluşun veya çalışma grubunun hedeflerini belirleyip kararlarını uygulatan yetkili; ilgili: → yetki.
yönetim Bir kurumun, topluluğun veya işin hedeflerini belirleyip kararlarını alma ve işleyişini düzenleme; idare.
yönetmek İnsan ve kaynaklar hakkında karar vererek bir örgütün hedefleri doğrultusunda işlemesini sağlamak; ilgili: → kontrol.
yönlü Hareketi, etkisi veya yüzü belirli doğrultuya bağlanan. Bir yol tek yöne açılabilir, ışık belli açıdan gelebilir; başlangıç ve varışın nasıl seçildiği hangi yönün kastedildiğini gösterir. Tersine akış mümkünse bu ayrıca belirtilir.
yöntem Yapılacak işi gelişigüzel bırakmadan, hedefe uygun aşamalar ve araçlar seçerek ilerleme biçimi; aynı sonuca farklı yollarla ulaşılabildiğinde bunlardan hangisinin uygulanacağını ve işin hangi sırayla yürütüleceğini belirler; yordam, usul (II), prosedür.
yüksek Dikey doğrultudaki boyutu benzerlerine göre fazla olan; ilgili: → boy (I).
yükselmek Yükseğe çıkmak
yükseltmek Yükseğe çıkarmak, yukarıda bir noktaya taşımak; kaldırmak
yükümlülük Sözleşme ya da görev gereği bir tarafın üstlendiği sorumluluk. Süresi ve kapsamı önceden bilinirse yerine getirilişi denetlenebilir; gecikmenin sonucu da ilişkinin koşullarına bağlıdır; mecburluk, mükelleflik, yüküm, mecburiyet, mükellefiyet, obligasyon.
yürütülmek Planlanan işin durmadan ilerlemesi için adımların görevlilerce sırayla yerine getirilmesi. Takvim, araç ve sorumluluklar izlenir; beklenmedik aksama çıktığında sıra yeniden düzenlenerek sonuç alınmaya çalışılır.
yüzde Aracılık karşılığında, işlemin parasal tutarından kararlaştırılmış oranla hesaplanıp ödenen pay; ilgili: → komisyon.
yüzey Bir cismi uzaydan ayıran yaygın bölüm; satıh, yüz (II)
yılan Gövdesini kıvırarak ilerleyen, bacakları bulunmayan, pullu ve uzunca gövdeli sürüngenlerin ortak adı; ilgili: → sürüngen.
yıllık On iki aylık süreyi kapsamak üzere belirlenmiş veya kararlaştırılmış; ilgili: → sene.
zafer Silahlı çatışmanın veya savaşın istenen askerî sonuca ulaşarak kazanılması; ilgili: → yengi.
zambak Soğanından gelişen dik gövdesi yaklaşık bir metreye yükselen ve yıllarca yaşayan otsu bitki, beyaz ve kokulu taçlarıyla bahçelerde yetiştirilen, halk hekimliğinde diş ağrısı ve yüz şişliği için yararlanıldığı kaydedilen tür; ak zambak, top zambak (Lilium candidum).
zarar Varlığın bütünlüğünde, kişinin olanaklarında veya işleyişte meydana gelen kayıp ve bozulma; ilgili: → hasar.
zemin → taban (I)
zencefil Doğu Himalaya ile Çin’in güney-orta kesimlerine özgü, kamışı andıran yapraklı yalancı gövdeler ve aromalı köksaplar geliştiren çok yıllık Zingiber officinale türü; ilgili: → baharat.
zerdali Akdeniz havzasında tarımı yapılan, ufak ürünler veren odunsu Prunus armeniaca biçimi; ilgili: → kayısı.
zevk Yaşanan veya düşünülen şeyin sürmesini istemeye yol açan doyum ve hoşlanma duygusu; ilgili: → haz.
zeytin Yağlı meyveleri için yetiştirilen, kışın yapraklarını koruyan Olea europaea türü ağaç; ilgili: → meyve.
zihinsel Algılama, hatırlama, düşünme ve karar verme gibi zihnin işleyişinde ortaya çıkan. Bir uğraş veya yorgunluk için kullanıldığında bedenin hareketinden çok dikkat ve düşünce gerektiren yönü öne çıkarır; zihnî.
zor Sıkıntı veya güçlükle yapılan; güç (II), yaş (II), müşkül, kolay karşıtı
zorlamak İstemediği bir davranışı gerçekleştirmesi için kişiye baskı uygulayıp karşı koymasını kırmaya çalışmak; ilgili: → baskı.
zorlanmak Yapılacak iş eldeki güç, zaman veya bilgiye ağır geldiğinde ilerlemekte güçlük çekmek. Dar sürede karar vermek ya da alışılmamış aracı kullanmak yorabilir; yardım, eğitim veya ek süre aynı işi daha yapılabilir kılar.
zorluk Bir işin tamamlanması veya bir durumun aşılması için alışılmıştan fazla emek, beceri ya da dayanma gücü gerektiren engel. Kaynağı koşullarda veya görevin karmaşıklığında olabilir; ilerlemeyi yavaşlatır; güçlük, müşkül.
zorunlu İstenen sonucun gerçekleşmesi için vazgeçilmesi mümkün görülmeyen; ilgili: → gerekli.
zorunluluk Seçim alanını daraltan bir kural, koşul veya gereksinim yüzünden belli bir adımı atma mecburiyeti. Süre dolmadan başvurma ya da güvenlik önlemi alma buna örnektir; gereklilik, mecburluk, mecburiyet, mecburilik, zaruret, ıztırar, zor, zorun, zorunluk, zarurilik.
çalışan Bir işin gerektirdiği zihinsel veya bedensel çabayı gösteren kişi; ilgili: → emek.
çalışma Bir işi yerine getirmek veya geçimini sağlamak için bedensel ya da zihinsel emek harcama; faaliyet
çalışmak Amaçlanan ürün veya sonuca ulaşabilmek için bedensel yahut zihinsel güç kullanmak; ilgili: → emek.
çalışılmak Bir konu veya görev üzerinde zaman ve emek harcanarak ilerlenmesi. Metin tekrar tekrar okunabilir, çözüm farklı yollarla denenebilir; nerede güçlük çıktığı görüldükçe çalışma sırası değiştirilir ve yeni deneme yapılır.
çam Çamgillerden, çoğu her dem yeşil, iğne yapraklı, kozalaklı ve reçineli ağaç ya da ağaççıkların ortak adı (Pinus).
çarpmak Hızla değmek, vurmak
çağdaş Aynı çağda yaşayan; çağcıl, gündeş, asri, muasır
çağırmak Birinin gelmesini kendisine yüksek sesle söylemek, seslenmek
çekici Yürüyemeyen veya yeri değiştirilmek istenen otomobilleri yükleyerek ya da arkasına bağlayarak nakleden kurtarma aracı; ilgili: → taşıt.
çekilmek Çekme işi yapılmak
çekme Çekmek işi
çerçeve Resim, yazı, ayna vb.ni süslemek veya bir yere asılabilecek duruma getirmek için bunlara geçirilen kenarlık
çevre Bir şeyin yakını, dolayı; etraf, periferi
çevresel Doğal veya insan eliyle oluşturulmuş çevreye, onun koşullarına ya da etkilerine ilişkin.
çeşit Genel grubun içinde belirli nitelikleriyle ayrılan alt gruplardan her biri; ilgili: → tür.
çeşitli Aynı ad altında toplansa da türü, biçimi veya kullanım amacı birbirinden farklı olan. Seçenekler için söylendiğinde tek örneğe bağlı kalınmadığını, içlerinden koşula uygun olanın seçilebileceğini anlatır; muhtelif, mütenevvi.
çeşitlilik Seçeneklerin birbirinin kopyası olmamasıyla ortaya çıkan farklılık zenginliği. Pazarda değişik ürünler, doğada ayrı canlı türleri, tartışmada çeşitli yaklaşımlar bulunabilir; bu durum uyum ve seçim alanını genişletir; izge, renk, yelpaze, tenevvü, spektrum.
çilek Gülgillerden, sapları sürüngen, çiçekleri beyaz bir bitki
çizgi Bir yüzey üzerinde dar bir şerit boyunca uzanan belirgin iz; ilgili: → iz.
çocuk Doğumdan yetişkinliğe kadar süren gelişim döneminde bulunan insan; hukukta kural olarak on sekiz yaşını doldurmamış kişi.
çocukluk Yaşamın ilk evrelerinde yetişkinliğe henüz geçmemiş olma durumu; ilgili: → ergenlik.
çoklu Tek bir ögeye bağlı kalmayıp aynı düzen içinde birkaç parçayı veya görevi bir araya getiren. Ekranda birden fazla pencere açılabilir, aygıt ayrı işlemleri üstlenebilir; birlikte çalışma biçimi kullanımın sınırını belirler.
çoğunluk Bir toplulukta karşılaştırılan kesimler arasında sayıca en geniş olan bölüm. Oylamada kaç kişinin hangi seçeneği desteklediğiyle belirlenir; toplamın yarısını aşan pay ile ötekilerden büyük fakat yarıdan küçük pay birbirinden ayrılır; çokluk, ekseriyet.
çoğunlukla Oy verenlerin veya katılanların daha büyük bölümünün desteğiyle; ilgili: → destek.
çözmek Düğümlü, bağlı veya sarılı bir şeyi açmak
çözüm Bir sorun veya güçlüğü ortadan kaldıran yöntem, işlem ya da sonuç; çıkış yolu.
çıkarılmak Yetkili makamın kararıyla emir, belge veya bağlayıcı düzenleme hazırlanıp yürürlüğe ya da kullanıma sunulmak, uygulanması amaçlanan iradenin yazılı veya resmî bir işlemle duyurulması ve ilgililere iletilmesi sağlanmak; ilgili: → çıkarmak.
çıkma Bulunulan yerin sınırını aşarak dışarıya geçiş veya oradan ayrılış; ilgili: → hareket.
çınar Kenti ve su kıyılarını bol gölgesiyle örten, elsi biçimde parçalı yeşil organlara sahip iri bitki. Yaşlandıkça ana ekseni belirgin biçimde kalınlaşır; kabuğunda dökülen yamalar ve sonbahardaki görünümüyle çevrede kolayca ayırt edilir.
ödeme Üstlenilmiş para borcunu belirlenen tutar ve zamanda karşı tarafa aktarma. Nakit, banka hesabı veya başka kabul edilmiş yol kullanılabilir; işlem belgelendiğinde hangi borcun ne ölçüde kapandığı anlaşılır, eksik kalan tutar ayrıca izlenir; ifa, tediye.
ödemek Vadesi gelen parasal yükümlülüğü hak sahibine aktararak yerine getirmek; ilgili: → borç.
öküz Üreme işlevi giderilmiş, yük çekmeye ve tarım işlerinde koşulmaya elverişli evcil erkek büyükbaş; ilgili: → sığır.
ölmek Yaşamaz olmak, hayatı sona ermek, can vermek; cavlamak (II), gitmek, göçmek, gümbürdemek, kakırdamak, kıkırdamak, yürümek, zıbarmak, cartayı çekmek, zartayı çekmek, mortlamak
ölçek Birim kabul edilen herhangi bir şeyin alabildiği kadar ölçü
ölçü Bir niceliği, o nicelik için kabul edilmiş birimlerden birine göre oranlayarak değerlendirme; endaze, mizan
ölçüm Bir nesnenin, olayın veya özelliğin büyüklüğünü uygun araç ve birimlerle belirleyip sonucu sayısal olarak gösterme.
ölüm İnsanın yaşam işlevlerini geri dönüşsüz biçimde yitirmesi; ilgili: → hayat (I).
ön Bir şeyin esas tutulan yüzü; uğur (III), arka karşıtı
önce İlk olarak, başlangıçta; evvel, sonra karşıtı
önceki Karşılaştırılan olaydan ya da ögeden daha erken gerçekleşmiş veya dizide onun gerisinde yer almış; ilgili: → zaman.
öncelikle Yapılacaklar arasında ilk sıraya konularak; ilgili: → önce.
önem Bir şeyin taşıdığı değer ve etkiden dolayı ilgiye, dikkate veya öncelikli değerlendirmeye değer görülmesi; yer, ehemmiyet.
önemli Taşıdığı değer veya sonuçları nedeniyle göz ardı edilemeyecek ve özel dikkat gerektiren; ilgili: → değerli.
öneri Karşılaşılan bir güçlüğün giderilmesi veya bir işin daha iyi yürütülmesi için ortaya konan düşünce; uygulanacak adımı gösterir, başkalarınca tartışılıp değiştirilmesine veya başka çözümlerle karşılaştırılmasına açıktır; teklif.
önerilmek Bir çözümün veya seçeneğin değerlendirilmesi için başkalarının önüne getirilmesi. Yapılması gereken adımlar ve beklenen yarar açıklanır; dinleyenler koşullarına göre kabul edebilir ya da başka seçenek isteyebilir.
önermek Birine yararlı veya elverişli bulduğu bir seçeneği değerlendirmesini söylemek; ilgili: → tavsiye etmek.
önlem Öngörülen bir zararın gerçekleşme ihtimalini azaltmak veya ortaya çıktığında etkisini sınırlamak için önceden seçilen davranış ya da düzenleme; koşullara göre değiştirilir ve işe yarayıp yaramadığı sonuçlarına bakılarak değerlendirilir; tedbir.
ördek Sulak alanlarda beslenen, geniş yassı gagalı, parmakları zarla birbirine bağlı, doğada ve insan elinde yetişen türleri olan kuş; ilgili: → kuş.
örgüt Ortak bir amacı veya işi gerçekleştirmek için bir araya gelmiş kurumların veya kişilerin oluşturduğu birlik; teşekkül, teşkilat
örgütsel Bir kurumun iç düzeni, görev dağılımı ve çalışanlar arasındaki ilişkilerle ilgili. Kararın kimden çıktığı, bilginin ekibe nasıl ulaştığı ve işlerin hangi sırada yürüdüğü bu düzeyde incelenir; değişiklik bütün birimleri etkileyebilir.
örnek Bir bütüne ilişkin özellikleri araştırmak amacıyla seçilen sınırlı miktarda malzeme; kan, tükürük, yaprak veya toprak gibi kaynaklardan elde edilerek ölçülür ya da denenir, sonuçlar kaynağın tümüne ilişkin ipucu sağlar; numune.
örneklem İncelenmek istenen geniş topluluktan belli ölçülerle ayrılan daha küçük gözlem kümesi. Seçim yöntemi açıkça gösterilirse elde edilen bulguların kaynak topluluğu ne ölçüde temsil ettiği değerlendirilebilir.
öte Başvuru alınan nesnenin veya sınırın arkasında, konuşana daha uzak kalan bölüm; ilgili: → uzak.
öteki Anılanın dışında kalan kişi veya nesne; ilgili: → öbürü.
öyle Daha önce anılan veya bağlamdan bilinen örneğin niteliğini taşıyan; ilgili: → benzer.
özel Kullanımı veya aidiyeti belirli kişi, nesne ya da amaçla sınırlı olan; ilgili: → kişisel.
özellik İnsanı, nesneyi veya olguyu tanımaya yarayan ve onu başkalarıyla karşılaştırırken öne çıkan yön; kalıcı bir yapısal fark olabileceği gibi belirli koşullarda ortaya çıkan bir davranış da olabilir; hususiyet, hasiyet, hassa, mahsusluk, spesiyalite.
özellikle Söz konusu kişi, zaman, durum veya ögeyi benzerleri arasından ayırıp daha fazla vurgulayarak, anlatılan yargının tümüne yayılması yerine dikkatin öncelikle seçilen bölüme yönelmesini ve o bölümün öneminin belirginleşmesini sağlayacak biçimde; eş anlamlı: → bilhassa; ilgili: → öncelikle.
özet İçeriğin ana düşüncelerini veya olaylarını ayrıntıları azaltarak aktaran kısa anlatım; ilgili: → kısa.
özgü Belirtilen kişi veya varlıkla aidiyet ilişkisi taşıyan; ilgili: → ait.
özgür Herhangi bir kısıtlamaya, zorlamaya, şarta bağlı olmayan; serbest, hür, azat, azade
özgürlük Dış baskı veya engelle karşılaşmadan eylemde bulunabilme serbestliği; ilgili: → serbestlik.
öğrenci Okul veya başka bir eğitim kurumunda bir programın ders ve etkinliklerine katılarak bilgi ve beceri edinen kimse; ilgili: → öğretim.
öğrenilmek Yeni bilgi veya becerinin deneme ve tekrar sayesinde gerektiğinde kullanılabilir duruma gelmesi. Önce örnek anlaşılır, sonra benzer işte uygulanır; yalnız ezberlenen sözün farklı koşulda kullanılıp kullanılamadığı ayrıca görülür.
öğrenme Bilgi, beceri veya davranışın deneyim ve çalışmayla edinilip gerektiğinde kullanılabilir hâle gelmesi; istihbar.
öğrenmek Bilgi edinmek; bellemek (I)
öğretim Belirli bir amaç ve plana göre bilgilerin, becerilerin ve çalışma yollarının öğrencilere aktarılması; talim, tedrisat.
öğretmen Öğrenme sürecini planlayıp konuyu öğrencinin anlayabileceği yollarla işleyen, ilerlemeyi izleyerek gerektiğinde anlatımını değiştiren eğitim görevlisi. Bilgi aktarmasının yanında soru sormayı ve öğrenileni kullanmayı da destekler; hoca, muallim, muallime.
ücret Çalışana harcadığı emek karşılığında verilen parasal veya ayni kazanç; ilgili: → emek.
ülke Bir devletin egemenliği altında bulunan toprakların tümü; diyar, arz (III), iklim, memleket, mülk
üniversite Lise sonrasındaki öğrenimi farklı disiplinlerde sürdüren ve bilgi üretimini araştırma yoluyla örgütleyen kurum. Fakülteler, laboratuvarlar ve kütüphaneler eğitimle araştırmayı bir arada yürütür; programlar akademik derece verilmesine uzanır; darülfünun.
ünlü Adı veya özellikleri geniş çevrelerce bilinen, tanınırlığı yüksek olan; ilgili: → tanınmış.
üretici Üretimle uğraşan kimse; yetiştirici, müstahsil, prodüktör, tüketici karşıtı
üretilmek Ham malzeme veya bilgilerin bir dizi işlemden sonra yeni bir biçimde ortaya çıkması. Şeker pancarından kristal şeker, ölçüm verilerinden tahmin elde edilebilir; çıkan sonucun niteliği seçilen işleme bağlıdır.
üretim Ham madde, emek ve bilgiyi belirli bir düzen içinde işleyerek kullanılabilir ürün ya da hizmet elde etme. Tarladaki ürün hasada, atölyedeki parça tamamlanmış eşyaya dönüşür; ortaya çıkan miktar kadar nitelik ve kaynak kullanımı da izlenir; istihsal, prodüksiyon.
üretme Girdi olarak alınan maddeyi, emeği veya bilgiyi işleyerek önceden hazır olmayan bir sonuç ortaya koyma. Atölyede eşya, araştırmada yeni çözüm ya da çiftlikte besin elde edilebilir; sonucun niteliği kullanılan yönteme göre değişir.
ürün Yetiştiricilik veya doğal gelişme sonucunda toplanıp yararlanılan bitkisel verim; ilgili: → verim.
üstünlük Bir kişinin, takımın veya nesnenin belirli ölçütlerde başkalarından daha iyi sonuç vermesi ya da daha güçlü durumda bulunması; faiklik, faikiyet, galebe, rüçhan, avantaj.
üye Bir topluluğun bünyesinde yer alan veya örgüte resmen bağlı olan kişi, kurum ya da ülke; ilgili: → üyelik.
üyelik Bir topluluğun, derneğin veya kuruluşun kabul ettiği kişiler arasında yer alıp hak ve yükümlülüklerini taşıma.
üzeri → üst
üzerinde Bir nesnenin üst yüzeyinde veya başka bir şeyin yukarısındaki bir noktada bulunmayı anlatır.
üzüm İnce kabuklu, sulu ve çoğu kez tatlı taneleri bir sap çevresinde kümelenen bağ ürünü. Doğrudan yenebilir, kurutularak saklanabilir veya suyu çıkarılıp başka yiyecek ve içeceklerin hazırlanmasında kullanılabilir.
üçüncü Sıralı bir dizide iki üyenin ardından gelip dördüncüden önce yer alanı gösteren sayı sıfatı. Sayılanların toplamını değil belirli bir kişinin, olayın veya nesnenin dizideki konumunu bildirir; saymaya nereden başlandığı bağlamdan anlaşılır.
ıhlamur Ebegümecigillerde yer alan Tilia cinsinin geniş taçlı, odunu işlemeye elverişli, çevresini güneşten koruyan ağaçlarından biri; ilgili: → ağaç.
ıspanak Serin mevsimde yetişen, yeşil ve yumuşak kısımları yiyecek olarak değerlendirilen otsu tarım ürünü. Körpe bölümleri ayıklanıp yıkanarak pişirilir veya çiğ tüketilir; soğuğa dayanması onu kış mutfağının yaygın malzemelerinden biri yapar.
ışık İnsan gözünün algılayabildiği dalga boylarındaki elektromanyetik radyasyon; ilgili: → radyasyon.
şahin Havada geniş daireler çizerek aşağıdaki küçük canlıları izleyen, kıvrık gagalı orta boy avcı kuş. Avrasya’nın ormanlık ve dağlık alanlarında görülür; uygun anı bulduğunda hızla alçalır ve avını pençeleriyle yakalar.
şans Kişinin denetimi dışındaki olayların onun yararına gelişmesiyle ortaya çıkan elverişlilik; ilgili: → rastlantı.
şart (I) Olması başka durumların gerçekleşmesini gerektiren şey; koşul, kayıt (I)
şart (II) Temel kural belgesi
şeftali Prunus persica türüne ait, yapraklarını döken, uzun mızraksı yaprakları ve tek çekirdekli yenilebilir ürünü bulunan kültür ağacı; ilgili: → meyve.
şekil → biçim (II)
şekillenmek → biçimlenmek
şiddet Sesin duyulma, ışığın aydınlatma veya yağışın çevreyi etkileme düzeyi; ilgili olayın duyularla algılanan etkisini anlatır ve uygun araçlar kullanıldığında ölçülerek sayısal bir değerle de gösterilebilir; yeğinlik.
şiir Dilin ses, ritim ve çağrışım olanaklarını yoğunlaştırarak kurulan edebî anlatım ve bu anlatımla üretilmiş metin; ilgili: → edebiyat.
şimdi Şu anda, içinde bulunulan zamanda; imdi
şirket Mal veya hizmet üretip sunmak üzere belirli bir yönetim ve kaynaklarla işleyen ticari kuruluş; ilgili: → ortaklık.
şu Konuşanın dinleyene göstermek üzere seçtiği varlığı, zamanı veya metin bölümünü belirterek ardından gelen adı niteleyen gösterme sözü; ilgili: → bu.
şöyle Konuşanın gösterdiği örneğe veya yaptığı harekete uygun biçimde; ilgili: → öyle.

Atlas nasıl hazırlanıyor?

Atlas'ta yalnız etimolojisi yerel etimoloji sözlükleri ve tarihsel metinler okunarak hazırlanmış, bağımsız bir denetimden geçmiş ve Türkçenin tarihsel dönemleri kartındaki tanıkları tek tek doğrulanmış sözcükler yer alır. Yeni sözcükler işlendikçe atlasa eklenir.

Köken görüşleri asıl sahiplerine atfedilir ve benimsenen, olası, zayıf diye değerlendirilir. Altay kuramına dayanan karşılaştırmalar ayrıca belirtilir.

Biçim değişimleri, analizdeki tarihli biçimlerin çeviriyazı işaretleri korunarak harf harf karşılaştırılmasıyla çıkarılır. Her biçim kendi kolunun (Oğuz, Kıpçak, doğu) ya da ortak eski katmanın daha önceki yüzyıllardaki biçimleriyle karşılaştırılır; böylece farklı kolların biçimleri birbirinin devamıymış gibi gösterilmez. Aynı yüzyılın kaynaklarındaki değişkeler ve soy çizgisinde daha önce kaydedilmiş biçimler yeni bir değişim sayılmaz.

Yazım işaretinden doğan farklar (ḳ/k, ā/a, ġ/ğ), Arap harfli yazımın ayırt etmediği g/ğ, söz sonundaki ötümlü yazım (ḳurd ~ kurt) ve ek farkları ses değişimi sayılmaz. Meninski, Bianchi, Redhouse gibi Avrupalı sözlükçülerin Latin harfli yazımları (Meninski'de ḡ = c, ǵ = ince g, j = y, y = ı) okunuşa çevrilerek karşılaştırılır. Bu çıkarım kaynaklardaki biçimlerin karşılaştırmasıdır, ses yasası iddiası değildir.

Aynı yazılan ama ayrı sözcük olan maddeler (kurt I 'kurt hayvanı', kurt II 'kurtçuk') ayrı gösterilir; tanıkları ve sayıları birbirine karışmaz. Dönem sıklıkları, sözcüğe ait doğrulanmış tanıkların o dönemin metin büyüklüğüne oranıdır (milyon sözcükte).